Ngày đám giỗ, hay còn gọi là kỵ nhật, là dịp để chúng ta nhớ về những người đã khuất, thể hiện lòng hiếu thảo và sự tưởng nhớ không nguôi. Chữ “Húy” hàm chứa ý nghĩa tôn kính, tránh gọi tên người trên hoặc người đã mất, một tập tục sâu sắc trong văn hóa xưa. Hãy cùng tìm hiểu sâu hơn về ý nghĩa của ngày này qua bài viết và khám phá thêm kiến thức Phật pháp tại Website Chia sẻ Đạo Phật.
>>Kiến thức
Ý nghĩa ngày lễ húy kỵ
Lễ húy kỵ, còn được biết đến với nhiều tên gọi khác như kỵ nhật, mệnh nhật, hoặc đám giỗ, là một dịp quan trọng để tưởng nhớ những người đã khuất. Theo “Lễ ký tế nghĩa”, ngày giỗ kỵ là biểu hiện của lòng hiếu thảo sâu sắc và sự tưởng nhớ trọn đời. Trịnh Huyền giải thích rằng kỵ nhật là ngày kỷ niệm nỗi buồn khi người thân qua đời.
Trong lịch sử, các ngày sinh và ngày mất của Vua, Hoàng hậu thường được gọi chung là ngày kỵ.
Lễ húy kỵ là dịp để tưởng nhớ người đã khuất.
Chữ “Húy” mang nghĩa kiêng cữ, tránh nói hoặc viết tên riêng của người bề trên hoặc người đã khuất. Ngày xưa, trong các kỳ thi, sĩ tử phải thuộc lòng các tên húy của vua để tránh phạm húy, dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Trong sách Thiền uyển kế đăng lục có ghi lại trường hợp chữ “tự” (寺) bị thiếu bộ “nhật” (日) trong văn khắc triều Nguyễn để tránh húy vua Tự Đức, người có tên hiệu là Phúc Thì.
Chữ “Kỵ” lại mang nghĩa là kiêng cữ, giỗ chạp, hoặc đám kỵ. “Kỵ nhật” chính là ngày giỗ, ngày cúng cơm cho người đã khuất, thường tính theo Âm lịch. Do đó, “Húy kỵ” theo nghĩa động từ là hành động kiêng cữ, và “Húy nhật” là ngày giỗ kỵ có cúng cơm.
Ngày Tiên thường và Chánh kỵ
Trong các nghi lễ cúng giỗ, có hai ngày quan trọng là Lễ Tiên thường (先嘗) và Lễ Chính kỵ (正忌).
Lễ Tiên thường, còn gọi là ngày Cáo giỗ, được tổ chức trước ngày mất một ngày. Vào ngày này, con cháu cúng cơm để mời người đã khuất về nhà dự giỗ vào hôm sau. Gia chủ cũng thực hiện nghi thức mời gia tiên nội ngoại theo thứ bậc cao nhất đến thấp nhất, cùng gia thần cùng về dự tiệc.
Trong đời sống thế tục, trước ngày Chính kỵ một ngày thường có lễ thỉnh cửu huyền, tiên linh. Trong nghi lễ Phật giáo, có nghi thức thỉnh giác linh, thỉnh tổ sư. Ngày này được gọi là Tiên thường, nghĩa là nếm trước, nếm thử, giống như một buổi cúng sơ bộ trước ngày giỗ chính. Những người thân quen, bạn bè hoặc những người từng nhận ân huệ từ người đã khuất thường đến để truy niệm và tưởng nhớ.
Lý do gọi là ngày “kỵ” xuất phát từ ý nghĩa tránh né, kiêng cữ. Vào ngày này, mọi người thường tránh xa các cuộc vui chơi, thay vào đó tập trung tụng kinh, lễ Phật, tu phước, tổ chức pháp hội, chẩn tế trai tăng để hồi hướng công đức cho người quá vãng, giúp họ tăng thêm công đức và đạo lực.
