Khám phá một kỳ quan kiến trúc ẩn mình trong lòng thủ đô, nơi lịch sử và tâm linh giao thoa. Công trình kỳ vĩ này từng sừng sững với uy thế hàng đầu quốc gia, nay còn đâu những dấu tích huy hoàng? Hãy cùng tìm hiểu về <a href="Website Chia sẻ Đạo Phật“>Website Chia sẻ Đạo Phật để vén màn bí ẩn về một biểu tượng văn hóa tưởng chừng đã phai mờ trong ký ức.
Tháp Báo Thiên, nguyên danh là “Đại Thắng Tử Thiên Bảo Tháp”, thuộc chùa Sùng Khánh Báo Thiên, là một công trình kiến trúc kỳ vĩ và là di sản văn hóa nghệ thuật đỉnh cao của quốc gia Đại Việt. Theo sử sách, tháp cao khoảng 80 mét, bao gồm 12 tầng và được trang trí bằng nhiều pho tượng đá tinh xảo. Vị trí xây dựng trên gò đất càng làm tăng thêm sự hùng vĩ, khiến đỉnh tháp vươn cao chạm tới mây trời, có thể nhìn thấy từ khoảng cách xa hàng chục cây số. Sự tráng lệ của tháp Báo Thiên phản ánh quy mô nguy nga của ngôi chùa cùng tên.
Một bài ca dao dân gian đã khắc họa vẻ đẹp của tháp Báo Thiên:
“Mênh mang biển lúa xanh rờn
Tháp cao sừng sững trăng vờn bóng cau
Một vùng phong cảnh trước sau
Bức tranh thiên cổ, đượm màu giang sơn”
Nhà thơ Phạm Sư Mạnh đời Trần cũng đã ca ngợi: “Trấn áp đông tây cũng đế kỳ. Khung nhiên nhất tháp độc nguy nguy. Sơn hà bất động kinh thiên bút. Kim cổ nam ma lập địa chùy. Phong bãi chung linh thời ứng đáp. Tinh di đăng chúc dạ quang huy. Ngã lai dục tủy đề thi bút. Quản lãnh xuân giang tác nghiễn trì.” (Bản dịch: Trấn áp đông tây, giữ đế kỳ. Một mình cao ngất tháp uy nghi. Chống trời cột trụ non sông vững. Sừng sững ngàn năm một đỉnh chùy. Chuông khánh gió đưa vang đối đáp. Đèn sao đêm đến rực quang huy. Đến đây những muốn lưu danh tính. Mài mực sông xuân viết ngẫu thi.)
| Chùa Báo Thiên |
Tuy nhiên, vào năm 1883, thực dân Pháp cùng Giám mục Puginier, thông qua các quan chức Việt Nam tay sai đứng đầu là Tổng đốc Nguyễn Hữu Độ, đã cưỡng chiếm và phá hủy chùa Báo Thiên để xây dựng Nhà thờ Joseph, nay là Nhà thờ Lớn Hà Nội. Một phần khuôn viên chùa Báo Thiên cũng được sử dụng để xây dựng Tòa Khâm Sứ, đại diện cho Tòa Thánh Vatican. Đáng chú ý, tháp Báo Thiên nguyên thủy đã bị quân Minh phá hủy vào năm 1426 trong cuộc xâm lược nước ta. Sách “Từ Điển Đường Phố Hà Nội” của Đại học Hà Nội ghi rõ: “Nền nhà thờ hiện nay nguyên là nền đất chùa Báo Thiên rất nổi tiếng, ở đây còn có một tháp gọi là tháp Báo Thiên”.
Công sứ Pháp thời đó, Bonnal, đã mô tả lại việc chiếm đoạt chùa Báo Thiên: “San bằng cái chùa và tịch thu miếng đất thật không có gì dễ bằng trong thời chiếm đóng…, tuy nhiên công bình mà nói, tôi cảm thấy ít nhiều ái ngại khi phạm một sự lạm quyền kiểu đó, nên thấy nên nhờ ông tổng đốc Nguyễn Hữu Độ. Ông rất tâm đầu ý hợp với giám mục (Puginier) và muốn làm vừa lòng ngài cũng như tôi vậy”. (André Masson, “The Transformation of Hanoi 1873-1888”).
