Bên dòng sông Đồng Nai lịch sử, chùa Đại Giác hiện lên như một minh chứng sống động cho dòng chảy thời gian, với bề dày hơn sáu thế kỷ hình thành và phát triển. Nơi đây không chỉ là chốn tâm linh linh thiêng mà còn lưu giữ những câu chuyện bí ẩn, từng là điểm dừng chân của những nhân vật lịch sử quan trọng, gợi mở nhiều suy ngẫm về quá khứ. Khám phá thêm về hành trình tâm linh và lịch sử phong phú này tại Website Chia sẻ Đạo Phật.
Chùa Đại Giác, tọa lạc trên Cù Lao Phố giữa lòng sông Đồng Nai thuộc khu phố Nhị Hòa, phường Hiệp Hòa, TP Biên Hòa, được công nhận là một trong những ngôi chùa cổ kính nhất tại miền Nam Việt Nam.
Ngôi cổ tự gắn liền với dấu chân lịch sử
Theo các ghi chép và thông tin còn lưu giữ tại chùa Đại Giác, công trình này được khởi công xây dựng từ năm 1412. Ban đầu, nơi đây chỉ là một am nhỏ đơn sơ với mái tranh, dùng để thờ Phật giữa vùng đất còn hoang sơ. Hàng trăm năm sau, khi dân cư Cù Lao Phố ngày càng đông đúc, một ngôi chùa khang trang hơn đã được xây dựng trên nền am cũ, ước tính vào khoảng năm 1665.
Một giai thoại lịch sử kể rằng, vào cuối thế kỷ XVIII, trong cuộc chạy trốn sự truy đuổi của quân Tây Sơn, chúa Nguyễn Ánh cùng đoàn tùy tùng đã từng dừng chân tại vùng đất Đồng Nai và nương náu tại chùa Đại Giác. Nhiều tài liệu cho rằng, trong đoàn người này có một vị công chúa nhà Nguyễn. Danh tính của nàng vẫn còn là đề tài tranh luận, với một số ghi chép cho rằng đó là công chúa Ngọc Anh, con gái thứ ba của vua Gia Long (chị ruột vua Minh Mạng), trong khi các nguồn khác lại đề cập đến việc đó là chị gái của vua Gia Long (cô ruột vua Minh Mạng).
Tương truyền, vị công chúa này, dù còn trẻ tuổi, đã có niềm say mê sâu sắc với Phật pháp, thực hành ăn chay trường và thường xuyên tụng kinh niệm Phật. Khi đoàn người tiếp tục hành trình, nàng đã xin được ở lại chùa, quy y cửa Phật để tránh xa vòng xoáy binh đao và tranh giành quyền lực.
Năm 1802, sau khi đánh bại nhà Tây Sơn và lên ngôi lấy hiệu là Gia Long, vua nhớ ơn xưa đã ra lệnh trùng tu chùa Đại Giác. Bên cạnh việc huy động binh lính và thợ thuyền xây dựng bài bản, tạo nền móng vững chắc, vua Gia Long còn đích thân dâng cúng một pho tượng Phật A Di Đà bằng gỗ mít, cao gần 2,5 mét, để thờ phụng tại chánh điện. Chính vì có bảo vật quý giá do vua ban tặng, dân gian sau này thường gọi chùa là chùa Phật Lớn.
Sau khi ổn định đất nước, vua Gia Long đã triệu hồi công chúa, người vẫn đang cư ngụ tại chùa Đại Giác, về kinh đô. Thuận theo ý chỉ của vua cha, công chúa đã rời xa ngôi chùa để trở về Phú Xuân, dù trong lòng vẫn còn vương vấn mong muốn tiếp tục cuộc sống thanh tịnh nơi cửa thiền.
Tuy nhiên, khi đã về đến kinh thành, công chúa tỏ rõ ý định không muốn lập gia thất theo sự sắp đặt của vua cha và hoàng tộc. Nàng chọn cách lánh mình trong phủ riêng, ngày đêm hướng về kinh kệ, cầu mong quốc thái dân an.
