Hành động trao đi là một yếu tố then chốt trong con đường tu tập, song việc thực hành đúng pháp lại vô cùng quan trọng để đạt được lợi ích tối đa. Thay vì mong cầu sự đáp trả, Chia sẻ Đạo Phật hướng đến ý nghĩa giải thoát khỏi chấp trước và lan tỏa an lạc. Chúng ta hãy cùng khám phá cách để sự cho đi trở nên trọn vẹn và ý nghĩa.
Bố thí là một hành động mang lại nhiều lợi ích, giúp tích lũy công đức to lớn nếu được thực hiện đúng cách. Tuy nhiên, ngay cả khi cho đi tất cả những gì mình có, bạn vẫn có thể gặp phiền não nếu thực hành bố thí sai phương pháp.
Bố thí, về bản chất, là hành động trao đi những gì thuộc về mình, bao gồm vật chất, thời gian, công sức, và cả sự chỉ dẫn tinh thần cho những người cần. Động cơ đằng sau hành động này có thể rất đa dạng.
Một số người bố thí với những mục đích ẩn giấu như cầu danh, tìm kiếm sự công nhận, tự làm mình cảm thấy tốt hơn, mong cầu sự phù hộ cho người thân gặp khó khăn, hoặc đơn giản là hy vọng nhận được một phần thưởng nào đó. Những động cơ này không được xem là thuần khiết bởi chúng luôn đi kèm với điều kiện.
Theo lời dạy của Đức Phật, khi trao tặng bất cứ điều gì cho người khác – dù là vật chất, công sức hay kiến thức – chúng ta không nên mong đợi sự đền đáp. Hành động bố thí đích thực là sự cho đi mà không bám víu vào món quà hay người nhận. Mục đích là để giải phóng lòng tham, sự chấp trước, và đồng thời lan tỏa niềm vui, hạnh phúc đến với cộng đồng.
Việc thực hiện các Phật sự, thiện sự được xem là tốt vì giúp tích lũy công đức và tạo nghiệp lành, mang lại hạnh phúc trong tương lai. Tuy nhiên, nếu vẫn còn sự bám chấp và mong đợi kết quả, thì ngay cả hành động này cũng chưa đạt đến sự viên mãn. Trong sáu Ba la mật (sáu pháp hành quan trọng trên con đường Bồ tát), bố thí Ba la mật đứng ở vị trí đầu tiên.
Bố thí Ba La Mật là gì?
Thuật ngữ “Ba la mật” (Paramita) trong tiếng Phạn có nghĩa là “sự hoàn hảo”, “đến bờ bên kia”. Nó diễn tả trạng thái tâm an lạc, luôn hướng về chúng sinh mà không mong cầu kết quả. Do đó, Bố thí Ba la mật hay còn gọi là bố thí không trụ tướng (Dana paramita) là hành động cho đi mà không chấp trước vào bất kỳ điều gì.
Theo quan điểm Tam Luân Không Tịch, để thực hành bố thí Ba la mật, người thực hành cần đạt đến sự vắng mặt của ba yếu tố: người cho, vật cho, và người nhận. Điều này giúp người thực hành không bị vướng mắc vào cái tôi cá nhân:
- Không xem mình là người ban tặng: Không đặt nặng vai trò người ban ơn và không kỳ vọng người khác phải đền đáp.
- Không xem người khác là người thọ ơn: Không xem người nhận là người mang ơn hoặc chịu ơn.
- Không chấp trước vào vật tặng: Không quá coi trọng giá trị của món quà, dù là vật chất, công sức hay tinh thần. Khi đã cho đi, món quà thuộc về người nhận và không còn vướng bận tâm trí.
Ví dụ về sự chấp trước: Một người con đều đặn chu cấp tiền cho cha mẹ già. Cha mẹ dùng số tiền đó để giúp đỡ các anh chị em gặp khó khăn. Người con phản ứng gay gắt, cho rằng tiền đó là để cha mẹ hưởng thụ tuổi già, không phải để cho người khác. Hành động này vi phạm quyền tự do sử dụng của người nhận và cho thấy sự chấp trước vào vật đã cho, chưa đạt đến Ba la mật.
Trong kinh Tăng Chi, bố thí Ba la mật không trụ tướng được thể hiện qua ba thái độ hoan hỷ trong từng thời điểm:
- Hoan hỷ trước khi bố thí: Khi biết có một cơ hội làm việc thiện, cần thực hiện ngay lập tức với niềm vui lớn, không trì hoãn.