France Mangin cũng ghi nhận sự giúp đỡ của Tổng đốc Nguyễn Hữu Độ trong việc giải quyết nhanh chóng các trở ngại phá dỡ chùa Báo Thiên. Sau đó, lô đất được giao miễn phí cho Đoàn Truyền Giáo, và Giám mục Puginier đã nhận được giấy tờ chính thức xác nhận quyền sở hữu. Ông đã tổ chức xổ số gây quỹ xây dựng nhà thờ trên nền chùa cũ, hoàn thành vào năm 1886, chính là Nhà Thờ Lớn Hà Nội ngày nay.
Để hợp thức hóa việc chiếm đoạt, Tổng đốc Nguyễn Hữu Độ đã thực hiện các bước sau theo lệnh của quan thầy Pháp:
- Điều tra xem có hậu duệ của người sáng lập chùa hay không (vào thời điểm đó, vua Lý Thánh Tông đã qua đời 8 thế kỷ).
- Chỉ thị cho các lãnh đạo phường, đa số là người Công giáo, thẩm định mức độ kiên cố của chùa, kết luận rằng chùa đã mục nát và có thể gây nguy hiểm.
Sau đó, chùa bị san bằng và đất đai bị tịch thu.
Cần làm rõ, người sáng lập chùa Báo Thiên vào năm 1057 là Vua Lý Thánh Tông, đã qua đời cách đó tám thế kỷ, chứ không phải hai thế kỷ như André Masson nhầm lẫn. Tài sản của Phật giáo, bao gồm chùa, tháp, chuông, tượng, được gọi là “tài sản tam bảo”, không thể mua bán hay trao đổi. Đặc biệt, các ngôi chùa do vua lập ra là “quốc tự”, mang giá trị di sản tâm linh và văn hóa quốc gia. Việc phá hủy và giao cho một tôn giáo khác là hành vi chưa từng có trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, ngoại trừ thời kỳ đất nước bị thực dân Pháp xâm lược.
Vào năm 1883, chùa Báo Thiên có thực sự vô chủ và mục nát như lời cáo buộc hay không? Sách “Đại Nam Thông Nhất Chí” thời Nguyễn ghi lại bài thơ vịnh cảnh Thăng Long, trong đó có bài thơ của một người Thanh cảm tác khi nghe tiếng chuông chùa Báo Thiên (“Báo Thiên hiểu chung”). Thời điểm đó còn tồn tại phố Báo Thiên, chuyên bán vải thâm và dù xanh. Dưới triều vua Tự Đức, Tổng đốc Tôn Thất Bật cũng đã tiến hành sửa sang lại chùa. Theo Hòa thượng Thích Phúc Điền (1784-1863), người trụ trì chùa Báo Thiên từ năm 1847, trong “Kế đăng lục” (1857) có ghi lại việc chùa đang khắc ván bộ “Phật Tổ thống kỷ”. Chùa Báo Thiên vẫn tồn tại cho đến khi thực dân Pháp chiếm thành Hà Nội lần thứ hai vào năm 1882.
Việc trùng tu chùa bởi Tổng đốc Hà Nội và hoạt động khắc in kinh sách Phật giáo là những minh chứng cho thấy quy mô và tầm quan trọng của ngôi chùa, không chỉ về kiến trúc mà còn về các hoạt động Phật sự, trước khi bị thực dân Pháp và Giám mục Puginier chiếm đoạt. Những hành động này, mà ngay cả thực dân Pháp cũng dè dặt, lại được thực hiện bởi các cố đạo thực dân và kẻ tay sai với sự cuồng tín tôn giáo.
Trong một lá thư gửi Toàn quyền và Khâm sứ Pháp trước khi qua đời, Việt gian Nguyễn Hữu Độ đã bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với chính phủ Pháp vì đã giúp đỡ ông giải quyết các vấn đề “quốc gia”. Ông ca ngợi lòng nhân đức của chính phủ Pháp đã giúp nước Việt Nam có được “như ngày nay”.
Sự thật lịch sử khẳng định Phật giáo Việt Nam là chủ nhân liên tục của chùa Báo Thiên và tháp Báo Thiên trong suốt 826 năm, từ khi xây dựng năm 1057 đến khi bị thực dân Pháp và Vatican cưỡng chiếm, phá hủy năm 1883. Với lịch sử hiện diện lâu đời và quy mô lớn nhất trong lòng kinh thành Thăng Long, chùa Báo Thiên xứng đáng là di sản văn hóa hàng đầu của quốc gia Việt Nam.
