Hành trình hơn hai thập kỷ của Tạp chí Nghiên cứu Phật học không chỉ là ghi chép lịch sử mà còn là minh chứng cho sự kết nối sâu sắc giữa giáo lý và đời sống. Dù ban đầu gặp nhiều trở ngại về kỹ thuật, từ việc đánh máy thủ công đến việc tham vấn chuyên môn, nhưng với lòng tự nguyện và sự tâm huyết, mỗi cán bộ đã góp phần vun đắp nên kho tàng tri thức quý báu này, mở ra một phương pháp học hỏi và trưởng thành độc đáo, một hành trình khám phá tri thức sâu sắc tại chiasedaophat.com.
Trong hơn hai mươi năm công tác tại Vụ Phật giáo thuộc Ban Tôn giáo Chính phủ, tôi có cơ duyên gắn bó mật thiết với Tạp chí Nghiên cứu Phật học. Khi tôi bắt đầu làm việc, Tạp chí đã hoạt động được 8 năm nhưng vẫn đối mặt với nhiều khó khăn, đáng chú ý là việc các bài viết gửi đến Tạp chí phải nhờ máy tính của Vụ Phật giáo để đánh máy và in bản thảo. Vào thời điểm đó, công nghệ thông tin chưa phát triển mạnh mẽ, nên phần lớn các bài viết đều là bản viết tay. Việc đánh máy, tưởng chừng đơn giản, lại là một thử thách đối với các cán bộ trẻ chưa am hiểu sâu sắc về Phật giáo. Họ thường xuyên phải vừa đánh máy vừa tham vấn tác giả hoặc các chuyên gia để đảm bảo sự chính xác về ý nghĩa và từ ngữ. Công việc đánh máy, soát lỗi bản thảo cho Tạp chí Nghiên cứu Phật học được thực hiện hoàn toàn tự nguyện ngoài giờ làm việc, không nhận thù lao, nhưng lại trở thành một phương thức “bồi dưỡng” kiến thức độc đáo. Bác Trần Khánh Dư, Vụ trưởng Vụ Phật giáo lúc bấy giờ, rất coi trọng phương pháp “đào tạo” này, tin rằng qua việc đánh máy và sửa lỗi bài viết, các cán bộ của Vụ sẽ được trang bị kiến thức, kinh nghiệm và mở rộng các mối quan hệ xã hội.
Tạp chí Nghiên cứu Phật học đã được cấp mã số chuẩn quốc tế ISSN.
Thông qua việc hỗ trợ đánh máy và rà soát lỗi bản thảo cho Tạp chí Nghiên cứu Phật học, các cán bộ của Vụ Phật giáo đã tích lũy được kiến thức sâu rộng về nhiều lĩnh vực như Phật học, lịch sử, văn hóa, khảo cổ học, nghệ thuật, triết học, xã hội học, tôn giáo học, nhân chủng học và các vấn đề thực tiễn liên quan đến Phật giáo. Những kiến thức này được tiếp thu từ các bài viết của các nhà sư, nhà nghiên cứu uy tín và các trí thức Phật giáo đương thời như: Hòa thượng Thích Thanh Từ, Hòa thượng Thích Thiện Siêu, Hòa thượng Thích Thanh Kiểm, Hòa thượng Kim Cương Tử, Hòa thượng Thích Thanh Tứ, Hòa thượng Thích Đức Nghiệp, Ni Trưởng Thích Diệu Niệm; cùng các Giáo sư Phan Huy Lê, Hà Văn Tấn, Lê Thị Nhâm Tuyết, Cư sĩ Chu Quang Trứ, dịch giả Nguyễn Văn Phát. Quá trình học hỏi này đã bổ sung và cung cấp nhiều hiểu biết quý báu, giúp công tác quản lý nhà nước về Phật giáo của Vụ Phật giáo trở nên hiệu quả hơn nhờ sự thấu hiểu và gần gũi với thực tiễn Phật giáo. Rất nhiều tri thức và kinh nghiệm học được từ việc đánh máy, soát bài đã giúp các cán bộ của Vụ Phật giáo trưởng thành nhanh chóng và vững vàng. Điển hình là trường hợp của Bạch Thanh Bình, từ cử nhân đã hoàn thành chương trình Tiến sĩ Triết học tại Ấn Độ, sau đó về công tác tại Bộ Ngoại giao và trở thành giảng viên tại Trường Đại học Ngoại giao; Bùi Hữu Dược, từ cử nhân đã học Tiến sĩ tôn giáo học, giữ chức vụ Vụ trưởng Vụ Phật giáo và hiện là giảng viên Cao cấp tại Học viện Hồ Chí Minh; Trần Thị Minh Nga, từ cử nhân đã học Thạc sĩ luật, từng là Phó Vụ trưởng Vụ Phật giáo, Vụ trưởng Vụ Tổ chức Cán bộ và hiện đang giữ chức Phó Trưởng ban Ban Tôn giáo Chính phủ; Lê Minh Khánh, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Phật giáo, nay là Vụ trưởng Vụ Công giáo.
