Trong Phật giáo, khái niệm Thiện và Ác không chỉ đơn thuần là đối cực mà còn là những phương tiện dẫn dắt chúng sanh đến giác ngộ, tùy theo căn cơ và nhận thức của mỗi người. Đôi khi, sự nghiêm khắc hay lời khiển trách tưởng chừng “ác” lại là yếu tố cần thiết để chuyển hóa những tâm hồn ương ngạnh, khác với lời khuyên bảo nhẹ nhàng dành cho người dễ tiếp thu. Khám phá sâu hơn về cách nhìn nhận đa chiều này trong <a href="Chiasedaophat“>Chiasedaophat để hiểu rõ hơn về hành trình tu tập.
Trong giáo lý nhà Phật, hình tượng “ông Thiện” và “ông Ác” không chỉ đơn thuần là biểu tượng của cái thiện và cái ác, mà còn mang một ý nghĩa sâu sắc và cao siêu hơn. Lòng từ bi của Đức Phật luôn hướng đến sự an vui và lợi lạc cho tất cả chúng sanh. Tuy nhiên, vì trình độ nhận thức và căn cơ của mỗi người khác nhau, nên các phương tiện giáo hóa của chư Phật và Bồ-tát cũng đa dạng.
Ảnh minh họa.
Có những người chúng ta có thể dùng lời lẽ hiền hòa, cử chỉ yêu thương để chỉ dạy, và họ sẽ cảm mến, nghe theo. Nhưng với những người ngang bướng, lời khuyên nhủ nhẹ nhàng không có tác dụng, đôi khi cần phải có một thái độ “dường như ác” mới có thể chuyển hóa được họ.
Trong nhà Phật, người dùng lời lẽ hiền hòa để chỉ bảo, khuyên răn được gọi là “thiện hữu tri thức” (bạn tốt). Ngược lại, những người hay mắng mỏ, trách phạt chúng ta lại được gọi là “ác tri thức” (bạn xấu). Thoạt nghe, ai cũng sẽ không ưa những gì thuộc về “ác”. Tuy nhiên, quan điểm của đạo Phật không nhìn nhận vấn đề một cách phiến diện.
Đối với người tu hành, đặc biệt là người tu Phật, việc nhìn nhận vấn đề cần phải thấu suốt và toàn diện. Khi đối mặt với khó khăn, nghịch cảnh hay những lúc nản lòng, chúng ta cần sự động viên, an ủi từ “thiện hữu tri thức” để có thêm nghị lực vươn lên. Ngược lại, khi tu hành có phần thuận lợi, tâm sinh kiêu mạn, tự mãn, thì “ác tri thức” lại đóng vai trò quan trọng như một lời cảnh tỉnh, giúp chúng ta giữ vững chánh niệm và tránh xa sự chấp trước.
Hãy lấy ví dụ về hạnh nhẫn nhục. Nếu ai cũng yêu quý, tán thưởng chúng ta, chúng ta có thể lầm tưởng rằng mình đã thành công trong việc thực hành hạnh nhẫn nhục. Tuy nhiên, thực tế lại không có bằng chứng rõ ràng cho điều đó. Chỉ đến khi bất ngờ gặp phải sự chửi mắng, chỉ trích, chúng ta mới thực sự đối diện với phản ứng của bản thân. Liệu ta có còn nóng giận, bực tức hay không? Nếu còn, điều đó chứng tỏ hạnh nhẫn nhục vẫn chưa được thực hành trọn vẹn.
Một người yếu đuối có thể dễ dàng thối lui khi bị chỉ trích. Nhưng một người tu hành có trí tuệ sẽ nhận ra rằng, người chửi mắng mình chính là “ác tri thức”, là người đang giúp mình nhận ra khuyết điểm, cảnh tỉnh để tránh rơi vào “bệnh” tự mãn. Chính nhờ những lời lẽ đó, ta mới có cơ hội “thấy mình”. Nếu vẫn còn những bất an, khó chịu, ta biết mình cần phải tu thêm. Ngược lại, nếu có thể an nhiên tự tại trước sự công kích, lòng vẫn thản nhiên, thì đó là minh chứng cho hạnh nhẫn nhục đã thành công.
Như vậy, người chửi mắng chúng ta chẳng khác nào một “giám khảo”, giúp ta đánh giá được sự tiến bộ trong tu tập của mình. Họ là người giúp ta “đậu” hay “rớt” trên con đường đạo nghiệp. Xét về khía cạnh này, họ là người mang ân, chứ không phải kẻ thù.
Một bên là người an ủi, vỗ về, khích lệ chúng ta tu tập. Một bên là người chỉ trích, làm nhục ta nhưng ta vẫn giữ được sự tự tại. Hai hành động này có vẻ đối lập, nhưng kết quả cuối cùng đều hướng chúng ta đến sự tiến bộ, chứ không phải thụt lùi. Tất nhiên, điều này chỉ đúng với những người biết tu tập và không để sân hận lấn át. Nếu gặp cơ hội đó mà nổi sân, oán giận người khác, thì đó lại là câu chuyện khác.
Thực chất, cả “thiện hữu tri thức” và “ác tri thức” đều là những ân nhân giúp ta thành tựu đạo nghiệp. Người tu hành cần có cả hai. Có lúc chúng ta cần sự vỗ về, khích lệ để vượt qua yếu đuối. Có lúc, chúng ta lại cần sự “mạnh bạo” của người khác, thậm chí là những lời chửi mắng, để loại bỏ sự ngã mạn, giúp bản thân tiến lên. Nhìn nhận vấn đề theo cách này mới thực sự phù hợp với lời dạy của đạo Phật.
Để hiểu sâu hơn về cách ứng xử với “ông Thiện” và “ông Ác” trong cuộc sống và con đường tu tập, mời bạn khám phá thêm các bài viết chi tiết trong chuyên mục Đạo phật.