Các tài liệu chứng minh chùa Báo Thiên là tài sản của Phật giáo, có lịch sử gần 900 năm và bị phá hủy để xây Nhà thờ Lớn Hà Nội, đều xuất phát từ các nguồn khách quan như chính sử, sách của các nhà truyền giáo, nghiên cứu ngoại quốc và các nhà nghiên cứu Việt Nam cận đại.
Một bằng chứng cụ thể còn sót lại là chiếc giếng đá cổ chạm hoa sen, có niên đại gần 1.000 năm, nằm trong khuôn viên Nhà thờ Lớn Hà Nội. Chiếc giếng này là một phần của chùa Báo Thiên, mang giá trị lịch sử và nghệ thuật cao. Sau khi Giám mục Ngô Quang Kiệt chấm dứt tranh đấu đòi lại Tòa Khâm Sứ, cây thánh giá được di dời, và hình ảnh chiếc giếng đá cổ được lan truyền, giúp các nhà nghiên cứu xác định rõ nguồn gốc của nó.
Tạp chí Văn Hóa Phật giáo mô tả chiếc giếng đá cổ là một khối đá nguyên khối, hình tròn, chạm khắc hoa văn cánh sen tinh xảo, đặt trên bệ đá vuông. Nó nằm trong khuôn viên chùa Báo Thiên, một danh lam thắng cảnh đời Lý. Về mặt mỹ thuật, đây là một giếng đá độc đáo còn sót lại của Thăng Long. Chiếc giếng cũng là chứng tích của những giai đoạn lịch sử sóng gió: bị quân Minh phá hủy tháp để lấy vật liệu, được trùng tu dưới triều Lê, đổ nát vì chiến sự cuối thế kỷ 18, phục hồi dưới triều Nguyễn, và lại bị phá hủy dưới thời Pháp.
Nhà sử học Trần Huy Liệu gọi đây là “sự phá hoại đáng kể đầu tiên của thực dân Pháp ở Hà Nội”. Cổ giếng, với hình dáng thắt cổ bồng như lư hương, bệ đá tám cạnh chạm khắc rồng, mây, hoa lá, thể hiện trình độ kỹ thuật và nghệ thuật cao, là minh chứng cho vị thế quốc tự danh tiếng bậc nhất kinh đô. Chùa và tháp Báo Thiên là đỉnh cao của mỹ thuật kiến trúc Phật giáo thời Lý Trần.
Năm 1883, sau khi thành Hà Nội thất thủ, Giám mục Puginier cấu kết với Công sứ Bonnal và Tổng đốc Nguyễn Hữu Độ chiếm đoạt chùa Báo Thiên để xây dựng Nhà thờ Chính tòa Hà Nội. Từ đó, biểu tượng văn hóa Thăng Long dần bị lãng quên. Dù trải qua nhiều biến động, chiếc giếng đá Báo Thiên vẫn tồn tại, xứng đáng là biểu tượng văn hóa, lịch sử của Thăng Long – Hà Nội.
Ngày 20 tháng 11 năm 1873, Francis Garnier tấn công thành Hà Nội lần đầu. Giám mục Puginier, với vai trò thông dịch viên và cố vấn, đã đóng bản doanh tại chùa Báo Thiên, cho thấy khu đất này đã nằm trong tầm ngắm của ông từ sớm. Gần 10 năm sau, ngày 25 tháng 4 năm 1882, Henri Rivière tấn công thành Hà Nội lần thứ hai. Giám mục Puginier tiếp tục vai trò cố vấn, và năm sau đó, ông đã phá hủy chùa Báo Thiên. Năm 1884, vua Tự Đức công nhận sự đô hộ của Pháp, và cùng năm đó, Puginier cho xây Nhà thờ St Joseph trên lô đất chùa Báo Thiên, nay là Nhà thờ Lớn Hà Nội.
Dù không có hình ảnh chụp lại chùa Báo Thiên trước khi bị phá hủy, hình ảnh cổng tam quan chùa Báo Ân (chùa Liên Trì) chụp bởi bác sĩ Ch.E.Hocquard (khoảng 1884-1885) cho thấy sự uy nghi, rộng lớn và tuyệt đẹp của ngôi chùa này. Dựa vào đó, có thể khẳng định chùa Báo Thiên trước khi bị Puginier phá hủy cũng sở hữu vẻ đẹp tương tự, thậm chí còn vượt trội hơn.