Một điểm đáng trân trọng ở các bậc cao tăng Phật giáo thời kỳ đó là tinh thần gắn bó giữa đạo pháp và dân tộc, thực hiện phương châm của Giáo hội Phật giáo Việt Nam: “Đạo pháp – Dân tộc và Chủ nghĩa xã hội”. Khoảng từ năm 1998 trở đi, song hành với xu hướng toàn cầu hóa ngày càng sâu rộng, Phật giáo Việt Nam đã mở rộng quan hệ với Phật giáo quốc tế. Điều này đã thôi thúc một số tác giả muốn đóng góp những bài viết đa chiều về tư tưởng tôn giáo cho Tạp chí Nghiên cứu Phật học.
Tạp chí Nghiên cứu Phật học, dù trải qua không ít thăng trầm, đã ghi dấu ấn và để lại những giá trị to lớn cho đời sống Phật giáo và xã hội Việt Nam trong suốt 30 năm qua.
Với cương vị Tổng biên tập đầu tiên, Hòa thượng Kim Cương Tử (1914-2001) luôn nhấn mạnh với Ban biên tập về tầm quan trọng của việc giữ cho Tạp chí Nghiên cứu Phật học thực sự là tiếng nói của Giáo hội Phật giáo Việt Nam – một tôn giáo yêu nước, đồng hành cùng dân tộc. Hòa thượng đã trực tiếp đóng góp nhiều bài viết nhằm củng cố nền tảng Phật giáo, đồng thời bảo vệ quan điểm và đường lối của Đảng, Nhà nước ta trong việc thực thi chính sách đối với tôn giáo. Trong bối cảnh Việt Nam bị Hoa Kỳ xếp vào danh sách “Các quốc gia cần quan tâm đặc biệt về tôn giáo”, Hòa thượng Kim Cương Tử, dù tuổi cao, vẫn kiên trì viết những bài phân tích sắc sảo về tự do tôn giáo tại Việt Nam, phản bác các luận điệu xuyên tạc từ một số chức sắc tôn giáo thời bấy giờ. Bài viết của ông đã nhận được sự đánh giá cao từ ông Lê Quang Vịnh, Trưởng ban Ban Tôn giáo Chính phủ lúc đó, và được sử dụng làm tài liệu quan trọng trong công tác đấu tranh về nhân quyền và tự do tôn giáo tại Việt Nam.
Hòa thượng Thích Thanh Tứ (1927-2011) là một trong hai Phó Tổng biên tập đầu tiên, cùng với Giáo sư Sử học Hà Văn Tấn. Mặc dù bận rộn với nhiều công việc Phật sự, trong suốt 20 năm đảm nhiệm vai trò Phó Tổng biên tập, Hòa thượng đã có những đóng góp thiết thực và chỉ đạo quan trọng giúp Tạp chí phát triển đúng hướng. Giai đoạn từ năm 2002 đến 2006, nhằm đối phó với nhóm tự xưng “Phật giáo Thống nhất”, Hòa thượng đã khích lệ các tăng ni và trí thức Phật giáo viết các bài về tinh thần đoàn kết tôn giáo, đoàn kết Phật giáo, nhằm xây dựng Giáo hội Phật giáo Việt Nam vững mạnh và góp phần vào công cuộc xây dựng đất nước. Hòa thượng đã trực tiếp gửi thư và cử người vào Bình Định để mời Hòa thượng Thích Huyền Quang (1919-2008) – người đứng đầu “Phật giáo Thống nhất” lúc bấy giờ tại Tu viện Nguyên Thiều, Bình Định – ra thăm Phật giáo miền Bắc và đề nghị được gặp Thủ tướng Chính phủ Phan Văn Khải. Sau chuyến thăm miền Bắc, Hòa thượng Thích Huyền Quang bày tỏ sự cảm tình sâu sắc đối với Phật giáo miền Bắc, đặc biệt là đối với Hòa thượng Thích Thanh Tứ. Do đó, Hòa thượng Thích Huyền Quang đã tuyên bố từ năm 2003 chỉ tập trung dịch kinh sách và dạy đệ tử, và đã giữ đúng lời hứa cho đến khi viên tịch vào năm 2008. Sự thay đổi thái độ tích cực của Hòa thượng Thích Huyền Quang đã tạo ra một bước chuyển biến quan trọng trong công tác đấu tranh chống lợi dụng tôn giáo tại Việt Nam, khiến nhóm lợi dụng danh nghĩa “Phật giáo Thống nhất” thu hẹp phạm vi hoạt động và dần hạn chế ảnh hưởng.
