Cái nhìn sai lầm về bản chất vô thường của thân xác là nguồn cơn của mọi sự chấp trước, từ đó dẫn đến vô số phiền não và khổ đau. Làm sao để nhận chân và vượt thoát khỏi vòng luẩn quẩn này? Khám phá tại Chiasedaophat để tìm lời giải đáp và hướng tới sự tĩnh tâm.
Si mê: Cội nguồn của lầm chấp và khổ đau
Si mê, hay còn gọi là vô minh, là trạng thái tâm tối, không phân biệt được lẽ thật giả, phải trái, tà chánh. Gốc rễ sâu xa nhất của si mê chính là sự nhận lầm thân giả tạm, vô thường này là cái ta chân thật, là bản ngã vĩnh cửu. Khi đã lầm chấp vào thân này, mọi nhận thức và hành động của chúng ta đều trở nên sai lệch, dẫn đến vô số tội lỗi và khổ đau sau này.
Thân thể chúng ta vốn là sự hợp thành của các yếu tố duyên sinh, mang tính hư ảo và vô thường. Tuy nhiên, chúng ta lại chấp chặt vào nó như thể nó là thật, là vĩnh cửu. Từ đó, sinh ra tâm lý bảo vệ, gìn giữ, nuôi dưỡng, tô điểm cho thân. Chúng ta không ngừng tìm kiếm và theo đuổi những nhu cầu mà thân đòi hỏi, nhưng sự thỏa mãn này lại không bao giờ đạt được, bởi thân thể vốn là một “ghẻ lở” luôn đòi hỏi nhiều hơn. Đây chính là cội nguồn của lòng tham vô tận.
Khi đã chấp thân là thật, mọi sự vật lệ thuộc vào thân cũng hiển nhiên được xem là thật. Chúng ta không chỉ cố gắng bảo vệ thân mình mà còn tìm cách gìn giữ những tài sản, vật chất gắn liền với thân. Tuy nhiên, nhu cầu và mong muốn của mỗi người lại mâu thuẫn, xung đột với nhau. Khi ta đạt được điều gì đó, kẻ khác có thể phải mất đi, dẫn đến sự tranh đấu, xung đột không ngừng nghỉ trong nhân loại. Tất cả những cuộc chiến tranh giành giật vật chất, quyền lực đều bắt nguồn từ sự chấp thân này.
Thêm vào đó, chúng ta còn lầm chấp rằng những suy tư, ý nghĩ, cảm xúc, sự phân biệt của tâm thức chính là “cái tâm thật” của mình. Tuy nhiên, những thứ này chỉ là những hiện tượng tâm lý chợt có chợt không, tùy thuộc vào sự tác động của hoàn cảnh bên ngoài, không có thực thể vững chắc và không kéo dài. Khi bám víu vào những thứ giả tạm này, chúng ta cho rằng ý kiến, suy nghĩ của mình là đúng đắn, là hay nhất, và sẵn sàng chống đối, bảo vệ quan điểm của bản thân trước ý kiến của người khác.
Sự bất đồng ý kiến này, dù ở phạm vi cá nhân hay quy mô tập thể, đều là mầm mống của đau khổ. Mỗi người sống trong một môi trường khác nhau, có sự huân tập và chủng nghiệp khác nhau, do đó, vọng tưởng và tâm thức cũng khác nhau. Việc khăng khăng giữ lấy ý kiến của mình là đúng, trong khi người khác cũng có ý kiến riêng của họ, dẫn đến xung đột và đấu tranh. Thực tế, ý kiến không có “đúng” hay “sai” tuyệt đối, nó chỉ phù hợp với một số người, một thời điểm nhất định. Càng cố chấp vào ý kiến của mình, chúng ta càng tự chuốc lấy khổ đau.
Để đối trị với sự si mê này, chúng ta cần thực hành lòng từ bi, hỷ xả – những phẩm chất giúp hóa giải sự chấp trước, ích kỷ và mang lại sự an lạc.
Tham lam: Nỗi khát khao vô tận
Lòng tham bắt nguồn từ sự chấp trước vào thân giả tạm, thôi thúc chúng ta tìm kiếm và tích lũy mọi nhu cầu vật chất. Lòng tham giống như một cái hang không đáy, một cái túi không đáy, khiến chúng ta không bao giờ biết đủ. Khi chưa có, ta thèm muốn; khi đã có, ta lại muốn nhiều hơn. Tham lam không toại nguyện dẫn đến sân hận, và nó là nguyên nhân vô hạn của khổ đau, đeo bám con người đến hơi thở cuối cùng.
Tham sống: Nỗi sợ hãi cái chết
Một trong những biểu hiện rõ nét nhất của lòng tham là mong muốn thân này sống mãi, không chết. Con người xem cái chết là tai họa lớn nhất, luôn cầu mong sức khỏe và sống lâu trăm tuổi. Ám ảnh bởi sự sống lâu, chúng ta lao vào kinh doanh, theo đuổi danh vọng, mê đắm sắc đẹp, tận hưởng lạc thú ẩm thực để thỏa mãn thân này. Dù biết cái chết là quy luật tất yếu, chúng ta vẫn luôn tìm cách tránh né, thậm chí khi mua hòm khi sắp chết, vẫn dùng từ “thọ” để nói giảm nói tránh. Tham sống tràn ngập khiến con người dù sống khổ đau vẫn sợ hãi cái chết. Tuy nhiên, sinh ra ắt có tử, đó là quy luật không thể lay chuyển. Nỗi sợ hãi này dẫn đến tuyệt vọng.
