Trong guồng quay cuộc sống, việc nhận diện và đối diện với bản ngã vị kỷ là bước đầu tiên để thanh lọc tâm hồn, hướng đến một cuộc sống ý nghĩa hơn. Đôi khi, những hành động tưởng chừng cao cả lại ẩn chứa động cơ sâu xa chỉ vì lợi ích cá nhân, một sự thật khó chấp nhận nhưng cần thiết để thấu hiểu. Khám phá cách chúng ta có thể vượt qua sự ích kỷ để nuôi dưỡng một trái tim rộng mở hơn tại Chiasedaophat.
>>Góc nhìn Phật tử
Cái tôi vị kỷ – bản chất của sự ích kỷ
Khái niệm “nhân tâm” thường được hiểu là tập hợp các quan niệm, suy nghĩ, ham muốn và khát vọng của con người. Ngược lại, “cái tôi tự tư” hay “cái tôi ích kỷ” là biểu hiện của sự tập trung vào lợi ích cá nhân, đặt bản thân lên trên hết.
Chúng ta thường dễ dàng phóng đại những thành tựu của bản thân, trong khi lại khó khăn trong việc ghi nhận và chia sẻ niềm vui với thành quả của người khác. Thậm chí, đôi khi chúng ta cảm thấy ngượng ngùng khi động viên họ, và khó có thể chắc chắn liệu những lời nói đó có thực sự xuất phát từ tấm lòng hay không.
Sự ích kỷ là một phần không thể phủ nhận trong bản chất con người. Dù chúng ta có thể tuyên bố rằng hành động của mình vì cộng đồng, quốc gia, nhưng khi soi xét nội tâm, chưa chắc điều đó đã hoàn toàn đúng. Câu nói “10 năm đèn sách không ai hỏi, một khi nổi danh thiên hạ thì ai cũng biểu dương, khen ngợi” phản ánh rõ điều này. Vậy động lực thực sự đằng sau việc học hành và khát vọng danh tiếng là gì? Cuối cùng, dường như tất cả đều quy về lợi ích và sự thỏa mãn cá nhân.
Chúng ta có khả năng phân tích tình huống và hoàn cảnh của người khác một cách chi tiết, thậm chí đưa ra lời khuyên và chỉ trích. Mặc dù có câu “biết người biết ta, trăm trận trăm thắng”, việc thấu hiểu bản thân lại khó khăn hơn gấp bội. Bởi lẽ, đôi mắt và đôi tai của con người thường hướng ra bên ngoài để quan sát và lắng nghe, ít ai có thể nhìn thấu hay nghe thấu được những thông điệp ẩn sâu bên trong. Tương tự, chúng ta dễ dàng chỉ tay về phía người khác, chỉ trỏ khắp nơi, nhưng lại hiếm khi tự nhìn lại lương tâm mình hoặc lắng nghe tiếng nói nội tâm đang thôi thúc.
Nếu xem cơ thể là “bản thân”, thì làm sao chúng ta có thể khẳng định chắc chắn đó chính là mình? Nếu cho rằng tâm thức mới là “bản thân”, thì liệu chúng ta có thể định nghĩa được tâm thức là gì?
Chính vì vậy, chúng ta thường có xu hướng phóng đại những thành tựu của bản thân và ít khi công nhận hoặc chia sẻ niềm vui với những đóng góp của người khác. Đôi khi, chúng ta còn cảm thấy ngượng ngùng khi phải đưa ra lời khen ngợi, và càng khó để xác định liệu những lời nói đó có thực sự chân thành hay không.
Giới hạn của “bản thân”
“Bản thân” theo nghĩa thông thường thường được hiểu là cơ thể vật lý, bao gồm các bộ phận như đầu, chân, tay, mắt, mũi… Tuy nhiên, “cơ thể” này tồn tại trong một bối cảnh rộng lớn hơn, bao gồm cả môi trường tự nhiên và xã hội xung quanh. Cơ thể chỉ là sự tồn tại tạm thời, bắt đầu từ khi sinh ra, phát triển theo thời gian và dần tiến đến cái chết.
Dù là sự chiếm hữu tạm thời, chúng ta vẫn cần trân trọng, chăm sóc và sử dụng cơ thể một cách ý nghĩa trong khoảng thời gian nó còn tồn tại. Ngay cả khi đối mặt với những quan niệm về sự nguy hiểm của thế giới hay những lời tiên tri về ngày tận thế, thực tế là chúng ta vẫn cần phải bảo vệ và duy trì sức khỏe của cơ thể.
Nếu coi cơ thể là “bản thân”, thì làm sao chúng ta có thể khẳng định chắc chắn đó chính là mình? Nếu cho rằng tâm thức mới là “bản thân”, thì liệu chúng ta có thể định nghĩa được tâm thức là gì?
Sự ích kỷ là một phần cố hữu trong tâm thức con người. Mặc dù chúng ta có thể viện dẫn những lý do cao cả cho hành động của mình, như vì lợi ích xã hội hay quốc gia, nhưng khi đối diện với nội tâm, sự thật có thể không hoàn toàn như vậy.
Cái “tâm” ở đây có thể được hiểu là sự liên kết và tiếp nối của các quan niệm, tư tưởng, quan điểm và tín ngưỡng. Mỗi quan điểm nối tiếp nhau tạo nên dòng chảy của tâm thức. Khi dòng chảy này ngừng lại, tâm thức cũng sẽ tan biến.
Tâm thức có sức mạnh to lớn. Nó có khả năng kiến tạo nên thế giới và vũ trụ bao la, nhưng cũng có thể hủy diệt chúng. Nó mang lại hạnh phúc, nhưng cũng tiềm ẩn khả năng gây ra tai họa bất cứ lúc nào. Rất nhiều học thuyết triết học và tín ngưỡng tôn giáo trên thế giới đều khởi nguồn từ “tâm niệm” – cách chúng ta nhận thức về tâm thức.
Trình tự nhận thức về “bản thân”
Phạm vi của “bản thân” có thể được mở rộng theo một trình tự từ nhỏ đến lớn như sau: đầu tiên là tâm thức cá nhân, tiếp theo là cơ thể vật lý, sau đó là xã hội và môi trường sống, kế đến là Trái Đất, và cuối cùng là toàn bộ vũ trụ. Khi chúng ta có thể mở rộng nhận thức đến năm cấp độ này, lòng vị kỷ sẽ dần giảm bớt, thay vào đó là cảm giác an toàn và kết nối ngày càng tăng lên.
Để hiểu sâu hơn về cách nhận thức bản thân giúp tịnh hóa nhân tâm, mời bạn khám phá thêm các bài viết trong chuyên mục Đạo phật.