- Hoan hỷ trong khi bố thí: Dù gặp khó khăn về thời tiết hay thái độ của người nhận, vẫn giữ tâm vui vẻ, xem đó là việc tốt đang làm, tránh sinh phiền não.
- Hoan hỷ sau khi bố thí: Không còn tiếc nuối hay bận tâm về việc đã cho đi. Dù sau này có nhận lại oán trách, cũng không nên khó chịu hay hối hận.
Bố thí Ba la mật, theo kinh Tăng Chi, là hành động nghĩa vụ, đã hoàn tất và không nên quan tâm đến sự biết ơn hay không của người nhận sau này. Đây chính là bố thí không trụ tướng.
Mặc dù kinh điển Pali và Đại Thừa có những diễn giải khác nhau về bố thí Ba la mật, điểm cốt yếu mà tất cả đều nhấn mạnh là: Khi thực hiện việc thiện, chúng ta đang làm vì sự hoàn thiện của chính mình trên con đường Bồ tát, hướng đến giác ngộ và giải thoát.
Nhận thức đúng đắn về Cho – Nhận
Trong bố thí Ba la mật, điều quan trọng là không có khái niệm cho đi khi người nhận không muốn, hoặc cho những thứ không phù hợp, không cần thiết. Hành động cho và nhận phải diễn ra đồng thời, tương hỗ lẫn nhau. Sự cho đi và tiếp nhận với nhận thức này mới là sự hoàn hảo của bố thí.
Tại sao cho và nhận lại là một?
Bản chất của bố thí là sự trống rỗng, không có chủ thể (người cho) và đối tượng (người nhận) tách biệt. Nếu vẫn phân chia thành người cho, người nhận và vật phẩm, thì đó vẫn là bố thí còn chấp tướng, chưa đạt Ba la mật. Sự chấp trước trong Phật giáo thường bắt nguồn từ thói quen phân biệt thế giới thành “tôi” và “những thứ khác”.
Khi việc bố thí đi kèm với điều kiện, nó dễ dẫn đến sự sở hữu và xu hướng kiểm soát, thao túng mọi thứ, kể cả con người. Để thực hành bố thí không điều kiện, chúng ta cần nhận ra rằng vạn vật đều tồn tại trong mối tương quan lẫn nhau, không có gì là hoàn toàn riêng biệt (liên quan đến Tánh không).
Nhận thức này giúp chúng ta hiểu rằng người cho và người nhận là một, món quà cũng không tách rời. Do đó, chúng ta không mong đợi “phần thưởng” hay “lời cảm ơn” từ người nhận. Bố thí Ba la mật là hành động cho đi mà không kèm theo bất kỳ điều kiện nào.
Điều này giúp chúng ta tránh rơi vào “chủ nghĩa thành quả”, tức là mặc cả về nhân quả đối với những việc làm thiện. Ví dụ, nhiều người tham gia hiến tặng tiền mổ mắt cườm với nguyện vọng bản thân và người thân sẽ không gặp các vấn đề về mắt. Đây là hành động tích cực nhưng vẫn còn kỳ vọng, nên được xem là bố thí chấp tướng, chưa đạt Ba la mật.
Chúng ta cần thay đổi nhận thức, xem việc làm thiện là điều cần thiết, thực hiện nó với niềm vui và sau đó quên đi. Mặc dù người thực hành bố thí Ba la mật không cần sự đền ơn, nhưng người nhận lại nên ghi nhớ ân nghĩa đó để có thể đáp đền khi có cơ hội. Người nhận nên lấy người cho làm tấm gương, cố gắng thực hành Ba la mật để tránh phiền não khi làm việc thiện.
Bố thí Ba la mật đôi khi được dịch là “sự hoàn hảo của lòng quảng đại”. Đó không chỉ đơn thuần là việc trao tiền cho từ thiện, mà là một thái độ sống đáp ứng với thế giới, cho đi những gì cần thiết và phù hợp vào đúng thời điểm. Tinh thần quảng đại này là nền tảng quan trọng trên con đường hành đạo Bồ tát.
Để hiểu sâu hơn về hành trình bố thí Ba la mật và những khía cạnh tinh tế khác trong triết lý nhà Phật, mời bạn khám phá thêm trong chuyên mục Đạo phật.