Kinh Phạm Võng khuyến khích đọc tụng kinh điển Đại thừa trong vòng 21 đến 49 ngày sau khi người thân qua đời.
Ngày giỗ sau một tháng người qua đời được gọi là Nguyệt kỵ. Sau 35 ngày là Tiểu luyện kỵ, và sau 49 ngày là Đại luyện kỵ.
Ngày giỗ đúng vào ngày tháng người qua đời được gọi là Chính kỵ, đôi khi còn được gọi là Tường nguyệt hoặc Tường nguyệt mệnh nhật.
Ngày liền trước ngày Chính kỵ là Túc kỵ. Ngày Chính kỵ tròn một năm là Tiểu tường kỵ. Ngày Chính kỵ tròn hai năm là Đại tường kỵ, Tam hồi kỵ, và nhiều danh xưng khác được ghi chép rõ trong sách Lễ ký, tuy nhiên, các thuật ngữ này chủ yếu mượn từ Nho giáo.
Ngoài ra, cứ mỗi bảy ngày có thể thiết lập một trai tuần. Đến 49 ngày gọi là Trung ấm pháp yếu, còn gọi là tuần Tứ cửu, tuần Định nghiệp, tuần Chung thất. Đúng 100 ngày thiết lập trai hội gọi là tuần Bách nhật.
Nghi thức thiết trai tụng kinh vào ngày kỵ đã có từ thời Đức Phật, và kinh điển Phật giáo cũng đề cập đến pháp sự này. Kinh Phạm Võng, quyển hạ, chép rằng: “Khi cha mẹ, anh em, hòa thượng, a xà lê qua đời, trong vòng 21 ngày đến 49 ngày nên đọc tụng Kinh, Luật Đại thừa”.
Theo Thích Thị Yếu Lãm, ngày 15 tháng 2 Âm lịch là ngày Phật Niết Bàn, các tăng ni và Phật tử khắp nơi thường tổ chức hội để cúng dường. Những công việc quan trọng vào ngày này nên tránh. Theo lễ tục, người quân tử có lòng hiếu thảo trọn đời, thể hiện qua ngày kỵ. Ngày này còn được gọi là ngày không vui, vì không nên hưởng thụ niềm vui. Đôi khi còn gọi là húy nhật hoặc viễn nhật. Đối với các bậc tu hành, ngày thầy tịch có thể gọi là ngày quy tịch, vì họ Thích không có kỵ húy.
Đám giỗ là nghi lễ cúng bái hằng năm, đúng vào ngày mất của một người, còn gọi là ăn đám giỗ, dọn đám giỗ. Ở Việt Nam, cúng giỗ còn được gọi là cúng quải, là tên gọi chung cho các buổi cúng cơm thầy tổ, ông bà, cha mẹ sau khi mãn tang.
Giỗ là một buổi lễ theo phong tục tập quán của người Việt, nhằm tưởng nhớ người đã khuất, được tổ chức đúng vào ngày mất theo Âm lịch. Ý nghĩa của giỗ là nhắc nhở con cháu về những phẩm hạnh tốt đẹp của người đi trước, gắn kết tình cảm gia đình, dòng họ, làng xóm và đôi khi cả trong cùng ngành nghề.
Cúng giỗ là dịp để bày tỏ lòng thương xót, sự nhớ nhung của người sống đối với người đã khuất, thể hiện đạo hiếu với tổ tiên. Trong đạo Phật, giỗ thầy tổ cũng là dịp để nêu cao lòng hiếu kính và biết ơn sâu sắc.
Những gia đình khá giả thường tổ chức giỗ linh đình, mời họ hàng, bạn bè gần xa cùng tham dự. Đối với những gia đình khó khăn, chỉ cần có nhang đèn, trái cây và vài món ăn giản dị để cúng người mất cũng đã thể hiện lòng thành.
Ngày kỵ đúng ngày tháng người qua đời gọi là Chánh kỵ.