Cùng thời điểm đó, tại phương Nam có thiền sư Liễu Đạt Thiệt Thành, một bậc chân tu có đạo hạnh cao minh, uyên bác cả kiến thức kim cổ và khả năng thuyết giảng Phật pháp xuất sắc. Ông là đệ tử của hòa thượng Phật Ý Linh Nhạc, người trụ trì chùa Từ Ân ở Gia Định (nay thuộc khu vực vườn Tao Đàn, đã bị phá hủy dưới thời Pháp thuộc).
Thiền sư được mô tả với vóc dáng cao lớn, oai nghiêm, khuôn mặt tuấn tú, phúc hậu, giọng nói truyền cảm và tài hùng biện. Ông là vị cao tăng đầu tiên của miền Nam được vua Gia Long sắc phong là Quốc sư.
Khi hoàng tử Nguyễn Phúc Đảm lên ngôi, lấy niên hiệu Minh Mạng (năm 1820), ông tiếp tục cho trùng tu chùa Đại Giác. Vua cũng mời thiền sư Liễu Đạt Thiệt Thành về kinh đô để thuyết pháp cho hoàng tộc. Điều bất ngờ xảy ra khi vị công chúa nêu trên, sau khi gặp gỡ và lắng nghe thiền sư giảng giải, đã đem lòng yêu thương say đắm. Dù biết là không thể, nhưng vì tình cảm quá lớn, công chúa đã ngỏ lời đề nghị thiền sư phá giới để kết duyên cùng mình.
Trong tình thế khó xử, thiền sư đã ân cần khuyên giải, phân tích để công chúa thấu tỏ lẽ đời. Tuy nhiên, công chúa không nguôi ngoai mà còn nhờ vua Minh Mạng tác hợp. Giữa lúc bối rối, hòa thượng Phật Ý Linh Nhạc, trụ trì chùa Từ Ân, viên tịch vào năm 1821. Nhân cơ hội này, thiền sư Liễu Đạt Thiệt Thành đã xin trở về Gia Định để chịu tang thầy và tiếp quản chùa Từ Ân.
Kết thúc bi thương của một mối tình ngang trái
Ngôi chùa cổ này xa xưa từng cưu mang chúa Nguyễn Ánh và bầu đoàn thê tử.
Khi thiền sư Liễu Đạt Thiệt Thành rời Phú Xuân mà không hẹn ngày trở về, công chúa ngày càng chìm sâu vào tương tư, sầu muộn, bỏ ăn bỏ uống, sức khỏe suy sụp. Vua Minh Mạng đến thăm nhưng không thể chữa lành căn bệnh trong tâm của công chúa. Nàng tha thiết xin vua cho phép mình được vào Gia Định để cúng dường và lễ Phật.
Được vua đồng ý, công chúa cùng đoàn tùy tùng lên đường xuôi Nam với nhiều lễ vật quý giá. Thiền sư Liễu Đạt Thiệt Thành, khi đó đang ở chùa Từ Ân, hay tin công chúa vào Nam đã vô cùng hốt hoảng. Không muốn đối mặt với công chúa để thêm phần khó xử, nhà sư đã sắp đặt mọi việc, căn dặn các đệ tử cẩn thận rồi bí mật trở về đất Đồng Nai. Ông tìm đến chùa Đại Giác, nơi công chúa từng quy y, và quyết định nhập thất trong vòng hai năm.
Vượt qua quãng đường xa xôi cách trở, khi công chúa đến chùa Từ Ân, nàng trớ trêu thay lại không thể gặp được người mình thương nhớ. Các vị tăng chúng trong chùa, theo lời dặn dò của sư Liễu Đạt Thiệt Thành, đều trả lời không biết tung tích của nhà sư, bất kể công chúa có hỏi thế nào. Đối mặt với hiện thực phũ phàng, cho rằng sẽ không còn cơ hội gặp lại, công chúa đau đớn gục ngã, tâm bệnh càng thêm trầm trọng.
Thấy công chúa đổ bệnh nặng, chúng tăng chùa Từ Ân đành tiết lộ lời căn dặn trước đó của sư Liễu Đạt Thiệt Thành. Khi biết thiền sư đang nhập thất tại ngôi chùa mình từng tu tập, công chúa lập tức thông báo cho quan Tổng trấn Gia Định lúc bấy giờ là Lê Văn Duyệt, về ý định sẽ lên chùa Đại Giác lễ Phật. Một đoàn hộ tống sau đó đã được cử đi cùng công chúa đến viếng chùa Đại Giác.
