Trên con đường hướng đến giác ngộ, tâm trí chúng ta thường bị xao lãng bởi những chướng ngại tiềm ẩn, cản trở sự an lạc và trí tuệ. Việc nhận diện và hóa giải những trở lực này là chìa khóa để tiến bước vững chắc trên hành trình tu tập. Hãy cùng khám phá sâu hơn về bản chất của chúng và cách vượt qua tại chiasedaophat.com.
Năm triền cái, hay còn gọi là năm chướng ngại tâm, là những yếu tố cản trở hành giả trên con đường tu tập Thiền định, dẫn đến sự bất an, mất tập trung và ngăn cản sự phát triển trí tuệ, cuối cùng là cản trở Giác ngộ và Giải thoát.
Theo lời dạy của Đức Phật, năm triền cái bao gồm: Tham dục, Sân hận, Hôn trầm-Thụy miên, Trạo cử-Hối quá và Nghi ngờ. Để hành trình Thiền định được thuận lợi, hành giả cần nhận diện, hiểu rõ bản chất của từng triền cái và áp dụng phương pháp Phật dạy để loại trừ chúng. Đức Phật đã ví von năm triền cái như món nợ, bệnh hoạn, ngục tù, cảnh nô lệ hay con đường sa mạc, nhằm giúp hành giả thấy rõ sự nguy hại và từ đó sinh lòng ghê sợ, quyết tâm đoạn trừ.
Người tu hành là người tỉnh ngộ muốn thoát ra khỏi cuộc sống dằn vặt bởi những ham muốn đó. Tu hành pháp môn nào cũng phải biết tri túc thiểu dục, nhất là tu Thiền lại càng phải đoạn trừ tham dục thì Tâm mới an ổn, vì không còn khởi niệm ham muốn cái này, ham muốn cái kia, khiến Tâm lúc nào cũng lăng xăng dao động không đạt được mục đích an tịnh.
Tham dục:
Tham dục là sự ham muốn không ngừng nghỉ, bao gồm ham muốn về các đối tượng của năm giác quan (sắc, thanh, hương, vị, xúc) và các đối tượng của ý (tiền bạc, danh vọng, quyền lực). Nó thể hiện qua việc khao khát hưởng thụ khoái lạc tình dục, ăn ngon, ngủ kỹ, thích mọi thứ dễ chịu và tránh né mọi cảm giác đau khổ, phiền muộn. Đây là biểu hiện của bản năng con người, đòi hỏi sự thỏa mãn liên tục.
Người đời thường nhận thức rằng ham muốn càng nhiều thì phiền não càng tăng, nhưng tiếc thay, đa số vẫn chìm đắm trong vòng xoáy tranh giành được mất, chịu đựng đau khổ do chính tham dục mang lại.
Đối với người tu Thiền, việc đoạn trừ tham dục là yếu tố cốt lõi để đạt được sự an ổn trong tâm. Khi không còn khởi lên những ham muốn về vật chất, danh vọng hay sự dễ chịu, tâm thức sẽ không còn bị xao động, dao động, từ đó dễ dàng đạt được trạng thái tĩnh lặng, an tịnh cần thiết cho việc tu tập.
Đối với người tu Thiền, sân hận là sự chán ghét vào chính đối tượng thiền quán trong lúc toạ Thiền. Nó khiến hành giả dễ dàng bỏ rơi đề mục đang tu tập, chuyển tâm qua những mục tiêu khác.
Sân hận:
Sân hận là trạng thái tâm tức giận, khó chịu khi đối mặt với những tình huống không như ý hoặc hành vi trái với mong muốn của bản thân. Người mang tâm sân hận thường có xu hướng chống đối, trừng phạt, gây gổ hoặc hủy hoại. Sân hận là một trong ba độc (tham, sân, si) có khả năng hủy hoại sâu sắc cả tâm hồn và thể xác, gây ra hậu quả không chỉ trong hiện tại mà còn kéo dài qua nhiều kiếp sống.
Đức Phật đã cảnh báo về sự tàn khốc của sân hận, ví nó như lửa dữ, giặc cướp hay rắn độc, có thể thiêu rụi mọi công đức chỉ trong một niệm. Do đó, việc ngăn chặn và loại trừ sân hận là vô cùng cấp thiết.
Sân hận biểu hiện dưới nhiều hình thức và mức độ khác nhau, từ sự chán ghét, buồn phiền, bực tức đến giận dữ, oán hận và căm thù. Nó thể hiện qua nét mặt, lời nói và hành động, như nhăn mặt, cau mày, trợn mắt, nghiến răng, la hét, chửi bới, hoặc thậm chí là các hành vi bạo lực như ném đồ đạc, đánh đập, giết người. Đôi khi, sân hận còn âm ỉ trong lòng, trở thành mối thù truyền kiếp không nguôi ngoai, dẫn đến việc tạo nghiệp xấu và luân hồi sinh tử.
