Bài viết bày tỏ sự tiếc thương và kính trọng của Giáo sư Trần Văn Khê đối với cố Hòa thượng Thích Minh Châu, người bạn tri âm. Qua những kỷ niệm từ lần gặp đầu tiên năm 1965 tại Pháp đến những lần hợp tác và chia sẻ về Phật giáo, giáo dục, văn hóa dân tộc, bài viết khắc họa một bức chân dung chân thành về mối quan hệ sâu sắc giữa hai nhân vật. Khám phá thêm về đạo pháp qua Chia sẻ Đạo Phật.
Dù biết rằng Hòa thượng Thích Minh Châu đã cao tuổi, sức khỏe yếu và bệnh nặng, sự ra đi của Người là lẽ thường tình của sinh tử. Tuy nhiên, khi hay tin Thầy vĩnh viễn rời xa, không còn cơ hội thăm viếng tại Thiền viện Vạn Hạnh, tôi không khỏi xúc động và rơi lệ.
Trong khoảnh khắc bồi hồi này, tâm trí tôi đưa tôi trở về những ngày đầu gặp gỡ Thầy vào năm 1965 tại Valras Plage, Pháp. Tôi đã rất ngạc nhiên khi nhận được tin báo, Thầy Minh Châu, một vị cao tăng của Việt Nam, muốn gặp tôi tại Pháp để trao đổi một vấn đề quan trọng.
Lúc bấy giờ, tôi đang bận rộn với nhiều công việc tại Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Pháp và Hội đồng Quốc tế Âm nhạc thuộc UNESCO. Những công việc này không liên quan đến Phật sự, và bản thân tôi cũng không phải là Phật tử. Do đó, tôi không khỏi thắc mắc về lý do một vị Tôn túc uyên bác như Thầy Minh Châu lại đích thân tìm đến tận nước Pháp xa xôi.
Khi gặp mặt, Thầy Minh Châu đã chia sẻ về dự định thành lập Viện Đại học Vạn Hạnh, với một khoa Việt Nam học song song với việc đào tạo Phật học cho Tăng Ni, Phật tử. Thầy đã ngỏ lời mời tôi về cộng tác, đảm nhiệm việc giảng dạy âm nhạc truyền thống tại Viện.
GS. Trần Văn Khê và Hòa thượng tại Viện đại học Vạn Hạnh 1974
Tôi thật sự cảm động khi nhớ lại hình ảnh Thầy Minh Châu, không quản ngại đường xa vạn lý, từ Việt Nam sang Paris, rồi lại tiếp tục di chuyển bằng xe lửa đến Valras Plage chỉ để tìm gặp một người cộng sự mà Thầy tin tưởng và ngỏ lời mời tôi về Việt Nam giảng dạy. Tôi vô cùng kính phục tâm huyết của Thầy, không chỉ dành cho giáo dục Phật học mà còn cho việc bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc, mong muốn tinh thần dân tộc luôn song hành cùng đạo pháp.
Tuy nhiên, vào thời điểm đó, sự nghiệp nghiên cứu âm nhạc và các hoạt động quốc tế của tôi đang trên đà phát triển thuận lợi. Tôi tin rằng việc được giới chuyên môn công nhận sẽ tạo cơ hội để tôi giới thiệu âm nhạc dân tộc Việt Nam và góp phần giúp thế giới hiểu hơn về giá trị văn hóa Việt Nam. Thầy Minh Châu đã lắng nghe và thông cảm với dự định của tôi.
Dù vẫn tiếp tục ở Pháp, vào năm 1967, khi Nhà Xuất bản Labergerie có kế hoạch thực hiện một bộ bách khoa từ điển về “Âm nhạc tôn giáo trên thế giới”, và do tình hình chiến tranh tại Việt Nam không có chuyên gia nào sẵn sàng đóng góp bài viết về âm nhạc tôn giáo Việt Nam, tôi đã nhận lời yêu cầu khẩn thiết từ ban biên tập. Với sự hỗ trợ trực tiếp của Thích Nhất Hạnh và Thích Thiện Châu tại Paris, cùng sự giúp đỡ từ Việt Nam của Thầy Minh Châu qua việc yêu cầu Ban Nghiên cứu Đại học Vạn Hạnh cung cấp tư liệu về nghi lễ Phật giáo, tôi đã hoàn thành bài viết về âm nhạc Phật giáo, giúp Việt Nam có mặt trong bộ từ điển danh giá này.
Đến năm 1974, khi có dịp trở về Việt Nam sau hội nghị tại Úc, tôi đã được Thầy Minh Châu mời thuyết trình về “Âm nhạc truyền thống dân tộc Việt Nam” tại Viện Đại học Vạn Hạnh. Buổi thuyết trình có sự tham dự của đông đảo chư Tăng Ni, trí thức và báo giới Sài Gòn. Thầy Minh Châu đã đích thân trao tặng tôi món quà kỷ niệm và mời tôi dùng trà, đàm đạo sau buổi diễn thuyết.
Trong cuộc trò chuyện thân mật ấy, tôi mới hiểu sâu hơn về quá trình tu tập của Thầy, từ khi sang Ấn Độ du học, đỗ bằng Tiến sĩ Phật học về Kinh tạng Pāli, cho đến ý định lớn lao là phiên dịch những bộ Kinh điển Phật giáo giá trị từ tiếng Pāli sang tiếng Việt.