Nếu so sánh, chùa Báo Ân bị Pháp phá hủy để xây bưu điện Hà Nội có quy mô tương đương chùa Xá Lợi, trong khi chùa Báo Thiên bị Giám mục Puginier phá hủy để xây Nhà thờ Lớn Hà Nội có quy mô tương đương chùa Vĩnh Nghiêm. Việc phá hủy và chiếm đoạt một ngôi chùa lớn, di sản văn hóa quốc gia, đương nhiên là tội ác nghiêm trọng hơn.
Chùa Báo Thiên không chỉ lớn hơn chùa Báo Ân mà còn là ngôi chùa lớn nhất Hà Nội và Việt Nam trong thời Lý – Trần. Tương tự như Đền Angkor Wat của Campuchia là biểu tượng văn hóa, tâm linh của đất nước họ, chùa Báo Thiên cũng giữ vai trò quan trọng.
- Theo chính sử: Chùa và tháp Báo Thiên được Vua Lý Thánh Tông cho xây dựng năm 1057. Là “quốc tự” do hoàng đế xây dựng, quy mô chắc chắn rất lớn.
- Quy mô kiến trúc: Tháp Báo Thiên cao 80 mét, thuộc “An Nam Tứ Đại Khí”, là công trình kiến trúc cao nhất Việt Nam. Do đó, chùa Báo Thiên ít nhất là một trong những ngôi chùa lớn nhất Việt Nam. Chùa Báo Ân không được nhắc đến với sự trân trọng tương tự, nên quy mô nhỏ hơn.
- Đại hồng chung: Vua Lý Thánh Tông đã cho đúc chuông chùa Báo Thiên với 12.000 cân đồng, là đại hồng chung lớn nhất Việt Nam. Kích thước chuông thường tương ứng với quy mô chùa, cho thấy chùa Báo Thiên có thể là ngôi chùa vĩ đại nhất Việt Nam thời Lý – Trần. Chùa Báo Ân, dù có cổng tam quan đẹp, chỉ là ngôi chùa lớn bình thường.
- Lễ hội: Lễ hội chùa Báo Thiên vào tháng Giêng là một trong những lễ hội lớn nhất Thăng Long. Quy mô khuôn viên rộng lớn của chùa Báo Thiên thu hút đông đảo người dân, hình thành lễ hội truyền thống kéo dài từ thời Lý đến khi chùa bị phá hủy. Chùa Báo Ân không có vị trí văn hóa nổi bật như vậy.
Những tội ác phơi bày trước lịch sử thường chỉ là phần nổi. Những gì chưa được biết đến có thể còn khủng khiếp hơn, do thủ tiêu chứng cứ, thời gian phai mờ, hoặc sự im lặng của nhân chứng vì sợ hãi. Vatican, với lịch sử truyền đạo bằng chiến tranh và bạo lực, thường che giấu tội ác dưới chiêu bài cao cả. Hàng ngàn cuốn sách đã được xuất bản về tội ác của Vatican, nhưng vẫn chưa nói hết tầm vóc toàn cầu, suốt hai ngàn năm, và đối với hàng trăm triệu nạn nhân.
Việt Nam và Phật giáo Việt Nam là nạn nhân của âm mưu xâm lược quân sự và Công giáo, cấu kết chặt chẽ giữa thực dân Pháp và các nhà truyền giáo Pháp, mà Giám mục Puginier là điển hình. Vụ chùa Báo Thiên, Nhà thờ Lớn Hà Nội và Tòa Khâm Sứ là trường hợp điển hình.
Tháp Báo Thiên nguyên thủy cao 80 mét, một di sản văn hóa vĩ đại, đã bị quân Minh phá hủy năm 1426. Có người cho rằng Giám mục Puginier không phá hủy tháp Báo Thiên vì nó đã không còn tồn tại vào năm 1883. Tuy nhiên, sau khi tháp nguyên thủy bị phá, người ta đã xây lại một tháp khác nhỏ hơn. Việc chùa, tháp bị hư hỏng và trùng tu nhiều lần trong lịch sử Phật giáo Việt Nam là phổ biến. Do đó, tháp Báo Thiên được Tổng đốc Tôn Thất Dật trùng tu dưới thời vua Tự Đức chắc chắn vẫn còn vào năm 1883 và cũng bị phá hủy cùng với chùa.