Sau khi hoàn tất việc hương khói lễ Phật, công chúa tìm đến tịnh thất nơi nhà sư đang nhập thất. Hai người chỉ cách nhau một bức tường, công chúa tha thiết mong được gặp mặt. Tuy nhiên, nhà sư bên trong, với tâm nguyện giữ gìn giới luật nghiêm ngặt, vẫn giữ im lặng, như không hề hay biết sự hiện diện của nàng. Người thương chỉ cách một bước chân nhưng không thể nhìn thấy mặt, công chúa đau khổ quỳ trước tịnh thất, quyết tâm phải gặp mặt bằng được thiền sư.
Biết thiền sư là bậc chân tu đạo cao đức trọng, công chúa van xin rằng nếu hòa thượng không thể cho mình gặp mặt, thì xin được nhìn thấy bàn tay của ngài, và nàng sẽ vui vẻ ra về. Không còn cách nào khác, thiền sư đành đưa bàn tay mình qua ô cửa nhỏ ra bên ngoài để thỏa lòng mong ước của công chúa.
Như một cách để chấm dứt mối tình ngang trái, bảo toàn thanh danh của một người tu hành, và cũng là cách để thức tỉnh công chúa, thiền sư đã đưa ra một quyết định không ai ngờ tới. Vào canh ba đêm đó, khi cả chùa đang chìm trong giấc ngủ, ngài đã châm lửa tự thiêu, nhằm bảo toàn danh tiếng của người tu hành và danh tiết cho công chúa. Tịnh thất bốc cháy, mọi người chạy đến dập lửa thì tịnh thất đã cháy rụi, nhục thân của thiền sư Liễu Đạt Thiệt Thành cũng đã cháy đen.
Công chúa đau đớn tột cùng khi nhận ra chính vì mình không thể buông bỏ mối tình ngang trái này đã dẫn đến cái chết của vị thiền sư. Ngọn lửa tự thiêu đã đánh thức nàng, nhưng không ngờ rằng sau đó, người con gái si tình càng chìm sâu vào nỗi đau khổ. Sau khi lo hậu sự cho thiền sư, ba ngày sau, nàng đã uống thuốc độc quyên sinh tại hậu viên chùa Đại Giác, khép lại một mối tình đơn phương và đầy bi kịch.
Xung quanh thân phận của vị công chúa được nhắc đến trong câu chuyện này, cho đến ngày nay, trong các ghi chép và tác phẩm xuất bản vẫn còn tồn tại nhiều ý kiến, lý giải khác nhau, thậm chí mâu thuẫn về lai lịch và thân phận của nhân vật.
Giai thoại về mối tình đơn phương của nàng công chúa và vị thiền sư cũng có nhiều diễn biến và tình tiết không đồng nhất. Tuy nhiên, khi đứng trước những bút tích cổ xưa dưới mái chùa, nghe kể về cuộc đời và duyên tình của công chúa và thiền sư, nhiều người không khỏi cảm thấy bồi hồi, xót xa.
Ra đời trong một giai đoạn lịch sử đầy biến động, câu chuyện tình nghiệt ngã này có lẽ sẽ còn mãi khiến người đời suy ngẫm. Công chúa là người từng tìm nơi nương tựa cửa Phật để tránh loạn ly binh đao, hơn ai hết nàng thấu hiểu sự khổ đau của thất tình lục dục ở cõi ta bà này. Nếu không thể buông bỏ, nó chỉ mang lại sầu muộn, nhưng nàng lại không thể tỉnh ngộ quay đầu. Cái kết bi thương của mối tình này cũng là một lời răn dạy điển hình về tầm quan trọng của việc giữ gìn sự thanh tịnh trong tâm hồn và thể xác đối với những bậc chân tu chốn già lam.
Với những câu chuyện lịch sử và kiến trúc độc đáo, Đại Giác cổ tự xứng đáng là điểm đến cho những ai muốn tìm hiểu sâu hơn về văn hóa và tâm linh tại miền Nam, hay khám phá thêm những giá trị của Đạo phật.