Họp báo về chương trình kỷ niệm 30 năm thành lập Phân viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam tại Hà Nội.
Tạp chí Nghiên cứu Phật học đã có những đóng góp tích cực trong việc truyền tải thông điệp và thể hiện hành động của Phật giáo trong việc phát huy các giá trị tích cực của tôn giáo.
Năm 2004, Hòa thượng Thích Thanh Tứ đã chủ động đề xuất với Giáo hội Phật giáo Việt Nam để Hòa thượng Thích Giác Quang (Thừa Thiên Huế) thay mặt Giáo hội mời Thiền sư Thích Nhất Hạnh – một nhà sư người Việt có uy tín quốc tế lớn, hiện đang sinh sống và hoạt động Phật giáo ở nước ngoài – về thăm Giáo hội Phật giáo Việt Nam. Chuyến thăm Việt Nam vào đầu năm 2005 của Thiền sư Thích Nhất Hạnh đã để lại nhiều ấn tượng tốt đẹp, góp phần nâng cao hình ảnh đoàn kết của Phật giáo và thể hiện ngày càng rõ nét quyền tự do tôn giáo tại Việt Nam. Những hoạt động và chỉ đạo của Hòa thượng Thích Thanh Tứ đã được Tạp chí Nghiên cứu Phật học đăng tải, nhận được sự quan tâm và ủng hộ rộng rãi từ độc giả. Nhờ những nỗ lực thiết thực này, chính sách tự do tôn giáo tại Việt Nam đã có những tiến bộ đáng kể, và vào năm 2006, Hoa Kỳ đã chính thức rút Việt Nam khỏi danh sách “Các quốc gia cần quan tâm đặc biệt về tự do tôn giáo”. Ông Ngô Yên Thi, Trưởng ban Ban Tôn giáo Chính phủ, đã đánh giá rất cao những đóng góp của Hòa thượng Thích Thanh Tứ trong công tác đoàn kết tôn giáo.
Hòa thượng Thích Phổ Tuệ (sinh năm 1917) là Đệ nhị Tổng biên tập Tạp chí Nghiên cứu Phật học, kế nhiệm Hòa thượng Kim Cương Tử. Từ năm 2007, khi đảm nhiệm Ngôi vị Pháp chủ Giáo hội Phật giáo Việt Nam, dù ở cương vị cao cả, Hòa thượng vẫn luôn quan tâm và nhắc nhở Tạp chí phải thể hiện rõ sự gắn kết giữa Đạo và Đời, học theo lời dạy của tiền nhân: “dựng Đạo để tạo Đời”. Trong một lần trao đổi với những người làm Tạp chí Nghiên cứu Phật học, Hòa thượng đã chia sẻ: “Đạo không tự mình sản xuất lúa gạo để ăn, không trồng dâu nuôi tằm dệt vải để mặc, hay chế tạo vật dụng để dùng hàng ngày. Những nhu cầu thiết yếu của người tu đạo đều được Đời cung cấp, điều đó có nghĩa là Đời đang nuôi dưỡng Đạo. Để đáp đền công ơn đó, Đạo chắt lọc những tinh hoa của đạo đức, trí tuệ để giúp cho Đời ngày càng tốt đẹp hơn. Như vậy, Đạo và Đời, tưởng chừng hai mà lại là một, hòa quyện trong một thực thể xã hội cần sự hài hòa giữa vật chất và tinh thần để cả hai cùng thăng hoa. Hãy ghi nhớ điều này, người tu đạo phải không ngừng nỗ lực tu dưỡng bản thân, tích đức, rèn luyện trí tuệ để xứng đáng với những gì Đời đã ban tặng cho Đạo.” Trên cương vị Tổng biên tập Tạp chí Nghiên cứu Phật học trong giai đoạn xã hội có nhiều biến động nhạy cảm ảnh hưởng đến Phật giáo Việt Nam cả trong và ngoài nước, Hòa thượng Thích Phổ Tuệ, với vai trò là người đứng đầu Phật giáo Việt Nam, luôn nhắc nhở Tạp chí phải giữ vững lập trường, kiên định thực hiện phương châm “Đạo Pháp – Dân tộc và Chủ nghĩa xã hội” của Giáo hội.
