Khám phá nét độc đáo của Hầu đồng, một nghi lễ dân gian sâu sắc, nơi con người tìm cách kết nối với cõi tâm linh thông qua các Thanh Đồng. Âm nhạc Hát văn đóng vai trò quan trọng tạo nên không gian linh thiêng, giúp các vị thần hiển linh và truyền tải thông điệp. Tìm hiểu thêm về mối liên hệ thú vị giữa nghi thức này và Phật giáo tại Chia sẻ Đạo Phật.
Nghi thức Hầu đồng trong tín ngưỡng dân gian
Hầu đồng là một nghi lễ đặc trưng của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ và tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần. Về bản chất, đây là phương thức giao tiếp với thế giới thần linh thông qua các nhân vật trung gian được gọi là ông đồng, bà đồng. Theo quan niệm dân gian, các vị thần linh có khả năng nhập vào thân xác của ông đồng, bà đồng trong trạng thái tâm linh xuất thần để truyền đạt thông điệp, trừ tà, chữa bệnh, hoặc ban phước, ban lộc cho người tham gia.
Khi thần linh “nhập xác”, ông đồng, bà đồng được cho là không còn là chính mình mà trở thành hiện thân của vị thần đó. Để hỗ trợ cho quá trình này, một loại hình âm nhạc nghi lễ gọi là Hát văn (hay Hát chầu văn) đã được sáng tạo ra, góp phần tạo nên không khí thiêng liêng cho nghi thức “nhập đồng hiển thánh”.
Hầu đồng là một nghi lễ thuộc tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ và tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần. Ảnh: Internet.
Những người thực hiện nghi lễ hầu đồng được gọi chung là Thanh Đồng. Thanh Đồng nam được gọi là “cậu”, còn Thanh Đồng nữ được gọi là “Cô” hoặc “Bà Đồng”. Quan sát chung, những người làm Thanh Đồng thường có những nét tính cách nhạy cảm, dễ xúc động và có phần khác biệt so với số đông. Đặc biệt, trong giới Ông đồng, đôi khi có những người mang nét “ái nữ” (nam giới có cử chỉ, điệu bộ mềm mại như phụ nữ). Điều này có thể lý giải cho cách dân gian nhận xét ai đó có “tính đồng bóng” hay “đồng cô quá”.
Phân biệt Chùa và Phủ trong tín ngưỡng
Nghi lễ Hầu đồng không thuộc về Phật giáo.
Khái niệm “Phủ” trong tín ngưỡng dân gian thường chỉ nơi thờ phụng ba vị Mẫu: Mẫu Thượng Thiên (mẹ Trời), Mẫu Thượng Ngàn (mẹ cai quản núi rừng) và Mẫu Thoải (mẹ cai quản sông nước). Theo thời gian, tín ngưỡng này được bổ sung thêm Mẫu Địa phủ để cai quản cõi đất cả dương lẫn âm, hình thành nên Tứ phủ. Nguồn gốc của tín ngưỡng này gắn liền với đời sống nông nghiệp lúa nước của dân tộc Việt Nam. Khi tiếp xúc và giao thoa văn hóa với Trung Quốc, người dân còn thờ thêm Thổ công, Hà Bá và Ngọc Hoàng Thượng đế. Bên cạnh đó, xã hội nông nghiệp cũng tôn thờ các hiện tượng thiên nhiên như mây, mưa, sấm, chớp.
Thực hành hầu đồng thường diễn ra tại các đền, miếu, phủ, là hoạt động của tín ngưỡng dân gian, không phải của Phật giáo. Ảnh: Internet.
Khi Phật giáo du nhập và hòa quyện vào văn hóa Việt Nam, một số yếu tố của tín ngưỡng dân gian đã được biến đổi và tích hợp dưới hình thức Tứ pháp:
- Pháp Vân (thần mây) được thờ tại chùa Bà Dâu.
- Pháp Vũ (thần mưa) được thờ tại chùa Bà Đậu.
- Pháp Lôi (thần sấm) được thờ tại chùa Bà Tướng.
- Pháp Điện (thần chớp) được thờ tại chùa Bà Dàn.
Các vị này được cho là dưới sự cai quản của Phật Mẫu Man nương. Đến đời nhà Lý, tín ngưỡng Tứ pháp này tiếp tục được phát triển thành Tứ Khí và thờ tại chùa Pháp Vân, Hưng Yên. Theo lệ làng, khi gặp hạn hán, người dân thường rước tượng Pháp Vân khỏi chùa, kết hợp với tượng của các vị Pháp Lôi, Pháp Vũ từ các chùa lân cận, đến chùa Ôn Xá (chùa Un) – nơi thờ bà Pháp Điện để thực hiện nghi lễ cầu mưa.
Tuy nhiên, điều quan trọng cần nhấn mạnh là việc làm Thanh Đồng và tham gia hầu đồng thuộc về tín ngưỡng dân gian, thường diễn ra tại các đền, miếu, phủ. Phật giáo không có các hình thức thực hành này. Do đó, một người Phật tử tham gia vào các hoạt động hầu đồng là đi ngược lại với giáo pháp. Khi phát nguyện quy y Tam Bảo, người đệ tử Phật đã tuyên thệ: “Con nay quy y Phật-Pháp-Tăng, nguyện đời đời kiếp kiếp không quy y trời, thần, quỷ, vật; không quy y ngoại đạo, tà giáo; không quy y thầy tà, bạn xấu”.
Dù nghi lễ Hầu đồng mang đậm dấu ấn tín ngưỡng dân gian, để hiểu sâu hơn về những khía cạnh tâm linh và triết lý khác trong văn hóa Việt, mời bạn khám phá thêm trong chuyên mục Đạo phật.
