Nghi thức “cơm đặt đầu” với bát cơm úp và quả trứng luộc là một nét văn hóa tang lễ đặc sắc, thể hiện lòng kính trọng và thương nhớ người đã khuất. Tìm hiểu sâu hơn về ý nghĩa và cách thức thực hiện nghi lễ này tại Website Chia sẻ Đạo Phật.
Bát Cơm, Quả Trứng Cúng Người Vừa Mất: Nghi Lễ Đầy Ý Nghĩa
Tại quê hương tôi, việc chuẩn bị một bát cơm và quả trứng để cúng người vừa mất được gọi là “cơm đặt đầu”. Đây là một trong những nghi thức đầu tiên và quan trọng nhất của người nhà khi có tang sự. Theo đó, ngay sau khi có người qua đời, người thân sẽ chuẩn bị hai bát cơm đầy đặn, úp lại với nhau và đặt phía trên đầu giường của người đã khuất. Trên mỗi bát cơm sẽ có một đôi đũa được vót ngược lên, cắm vào quả trứng luộc chín, tượng trưng như những tua rua trên đỉnh. Nghi thức này không chỉ là biểu hiện của lòng tiếc thương mà còn chứa đựng những ý nghĩa sâu sắc về cội nguồn và sự tiếp nối.
Sau khi đã chia sẻ về các tục lệ trong đám tang bác, nhân dịp đám tang của mẹ, tôi sẽ tiếp tục chia sẻ chi tiết về các nghi thức, phong tục cho đến 49 ngày và dự định sẽ tổng hợp thành một cuốn sách để lưu giữ và phổ biến những kiến thức về tang lễ kéo dài đến 2 năm 3 tháng.
Hướng Dẫn Chuẩn Bị Bát Cơm Cúng
Như hình ảnh minh họa, việc chuẩn bị bát cơm khá đơn giản nhưng đòi hỏi sự tỉ mỉ. Cơm được đơm đầy vào hai bát, vun cao hơn mặt bát để khi úp vào nhau, hai bát cơm sẽ tạo thành một khối vững chắc, tròn đều và đẹp mắt. Hành động ấn mạnh và xoay bát vài vòng giúp cơm kết dính chặt chẽ.
Ảnh minh họa nghi thức chuẩn bị cơm cúng.
Ý Nghĩa Của Đôi Đũa Và Quả Trứng
Đôi đũa được chuẩn bị với phần tay cầm được vót ngược lên, tạo thành những tua rua và cắm vào quả trứng. Mục đích của việc này là để giữ cho quả trứng không bị lăn khỏi bát cơm. Quả trứng, nhất định phải là trứng gà, được luộc chín, bóc vỏ và đặt cẩn thận trên mặt bát cơm. Bên cạnh bát cơm và quả trứng, ở một số vùng quê còn có thêm đĩa muối vừng. Mặc dù có sự khác biệt nhỏ về các vật phẩm đi kèm giữa ba miền Bắc – Trung – Nam do quá trình giao thoa văn hóa, nhưng nghi thức cúng bát cơm và quả trứng cho người đã khuất lại là một điểm chung, được gìn giữ khắp cả nước ta.
Giải Mã Ý Nghĩa Sâu Sắc Của Nghi Thức
Vậy, tại sao bát cơm, đôi đũa và quả trứng lại mang ý nghĩa quan trọng đến vậy trong văn hóa tang lễ của người Việt?
Bát Cơm: Biểu Tượng Của Nòi Giống Và Nền Văn Minh Lúa Nước
Bát cơm, với hạt thóc được gieo trồng từ cây lúa, là lương thực chính nuôi sống người dân Việt Nam. Cây lúa không chỉ là nguồn thực phẩm mà còn mang trong mình nguồn cội của Tổ tiên dân tộc Việt, gắn liền với nền văn minh xa xưa thời đại Thần Nông. Sử thần Ngô Sĩ Liên trong “Đại Việt Sử Ký Toàn Thư” đã ghi lại về thời đại Vua Hùng, trong đó có ghi chép về Đế Minh, cháu ba đời của Viêm Đế Thần Nông, là vị Vua Hùng đầu tiên được thờ tại Đền Hùng. Như vậy, bát cơm không chỉ đơn thuần là thức ăn mà còn là biểu tượng cho nguồn gốc, nơi khai sinh ra nền văn minh lúa nước rực rỡ của dân tộc.
Nguồn gốc 5.000 năm của nền văn minh lúa nước dân tộc Bách Việt được gói gọn trong ý nghĩa của bát cơm đặt ở đầu giường người đã khuất. Bát cơm này mang nhiều ý nghĩa:
- Nhắc nhở về thân phận “Người”: Thức ăn là cơm, nhắc nhở về nguồn gốc làm người, phân biệt với các loài khác.
- Gợi nhớ cội nguồn dân tộc: Thức ăn từ lúa nước gợi nhớ về dòng giống, cội nguồn dân tộc và nền văn minh đã tạo dựng.
- Thu hút âm khí: Bát cơm được cho là nơi thu hút hơi âm, khí lạnh từ người đã khuất.
Ảnh minh họa nghi thức.