30 năm Tạp chí Nghiên cứu Phật học đã nỗ lực chuyển tải thông điệp và khẳng định vai trò gắn kết giữa Đạo và Đời.
Hòa thượng Thích Gia Quang, hiện giữ chức vụ Phó Chủ tịch Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Trưởng ban Thông tin Truyền thông Trung ương, và Tổng biên tập Tạp chí Nghiên cứu Phật học. Vào thời điểm Tạp chí Nghiên cứu Phật học được thành lập, Hòa thượng Thích Gia Quang khi đó là Đại đức, đã tham gia Phân viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam tại Hà Nội. Cùng với bác Trần Khánh Dư, lúc đó là Thư ký Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam (sau này là Vụ trưởng Vụ Phật giáo đầu tiên thuộc Ban Tôn giáo Chính phủ), Đại đức Thích Gia Quang đã đại diện Phân viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam làm thủ tục xin phép Bộ Văn hóa Thể thao để xuất bản “Nội san Nghiên cứu Phật học”, sau này được đổi tên thành “Tạp chí Nghiên cứu Phật học”. Ban đầu, Nội san có Ban biên tập gồm: Tổng biên tập Hòa thượng Kim Cương Tử, Phó Tổng biên tập Thượng tọa Thích Thanh Tứ, Phó Tổng biên tập kiêm Trưởng ban biên tập Giáo sư Hà Văn Tấn, cùng các thành viên Ban biên tập là Cư sĩ Trần Khánh Dư, Đại đức Thích Gia Quang, và Cư sĩ Vũ Huy Anh.
Tòa soạn và trị sự đặt tại Chùa Quán Sứ, số 73 Quán Sứ, Hà Nội. Tạp chí Nghiên cứu Phật học đã vượt qua nhiều giai đoạn khó khăn để duy trì hoạt động. Hòa thượng Thích Gia Quang là người trực tiếp liên hệ và giải quyết các vấn đề phát sinh. Trong suốt 30 năm qua, sự đóng góp của Hòa thượng Thích Gia Quang trong việc giữ gìn và phát triển Tạp chí là vô cùng to lớn. Những số đầu tiên của Tạp chí, do chưa có máy tính, phải nhờ Vụ Phật giáo đánh máy bằng máy chữ, sau đó mới dần chuyển sang máy tính. Đến năm 2006, Tạp chí mới có đủ điều kiện để tự chủ đánh máy bản thảo. Về kinh phí hoạt động, Tạp chí áp dụng mô hình xã hội hóa, đòi hỏi phải vận động sự đóng góp từ người viết bài và người đọc, điều này không hề dễ dàng trong giai đoạn ban đầu. Số lượng người có kiến thức sâu rộng và khả năng viết về Phật giáo ở miền Bắc lúc ấy còn hạn chế, do đó, để có được những bài viết chất lượng đăng trên Tạp chí, Hòa thượng Thích Gia Quang cùng Ban biên tập đã phải liên hệ và đặt bài từ rất nhiều người trên khắp cả nước. Bất chấp vô vàn khó khăn, với sự động viên của các bậc Hòa thượng, sự giúp đỡ của đồng đạo, tín đồ, đặc biệt là sự quan tâm và hỗ trợ tận tình của bác Trần Khánh Dư, Vụ trưởng Vụ Phật giáo, cùng toàn thể cán bộ Vụ Phật giáo, nhiều trở ngại ban đầu đã được vượt qua.
Nhân dịp kỷ niệm 30 năm thành lập, Tạp chí Nghiên cứu Phật học, một ấn phẩm đã trải qua không ít thử thách, đã ghi dấu ấn và để lại những giá trị to lớn cho đời sống Phật giáo và xã hội Việt Nam. Tạp chí đã đóng góp tích cực vào việc lan tỏa thông điệp, thể hiện hành động của Phật giáo trong việc phát huy các giá trị đạo đức và trí tuệ, nhằm xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Thông qua các hoạt động nhập thế, Tạp chí góp phần xây dựng đời sống tinh thần và vật chất ngày càng tốt đẹp hơn, chung tay xây dựng một đất nước Việt Nam hòa bình, phát triển và thịnh vượng.
Tác giả: TS. Bùi Hữu Dược
Nguyên Vụ trưởng Vụ Phật giáo Ban Tôn giáo Chính phủ
Hành trình 30 năm của Tạp chí Nghiên cứu Phật học là minh chứng cho sự gắn kết bền chặt giữa Đạo và Đời, mang đến những giá trị sâu sắc cho cộng đồng Phật tử và xã hội. Để tiếp tục khám phá những bài viết ý nghĩa và chuyên sâu, mời quý độc giả ghé thăm chuyên mục Đạo phật.