Trong các lần tham dự hội nghị quốc tế về Phật học, Thầy Minh Châu thường nhắc đến tôi như một người bạn thân thiết. Điều này được thể hiện rõ khi tôi đến Mông Cổ với tư cách Trưởng đoàn Hội đồng Quốc tế Âm nhạc. Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phật học tại Ulan Bator đã nhờ tôi chuyển lời thăm hỏi nồng hậu đến Thầy Minh Châu, bày tỏ sự trân trọng đối với tình bạn giữa hai người.
Sau ngày đất nước thống nhất, mỗi lần về nước, tôi đều ghé thăm Thầy Minh Châu để chia sẻ về những kết quả công việc của mình. Thầy luôn dành sự quan tâm đặc biệt. Khi tôi bày tỏ mong muốn phục dựng một nghi lễ cúng ngọ theo đúng phong cách Phật giáo miền Trung, Thầy Minh Châu đã nhiệt tình hỗ trợ bằng cách liên hệ một dàn nhạc biểu diễn Đại nhạc, Tiểu nhạc theo phong cách cung đình Huế và đích thân chủ lễ. Thầy đã cử Thầy Tịnh Quang hướng dẫn tôi chi tiết về từng bài tán, bài tụng trong nghi lễ, và cho phép tôi ghi âm, ghi hình toàn bộ thời cúng ngọ. Nhờ đó, tôi đã hiểu rõ hơn về nội dung và ý nghĩa sâu sắc của nghi lễ này. Sau buổi làm việc, tôi vinh dự được thọ trai cùng Thầy Minh Châu tại Thiền viện Vạn Hạnh, và Thầy Tịnh Quang đã dành thời gian đến chiều để giải đáp mọi thắc mắc của tôi về nghi lễ Phật giáo.
Vào năm 1997, trong khóa đào tạo Tăng Ni sinh khóa IV của Học viện Vạn Hạnh, theo đề nghị của Ni sư Thích nữ Trí Hải, Thầy Minh Châu đã tổ chức một buổi giảng đặc biệt về “Những nét đặc thù trong cách tán tụng theo nghi lễ Phật giáo miền Trung” do tôi trình bày. Buổi giảng thu hút sự tham dự của đông đảo chư Tăng Ni, cùng quý khách mời từ các tự viện khác. Chính Thầy Minh Châu đã chủ trì buổi lễ và giới thiệu tôi một cách nồng hậu.
Khi Hòa thượng Thích Thiện Siêu đến dưỡng bệnh tại Vạn Hạnh, tôi đã xin phép Thầy Minh Châu được vào thăm Hòa thượng. Thầy Minh Châu đã cùng tôi vào hậu liêu để trò chuyện với Thầy Thiện Siêu. Hành động này khiến tôi vô cùng xúc động, bởi lẽ mỗi khi tôi có dịp đến Thiền viện, Thầy Minh Châu không bỏ lỡ cơ hội nào để gặp gỡ tôi.
Trong buổi lễ truy niệm Hòa thượng Thích Thiện Châu được tổ chức tại Học viện Vạn Hạnh, tôi đã đến tham dự. Vì vừa từ Pháp về, tôi vẫn mặc Âu phục. Khi nhìn thấy chư Hòa thượng trang nghiêm trong chánh điện, và hàng ghế dành cho đại diện chính quyền cùng quan khách mặc Âu phục, tôi đã ngồi vào hàng ghế này. Tuy nhiên, Thầy Minh Châu đã cử một vị thị giả đến mời tôi sang ngồi cùng hàng ghế với chư Tăng, kế bên Thầy. Tôi có chút ngần ngại vì không phải là tu sĩ và không mặc trang phục nghi lễ. Nhưng Thầy Minh Châu đã khẳng định: “Cái áo không quan trọng. Giáo sư là bạn thân của Thầy Thiện Châu, lại là bạn thân của tôi, nên chỗ ngồi của Giáo sư phải là ở bên cạnh tôi.” Lời nói chân thành và cử chỉ ấm áp của Thầy Minh Châu đã khiến tôi vô cùng xúc động, nhận ra sự quý mến và trân trọng đặc biệt mà Thầy dành cho tôi.
Gần đây nhất, vào ngày 20 tháng 10 năm 2011, tại Thiền viện Vạn Hạnh, nhân dịp khánh tuế lần thứ 94 của Hòa thượng Thích Minh Châu, tôi đã được mời tham dự buổi chiếu ra mắt bộ phim “Sen Vàng ngát hương” về cuộc đời của Thầy. Tuy nhiên, tôi đã không có cơ hội gặp Thầy trong lần đến Vạn Hạnh năm ngoái do sức khỏe của Thầy quá yếu. Và giờ đây, chúng tôi vĩnh viễn không còn cơ hội gặp lại.
Nhìn lại những kỷ niệm xưa, tôi không chỉ tiếc thương một vị cao tăng có những đóng góp to lớn cho Phật giáo và dân tộc Việt Nam, mà còn nhớ thương một người bạn tri âm, tri kỷ. Dù không thường xuyên gặp gỡ, chúng tôi luôn dành cho nhau sự quý trọng và thấu hiểu.
Kính bái biệt
Bình Thạnh, đêm mưa tháng Bảy Vu lan năm Nhâm Thìn, ngày 01 tháng 9 năm 2012