Tham tài sản: Cuộc đua giành giật không hồi kết
Để đảm bảo cuộc sống, con người tham lam tích lũy tiền của. Việc này dẫn đến tranh đua, giành giật lẫn nhau. Kẻ được người mất, người được vui mừng thì người mất tức giận. Càng nhiều tài sản, càng nhiều thù hận. Trong cuộc đua này, người ta sẵn sàng chà đạp lên sinh mạng người khác để đạt được mục đích. Tài sản có được thường là mồ hôi, nước mắt của người khác. Người tham tiền của nhiều thì khổ đau cũng nhiều. Bởi lẽ, để có được tiền của, con người phải tốn bao nhiêu công sức, trí tuệ, và khi có được lại sợ mất, tìm mọi cách gìn giữ, nhưng cuối cùng vẫn có thể ra đi. Sự được mất này mang lại vô vàn khổ đau.
Tham danh vọng: Leo thang không ngừng
Danh vọng được ví như những hạt nước lóng lánh trước ánh mặt trời, thu hút con người theo đuổi. Dù biết nó có thể tan biến, con người vẫn không ngừng khao khát, luôn muốn vươn lên cao hơn. Để đạt được danh vọng, người ta phải chạy chọt, cầu cạnh, bợ đỡ người khác. Khi đạt được một bậc, lại mong cầu cao hơn. Mong cầu mà được thì thêm mong cầu, mong cầu mà không được thì đau khổ sầu thảm. Danh vọng là miếng mồi ngon, khiến người ta cạnh tranh gay gắt. “Càng cao danh vọng càng dày gian nan”, ít ai giữ được vị trí danh vọng một cách an ổn. Tuy nhiên, sự hào nhoáng của danh vọng khiến con người say mê, không biết mỏi mệt, như đứa trẻ đuổi bắt bóng, cuối cùng chỉ chuốc lấy sự mệt nhừ. Chỉ người khôn ngoan biết dừng lại mới được an ổn.
Tham sắc dục: Lạc lối trong biển ái
Sắc đẹp là men say khiến nhiều người đắm mê. Những lời lẽ ngọt ngào về tình yêu, hạnh phúc chỉ là ảo tưởng do con người tự bày biện. Hạnh phúc thường là mặt nạ của khổ đau, khi lột bỏ liền lộ nguyên hình. Dù biết sắc dục là nhân đau khổ, con người vẫn chìm đắm trong đó, như người khát uống nước muối càng uống càng khát. Đam mê sắc dục hủy hoại bản thân, mang lại sầu thảm khổ đau, tự phá hoại sinh mạng.
Tham ăn uống: Nô lệ cho cái lưỡi
Thức ăn ngon chỉ có giá trị khi còn trên lưỡi, nuốt qua cổ rồi thì chẳng còn gì. Thế nhưng, con người vì miếng ăn mà giành giật, giết hại nhau, tốn bao nhiêu mồ hôi, sức lực. Hôm nay thích món này, mai đòi món nọ, sự thèm khát thôi thúc con người nhọc nhằn suốt đời, trở thành nô lệ cho cái lưỡi. Dù ăn uống cần thiết cho sức khỏe, nhưng chỉ cần đủ dinh dưỡng, không cần cầu kỳ món ngon vật lạ. Đừng để cả đời chỉ vì cái lưỡi mà khổ đau.
Tham nhàn rỗi: Tự chuốc bệnh hoạn
Nhiều người thích nhàn rỗi, không muốn làm việc, cho rằng thân sung sướng là trên hết. Quan niệm này dẫn đến lười biếng, hèn nhát. Họ chỉ biết thụ hưởng mà không làm gì có ích cho bản thân và xã hội. Cuộc sống như vậy dẫn đến bệnh hoạn, vì thân thể là cỗ máy cần hoạt động. Không hoạt động, máu huyết không lưu thông, gân cốt yếu mềm, dễ sinh bệnh tật. Người cố ở không cho sung sướng, thực chất là tự chuốc lấy khổ đau.
Sân hận: Ngọn lửa hủy diệt
Sân hận là trạng thái nóng giận, phát sinh khi lòng tham không được toại nguyện hoặc bị ngăn trở. Một khi nổi sân, con người có thể làm mọi tội ác, tạo mọi khổ đau. Sự hung tợn, dữ dằn, ác độc đều do sân mà ra.
Sân bộc phát: Nguy hiểm tiềm ẩn
Nghe lời nói trái tai, thấy hành động không vừa ý liền nổi nóng, la ó ầm ĩ là sân bộc phát. Loại sân này rất nguy hiểm vì đối phương dễ thấy, dễ biết. Khi muốn được điều gì đó bị ngăn trở, mặt đỏ gay, lời nói bất hảo, tay chân quơ múa, toàn thân cử động mất kiểm soát. Nếu đối phương nhường nhịn thì có thể dịu lại, bằng không, ẩu đả khó tránh. Một cơn sân có thể mang đến họa hại khôn lường.
Sân thầm kín: Độc địa khôn lường
Một số người có sức mạnh dằn ép sân bộc phát, nhưng lại nuôi dưỡng nó âm thầm trong lòng. Khi nghe điều không vừa ý, họ giận dữ nhưng kìm nén. Lòng sân thầm kín này ác độc vô kể vì đối phương không biết để phòng bị. Những kẻ có lòng sân thầm kín là những người sâu độc, nguy hiểm, như đống lửa than khó thấy nhưng lâu tàn. Họ như ngôi nhà đẹp chứa đầy hơi độc, làm hại người khác và chính mình cũng không an ổn. Sân là mối hiểm họa cho cả mình và người, gây ra vô vàn khổ đau trong đời này và nhiều kiếp sau.
Để thấu hiểu sâu sắc hơn về giáo lý Phật giáo và tìm thấy con đường hóa giải những phiền não, mời quý vị tiếp tục khám phá chuyên mục Đạo phật.