Trên khu đất chùa Báo Thiên từng có tháp Báo Thiên nguyên thủy suốt gần 400 năm thời Lý – Trần, và sau đó là Tòa Khâm Sứ. Việc một số tác giả cho rằng tháp Báo Thiên đã bị phá hủy từ lâu để biện minh rằng Thiên Chúa giáo La Mã không phá hủy tháp là không cần thiết. Bản cáo trạng không buộc tội Vatican hay Hội Thừa Sai Pháp đã phá hủy tháp Báo Thiên. Vấn đề tháp Báo Thiên chỉ là để làm lạc hướng cuộc tranh luận về CHÙA BÁO THIÊN VÀ KHU ĐẤT CỦA CHÙA BÁO THIÊN.
Dù tháp Báo Thiên còn hay mất vào năm 1883, sự thật lịch sử không thay đổi: Giám mục Puginier, thực dân Pháp, Vatican và chính quyền tay sai đã cướp đoạt, phá hủy chùa Báo Thiên – một trong những ngôi chùa lớn nhất Việt Nam và là di sản văn hóa hàng đầu – để xây Nhà thờ Lớn Hà Nội.
Câu hỏi đặt ra là:
- Việc chiếm đoạt chùa Báo Thiên của Giám mục Puginier năm 1883, với sự hỗ trợ của thực dân Pháp, trong thời gian Việt Nam bị đô hộ, có giá trị pháp lý không?
- Công lý và luật pháp của một nước Việt Nam độc lập, văn minh, sẽ xét xử và quyết định như thế nào đối với việc cưỡng chiếm phi pháp và bất công chùa Báo Thiên, một di sản văn hóa quốc gia?
CÔNG LÝ VÀ LUẬT PHÁP ĐỐI VỚI TRƯỜNG HỢP CHÙA BÁO THIÊN, NHÀ THỜ LỚN HÀ NỘI VÀ TÒA KHÂM SỨ
Việt Nam là một quốc gia có chủ quyền, với lịch sử đấu tranh bảo vệ độc lập hàng ngàn năm. Sự xâm lược và chiếm đóng của thực dân Pháp, cùng mọi hành vi chiếm hữu bất động sản bằng đe dọa, vũ lực hay mưu mô dựa trên sự cấu kết với thực dân Pháp, đều là bất hợp pháp.
Công lý tối thiểu đòi hỏi ban hành luật tuyên bố những chiếm hữu đó là bất hợp pháp, tịch thu và hoàn trả lại bất động sản cho chủ nhân thực sự trước khi bị cướp đoạt.
Chùa Báo Thiên là tài sản của Phật giáo Việt Nam, đồng thời là di sản văn hóa và tâm linh thiêng liêng, vào hàng bậc nhất của quốc gia. Phật giáo Việt Nam đã làm chủ bất động sản này liên tục trong 826 năm. Việc hoàn trả lại chùa Báo Thiên cho Phật giáo là thực thi công lý tối thiểu cho Phật giáo của một quốc gia có chủ quyền.
Giáo hội Công giáo Việt Nam và chính quyền Việt Nam không chỉ phải hoàn trả khu đất này, mà còn phải bồi thường thiệt hại cho Phật giáo về những tổn thất phát sinh từ việc chiếm đoạt và phá hủy chùa Báo Thiên năm 1883, cũng như các thiệt hại khác do bị tước đoạt quyền làm chủ và sử dụng chùa trong suốt 125 năm qua.
Giáo hội Công giáo Việt Nam là người thừa kế của Hội Thừa Sai Pháp, cả hai đều phụ thuộc Vatican. Theo nguyên tắc thừa kế, chủ thể thừa kế được hưởng quyền lợi và tài sản, đồng thời phải gánh chịu nợ nần. Giáo hội Công giáo Việt Nam đã thừa hưởng hầu hết tài sản của Hội Thừa Sai Pháp, bao gồm Nhà thờ Lớn và đang đòi hỏi Tòa Khâm Sứ trên lô đất thuộc về chùa Báo Thiên. Do đó, Giáo hội Công giáo Việt Nam phải chịu trách nhiệm về việc cướp đoạt chùa Báo Thiên năm 1883 của Giám mục Puginier thuộc Hội Thừa Sai Pháp, với sự cấu kết của thực dân xâm lược và tay sai.