Giỗ đầu, Giỗ hết và Giỗ thường
Đây là ba dịp giỗ quan trọng trong nghi lễ thờ cúng:
Giỗ Đầu, còn gọi là Tiểu tường (小祥), là ngày giỗ đầu tiên sau một năm người mất, vẫn còn trong thời kỳ tang chế. Đây là ngày giỗ còn nhiều bi ai, sầu thảm, nỗi đau buồn chưa nguôi ngoai. Trong ngày Giỗ đầu, người thân vẫn mặc đồ tang phục.
Giỗ Hết, hay Đại tường (大祥), là ngày giỗ sau hai năm người mất, cũng vẫn còn trong kỳ tang chế. Thời gian hai năm chưa đủ để hàn gắn những vết thương lòng. Lễ này được tổ chức trang nghiêm, và người thân vẫn mặc đồ tang phục.
Giỗ Thường, còn gọi là ngày Kiết kỵ (吉忌), là ngày giỗ từ năm thứ ba trở đi sau khi người mất. Kiết Kỵ có nghĩa là Giỗ lành. Trong lễ giỗ này, con cháu mặc thường phục, nỗi bi ai, sầu thảm đã lắng dịu. Đây là dịp để con cháu sum họp tưởng nhớ người đã khuất.
Theo nghi thức thế gian, ngày giỗ thường được duy trì đến hết năm đời. Sau năm đời, vong linh người quá cố được cho là đã siêu thoát, đầu thai hóa kiếp, nên không cần thiết phải cúng giỗ nữa mà gộp chung vào kỳ xuân tế. Việc cúng giỗ nên tùy thuộc vào hoàn cảnh và khả năng, không nhất thiết phải quá cầu kỳ. Ngay cả khi nghèo khó, việc giữ đạo hiếu với tổ tiên vẫn là quan trọng.
Theo phong tục, ngày giỗ thường được duy trì đến hết năm đời.
Trong Thiền môn, đặc biệt là tại các Tổ đình, mỗi năm có thể có rất nhiều lễ giỗ, đôi khi lên đến sáu lễ giỗ trong một tháng. Trong trường hợp này, các tông môn thường họp lại để chọn ngày giỗ của vị khai sơn hoặc vị Tổ quan trọng để kỵ chung, gọi là Hiệp kỵ. Ví dụ, tại Tổ đình chùa Hội Phước – Nha Mân, hàng năm Hiệp kỵ Chư vị tiền bối Tổ sư vào ngày giỗ Tổ khai sơn mùng 3 tháng 3 Âm lịch. Một số nơi khác có thể luân phiên ngày giỗ của các vị Tổ qua các năm. Tuy nhiên, đây là sự tùy nghi và thống nhất của các vị trong tông môn.
Nhìn chung, ngày giỗ kỵ thầy tổ, ông bà, cha mẹ đối với những người tin Phật là dịp để mọi người, dù bận rộn đến đâu, cũng cố gắng sắp xếp thời gian, sắm sửa lễ vật dâng lên bàn thờ người đã khuất, thắp hương, lễ bái. Đôi khi, họ còn đến trước vài ngày để dọn dẹp, sắp đặt bàn thờ trang nghiêm, thể hiện lòng thành kính tưởng nhớ.
Đồng thời, ngày giỗ cũng là dịp để mọi người trong gia tộc, thầy trò, bạn bè gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm tu tập, chia sẻ chuyện đời thường, và cùng nhau ôn lại công hạnh của người quá vãng. Tinh thần này thể hiện lòng hiếu kính, sự tri ân, báo ân và hoài niệm về người đã khuất trong ngày giỗ kỵ.
“Phù sinh kiếp sống có bao lâu
Kẻ ở người đi vạn nỗi sầu
Thăng trầm tội phước nào ai biết
Thoáng chốc ngày qua trải mấy thâu”.
Thích Thiện Phước
Tìm hiểu thêm về ý nghĩa sâu sắc và các khía cạnh tâm linh của lễ húy kỵ, cùng các thông tin hữu ích khác trong chuyên mục Đạo phật.