Trong quá trình tu Thiền, sân hận biểu hiện dưới dạng sự chán ghét đối với đề mục thiền quán đang thực hành. Điều này khiến hành giả dễ dàng từ bỏ phương pháp hiện tại, chuyển sang tìm kiếm những đề mục khác, làm gián đoạn tiến trình tu tập.
Hôn trầm làm cho niệm Biết mất đi sự rõ ràng, tiến tới sự rời rạc, yếu ớt và biến mất. Từ đó đưa đến thuỵ miên là ngủ gục trong lúc toạ thiền mà ta không hay biết.
Hôn trầm – Thụy miên:
Hôn trầm và Thụy miên là trạng thái mệt mỏi của thân thể và sự uể oải, mơ màng của tâm thức. Khi hành giả bắt đầu ngồi thiền, trạng thái này có thể biểu hiện qua việc mất chánh niệm, tâm lang thang ra khỏi đề mục, rơi vào trạng thái vô ký, nửa tỉnh nửa mê. Đây là trạng thái tâm không hoàn toàn ngủ nhưng cũng không hoàn toàn thức.
Việc tu Thiền đòi hỏi sự rèn luyện tâm lực. Khi thân thể mệt mỏi và tâm trí lơ mơ, nghị lực để thực hiện bất kỳ công việc nào cũng suy giảm, dẫn đến tình trạng hôn trầm. Hôn trầm làm suy yếu khả năng nhận biết rõ ràng của tâm, khiến nó trở nên rời rạc, yếu ớt và cuối cùng là mất hẳn. Từ đó, dẫn đến Thụy miên, tức là ngủ gục trong lúc thiền mà bản thân không hề hay biết.
Tu Thiền là rèn luyện Tâm. Khi Thân uể oải, Tâm ngầy ngật thì ta không có nghị lực để làm bất cứ chuyện gì. Không có nghị lực sẽ đưa đến hôn trầm.
Trạo cử – Hối quá:
Trạo cử biểu hiện trên cả thân và tâm. Về thân, hành giả có thể không ngồi yên một chỗ, liên tục thay đổi tư thế, mắt nhìn quanh quất. Sự tinh tấn quá mức cũng có thể gây mệt mỏi, đau nhức cơ thể, dẫn đến chán nản và lười biếng tu tập. Về tâm, trạo cử là trạng thái tâm bị chi phối bởi vô số niệm lăng xăng, xẹt qua xẹt lại trong lúc thiền. Tâm này được ví như chú khỉ chuyền cành, không bao giờ ngừng nghỉ, hoặc không hài lòng với đề mục hiện tại mà phóng tâm đi tìm những đề mục khác hấp dẫn hơn, điều này thường đi kèm với sự nghi ngờ.
Hối quá là một dạng đặc biệt của trạo cử, liên quan đến tâm thức. Tâm không yên ổn do cảm giác cắn rứt, hối hận về những lỗi lầm trong quá khứ. Đây là quả báo của các hành động bất thiện, khiến tâm thức không thể an trú trong lúc hành thiền.
Hối quá là trạng thái đặc biệt khác của trạo cử thuộc về Tâm. Tâm không yên là bởi lương tâm cắn rứt hối hận những lầm lỗi đã qua. Đó là nghiệp quả của các hành động bất thiện trong quá khứ khiến cho Tâm không được an ổn trong lúc hành Thiền.
Nghi ngờ:
Nghi ngờ là trạng thái tâm do dự, không phân định rõ ràng đâu là đúng, đâu là sai. Hành giả có thể nghi ngờ về khả năng tu tập của chính mình, nghi ngờ về giáo pháp, phương pháp hành thiền, hoặc thậm chí nghi ngờ nơi Thầy mình hay Tam Bảo. Nghi ngờ cũng có thể phát sinh từ việc có quá nhiều kiến thức, khái niệm trong đầu, khiến tâm thức rơi vào trạng thái lưỡng lự, không quyết đoán.
Để đối phó với sự nghi ngờ, những thắc mắc cần được giải đáp một cách thấu đáo trước khi thực hành. Khi đã quyết định chọn con đường tu Thiền, hành giả cần xây dựng niềm tin vững chắc, hiểu rõ phương pháp, đề mục tu tập và mục tiêu cuối cùng của việc thực hành.
Khi quyết định chọn tu Thiền, hành giả phải có niềm tin vững chắc, hiểu rõ phương pháp kỹ thuật hành Thiền, hiểu rõ đề mục tu tập và hiểu rõ mục đích tu tập này đi về đâu.
Những triền cái này là rào cản lớn trên con đường tu tập, để hiểu sâu hơn về cách vượt qua chúng và tiến tới giác ngộ, bạn có thể khám phá thêm trong chuyên mục Đạo phật.
