Khám phá chiều sâu khái niệm “chúng sinh” qua lăng kính triết học Phật giáo, nơi mọi tồn tại được nhìn nhận là sự kết hợp đa yếu tố theo nguyên lý “Tùy chúng duyên nhi sinh”. Từ góc độ khoa học hiện đại, vũ trụ cũng hé lộ những bí ẩn về bản chất “có không”, đồng thời đặt ra câu hỏi về giới hạn nhận thức của con người về 5% vật chất cấu thành nên nó. Hãy cùng Chia sẻ Đạo Phật vén màn những tầng nghĩa sâu xa này.
Ý nghĩa “Chúng sinh” trong Phật giáo và góc nhìn khoa học
Kinh Kim Cang dạy: “Chúng sinh không phải là chúng sinh nên gọi là chúng sinh”. Theo diễn giải độc đáo của Bác Sĩ Đỗ Hồng Ngọc trên Tạp chí Văn hóa Phật giáo, “chúng sinh” đơn giản là những thực thể được tạo thành từ nhiều yếu tố (chúng) kết hợp lại (sinh). Điều này tương ứng với nguyên lý “Tùy chúng duyên nhi sinh” – mọi thứ hình thành dựa trên sự tương tác của nhiều điều kiện, nhiều yếu tố “duyên”.
Bậc Bồ Tát thực hành sâu sắc trí tuệ Bát Nhã có thể quán chiếu sự vô thường và trống rỗng của ngũ uẩn (sắc, thọ, tưởng, hành, thức). Tuy nhiên, việc “chiếu kiến đáo bỉ ngạn” – nhìn thấu bờ bên kia, thấy được cái không của không (emptiness of emptiness) – là một tầng nhận thức sâu sắc hơn, vượt ra ngoài sự hiểu biết thông thường về sự tồn tại.
Trong khoảng 80 năm gần đây, khoa học đã có những bước tiến vượt bậc trong việc “nhìn vào” và quán chiếu vũ trụ. Vũ trụ được phát hiện cấu tạo từ những thực thể tồn tại ở cả dạng hạt và sóng (particles và waves), thể hiện tính “có không, không có”. Tuy nhiên, khoa học vẫn đang nỗ lực để “nhìn ra” và hiểu rõ hơn về cấu trúc của 5% vũ trụ vật chất này, vốn vận hành theo quy luật 12 nhân duyên.
Việc giác ngộ về bản chất của vật chất vô hình, vật chất tối (dark matter) và năng lượng tối (dark energy), vốn chiếm tới 95% cấu trúc của vũ trụ ảo (holographic universes), vẫn còn là một thách thức lớn. Con người hiện tại chưa thể thấu triệt những khái niệm siêu việt này thông qua 18 phương tiện nhận thức phàm tục, vốn còn đầy vô minh. Ngay cả việc đạt đến tâm bất nhị, một trạng thái tâm thức không phân biệt, cũng chưa đủ để đạt tới tri kiến Phật hay thấy được bản lai Như Lai.
Đức Phật Thích Ca Mâu Ni là một trong số ít chúng sinh sở hữu trí tuệ viên dung, có khả năng “nhìn ra” từ bờ bên kia để giác ngộ thực tại vô sắc tướng. Sự chấp trước vào nhị nguyên “bờ này bến nọ” cản trở việc vượt thoát mọi khổ ách của chúng sinh và đạt đến quả vị giác ngộ.
Kinh Hoa Nghiêm khẳng định: “Tất cả từ tâm tạo”. Tư tưởng này tương đồng với câu nói nổi tiếng của René Descartes: “Tôi nghĩ, do đó tôi nghĩ tôi chấp ngã” (Dubito, ergo cogito, ergo sum). Quan điểm này cho thấy mọi khổ đau trong vòng luân hồi (đa sinh sự) có thể bắt nguồn từ những suy nghĩ sai lầm, vô minh, từ đó tạo ra những nhận thức nhầm lẫn về thực tại.
Lục Tổ Huệ Năng đã chỉ dạy:
“Thức tự tâm chúng sanh.
Kiến tự tâm Phật tánh,”
BS. Đỗ Hồng Ngọc bổ sung: “Tất cả đều do ‘duyên’ mà sinh. Do ‘phan duyên’ mà dắt díu, tạo nên vô lượng vô số vô biên chúng sinh mà gây bao phiền não.” Từ đó, câu nguyện của Bồ Tát “ngày nào còn một chúng sinh… quyết không thành Phật” càng trở nên ý nghĩa. Nó hàm ý rằng, khi tâm thức còn một niệm “duyên chúng sinh”, chúng ta sẽ “bất kiến tự tâm Phật tính”, không thể tự giải thoát khỏi khổ ách và thành Phật.
Tóm lại, quy luật “tâm sinh pháp hiện, chúng sinh hiện hữu” và “tâm diệt pháp diệt, chúng sinh hữu diệt” là cốt lõi. Tuy nhiên, việc đạt đến “Nhất Nguyên” (The One) đòi hỏi sự tiến hóa sâu sắc hơn của chúng sinh và con người, vượt qua sự vô minh hiện tại. Có lẽ, hàng chục triệu năm tiến hóa nữa, con người mới có thể đạt đến trạng thái “siêu nhân” (super human) và có được khái niệm minh mẫn về công án này.
Đức Phật đã chỉ dạy những gì Ngài biết và có thể truyền đạt, giống như nắm vài cọng lá trong tay. Việc chúng ta mong muốn biết thêm về những đám lá trên rừng, về những điều Ngài chưa nói, có thể xuất phát từ sự chưa biết của chúng ta về những gì Ngài biết mà chúng ta không biết.
Lê Huy Trứ
Để tìm hiểu sâu hơn về những giáo lý uyên thâm về bản chất của vạn vật và con đường giải thoát, mời bạn đọc khám phá thêm trong chuyên mục Đạo phật.