Giám mục Puginier, để đáp lại món quà là lô đất chùa Báo Thiên, đã huy động 5.000 giáo dân Việt Nam cùng quân Pháp tấn công chiến lũy Ba Đình. Trước đó, Tổng đốc Nguyễn Tri Phương đã mắng vào mặt Puginier: “Hẳn rằng ông đã hài lòng lắm, vì nhờ sự tiếp tay của ông, và những mưu kế của ông mà lũ ăn cướp người Pháp đã cướp mất xứ Nam Kỳ của chúng tôi, và rồi chúng sẽ còn cướp nốt xứ Bắc kỳ nữa”.
Puginier ca ngợi giáo dân Việt Nam là “con cua bị bẻ gãy càng” nếu không có sự hỗ trợ của họ, Pháp không thể xâm chiếm Việt Nam. Lời ca ngợi này là lời thú nhận tội lỗi của Vatican, các đoàn truyền đạo và Công giáo Việt Nam đối với đất nước và nhân dân Việt Nam.
Dù chùa Báo Thiên đã bị cướp đoạt bất công và phi pháp suốt 125 năm, công lý sẽ được thực thi. Giáo hoàng John Paul II đã thú nhận bảy tội lỗi của Giáo hội Công giáo La Mã, bao gồm tội truyền đạo bằng bạo lực. Trên con đường này, Vatican, Hội Thừa Sai Pháp và các tổ chức kế thừa đã chiếm đoạt nhiều bất động sản của các tôn giáo khác, hủy diệt bản sắc văn hóa dân tộc để dễ dàng nô lệ hóa nhân dân. Việt Nam là một bằng chứng điển hình. Chùa Báo Thiên, Nhà thờ Lớn Hà Nội và Tòa Khâm Sứ là lời tố cáo sống động những tội lỗi đó.
Công lý lịch sử đang lên tiếng, và công lý pháp luật sẽ được thi hành. Chùa Báo Thiên, bị giặc Tây phá hủy năm 1883, và tháp Báo Thiên, bị giặc Tàu phá hủy năm 1426, sẽ vươn cao trên bầu trời Thăng Long như xưa.
Lễ hội chùa Báo Thiên, một trong những lễ hội lớn nhất Thăng Long, sẽ trở lại, như đã từng diễn ra suốt 826 năm.
Sẽ có ngày, tiếng đại hồng chung 12.000 cân của chùa Báo Thiên vang dội cả kinh thành Thăng Long, đánh dấu kỷ niệm Một Ngàn Năm Thăng Long.
Theo chính sử, năm 1057 vua Lý Thánh Tông đã cho đúc chuông chùa Báo Thiên nặng 12.000 cân đồng. Kích thước chuông chùa thường tương ứng với quy mô chùa. Chuông chùa Thiên Mụ (Huế) nặng hơn 3.000 cân là của một ngôi chùa lớn nhất miền Trung. Chuông chùa Báo Thiên nặng gấp bốn lần, cho thấy chùa Báo Thiên nguyên khởi lớn lao, hùng tráng gấp vài ba lần chùa Thiên Mụ, là ngôi chùa lớn nhất Việt Nam thời Lý – Trần.
Sau khi đánh đuổi quân Minh, vua Lê Lợi trả gươm thần. Khi đó tháp Báo Thiên đã bị giặc Minh phá hủy làm công sự. Chuông chùa Báo Thiên cũng bị nấu lấy đồng làm binh khí. Từ đó, thời đại quân chủ Phật giáo Lý – Trần kết thúc, nhường chỗ cho thời đại quân chủ Nho giáo, mở đầu chu kỳ suy tàn của đất nước.
Chủ đạo văn hóa, chính trị truyền thống trên nền tảng từ bi, bao dung, khai phóng của đạo Phật cần được phục hưng để Việt Nam có một kỷ nguyên dựng nước mới, một cuộc cách mạng phát triển mới, và bắt đầu 1.000 năm Rồng Việt chuyển mình.
Lý Khôi Việt
Bài viết đã khép lại, song những dấu ấn lịch sử từ Chùa Báo Thiên, Nhà thờ Lớn Hà Nội và Tòa Khâm Sứ vẫn còn đó, mời bạn đọc cùng khám phá sâu hơn về nền tảng Đạo Phật và những giá trị văn hóa, lịch sử còn ẩn chứa qua các chuyên mục tiếp theo.