Đôi Đũa và Cây Tre: Biểu Tượng Văn Hóa Việt
Đôi đũa gợi nhớ đến hình ảnh cây tre, một biểu tượng gắn liền với đời sống văn hóa người Việt từ thuở lập quốc. Câu truyền ngôn của những người mẹ Việt ở Vạn Vĩ, Quảng Đông, Trung Quốc, “Ở đâu có cây tre gai, nơi đó là đất của người Việt”, càng khẳng định vai trò của cây tre trong bản sắc dân tộc. Dấu ấn văn hóa Việt Nam được khắc sâu bởi lúa nước và cây tre qua hàng ngàn năm lịch sử. Đôi đũa, với đầu vuông và đầu tròn, là một nét đặc trưng, khác biệt so với nhiều nền văn minh lâu đời khác vẫn dùng tay để ăn. Dù ngày nay đũa có thể được làm từ nhiều chất liệu, tre vẫn là biểu tượng gốc rễ sâu xa, gắn bó mật thiết với văn hóa Việt.
Quả Trứng: Biểu Tượng Của Sự Sống và Dòng Giống Rồng Tiên
Quả trứng trước hết gợi nhắc về nguồn gốc “trăm trứng” của dân tộc Bách Việt, một minh chứng lịch sử về dòng dõi Rồng Tiên. Trứng gà, loài vật được coi là “tri thần hôn chi thiên địa”, có khả năng cảm nhận sự thay đổi của trời đất, biết tiếng gà gáy báo hiệu bình minh, đánh thức sự sống mỗi ngày. Mặt trời, biểu tượng của sự sống, được liên kết với con người thông qua loài gà, vật nuôi gần gũi nhất. Quả trứng, do đó, trở thành biểu tượng của sự sinh sôi nảy nở, của sự sống tiếp nối, cả trong bản thân nó lẫn trong mối liên hệ với mặt trời và thế giới con người.
Loài gà còn có khả năng hấp thụ và lưu giữ những gì diễn ra trong môi trường sống. Điều này giải thích cho tục bói chân gà có tuổi đời hơn 2.000 năm. Khi con người còn sống, tiếng gà gáy giúp họ bắt đầu một ngày mới. Khi qua đời, trong vòng ba ngày đầu sau khi táng, tiếng gà kêu được tin là có thể gọi hồn trở về nhà. Tại quê tôi, tục cúng 3 ngày, còn gọi là “cúng mở cửa mả”, yêu cầu phải có một con gà sống đi vòng quanh mộ và phải làm sao cho gà kêu. Trong các truyền thuyết, gà (Kê tinh) còn được biết đến là Vua Địa phủ, do đó, khi người mất về cõi Âm, gà đóng vai trò như một chứng thực không thể thiếu.
Ý Nghĩa Dịch Học Từ Bát Cơm, Quả Trứng và Đôi Đũa
Trong Dịch học, bát cơm, quả trứng và đôi đũa khi kết hợp lại có thể biểu tượng cho quẻ Khảm.
Hai bát cơm ở dưới tượng trưng cho hai vạch đứt (Âm), hai chiếc đũa phía trên cũng là hai vạch đứt (Âm). Quả trứng ở giữa biểu tượng cho vạch liền (Dương). Sự sắp đặt này tạo thành quẻ Khảm: Âm – Dương – Âm. Khi một người vừa mất, họ thuộc về cõi Âm. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là sự kết thúc hay bế tắc. Âm lộ ra bên ngoài (hai vạch Âm) chỉ là sự che giấu, ẩn giấu Dương bên trong, để chuẩn bị cho một vận hội mới, một chu kỳ mới, một sự bùng nổ mới.
Chết, theo cách nhìn này, chỉ là Dương (sự sống) ẩn vào trong, ẩn giữa hai vạch đứt Âm. Quả trứng, với bản chất của sự sống và khả năng tái sinh, là biểu tượng hoàn hảo cho sự “Dương” này. Việc luộc chín quả trứng không phải là kết thúc, mà là sự “chín” để chuẩn bị cho một chu kỳ mới, cho sự sinh hóa tiếp theo.
Đối với người Việt, khi nhắm mắt xuôi tay, nhìn vào bát cơm, đôi đũa, quả trứng do người thân đặt trên đầu giường, họ có thể nghiệm thấy quy luật sinh hóa trong vũ trụ. Sự ra đi không phải là rơi vào vực thẳm tăm tối, bế tắc (biểu tượng của hai vạch Âm), mà là một quá trình cần sự nhẫn nại, tỉnh táo để vượt qua, tái sinh và “Dương” trở lại, đâm chồi nảy lộc.
Những lời giải thích cặn kẽ này, tôi đã được nghe từ Thầy mình, và giờ đây, trong dịp tang lễ của Mạ, tôi mới có dịp ghi lại.
Bát cơm quả trứng đặt đầu giường người lâm chung mang một ý nghĩa vô cùng to lớn, là lý do vì sao người Việt đã gìn giữ và duy trì nghi thức này qua hàng ngàn năm. Tại quê tôi, những người thân, bạn bè đến dự đám tang thường xin một ít hạt cơm từ bát cúng này mang về. Họ nấu bát cơm đó với nước để xông, với mong muốn trừ đi âm khí còn vương vấn từ người đã khuất.
Những câu chuyện và ý nghĩa sâu sắc đằng sau nghi lễ bát cơm, quả trứng chỉ là một phần nhỏ trong kho tàng văn hóa và tâm linh phong phú của dân tộc. Để khám phá thêm nhiều khía cạnh thú vị khác, hãy cùng tìm hiểu về Đạo phật.
