Nghiệp lực, một khái niệm cốt lõi trong Phật giáo, được xem là động lực chính tạo nên con đường đời của mỗi cá nhân. Câu hỏi muôn thuở về sự hiện hữu của định mệnh và khả năng can thiệp vào nó luôn là tâm điểm tranh luận triết học và tôn giáo. Thay vì sự sắp đặt từ một thế lực siêu nhiên, chiasedaophat.com hé lộ rằng, vận mệnh của chúng ta thực chất là sự phản ánh trực tiếp từ chuỗi hành động và suy nghĩ đã gieo trồng, minh chứng cho việc chuyển hóa nghiệp lực là hoàn toàn trong tầm tay.
Nghiệp lực là yếu tố định hình nên số phận của mỗi người.
Câu hỏi về sự tồn tại của số phận và liệu con người có thể thay đổi nó hay không, đã là chủ đề tranh luận sôi nổi trong triết học và tôn giáo qua nhiều thế kỷ. Theo giáo lý Phật giáo, số phận con người được lý giải như thế nào?
Quan điểm của Phật giáo cho rằng, nếu số phận đã được định đoạt sẵn và không thể thay đổi, thì mục tiêu tu hành và đạt đến giác ngộ tối thượng như Đức Phật sẽ trở nên vô nghĩa. Tuy nhiên, sự thay đổi trong suy nghĩ, lời nói và hành động của mỗi người chính là cách chúng ta đang tác động và chuyển hóa nghiệp lực của chính mình.
Trong cuộc sống, những biến cố bất ngờ xảy đến hoặc những điều tốt đẹp ta nhận được, đôi khi nằm ngoài dự liệu. Phật giáo giải thích rằng, định mệnh ấy có tồn tại, nhưng nó không phải là sự sắp đặt của một đấng quyền năng nào khác. Thay vào đó, định mệnh này phụ thuộc hoàn toàn vào hành động và ý niệm của chính mỗi người, được gọi chung là nghiệp. Số phận tốt hay xấu chính là tấm gương phản chiếu nghiệp thiện hay ác mà chúng ta đã tạo tác. Vì lẽ đó, đạo Phật luôn khuyến khích chúng ta tu tập để chuyển hóa nghiệp, tức là thay đổi vận mệnh của mình.
Nghiệp nhân trong quá khứ định đoạt hoàn cảnh, thời gian và địa điểm chúng ta sinh ra.
Hiểu về Nghiệp và Số phận trong Phật giáo
Chính nghiệp nhân trong quá khứ, kết hợp với nghiệp nhân hiện tại, đã kiến tạo nên thân phận và đời sống của con người, quyết định sự giàu sang hay nghèo khó, hạnh phúc hay khổ đau.
Trong kinh Trung Bộ (Majjhima Nikàya), Đức Phật đã dạy: “Với thiên nhãn thanh tịnh, siêu nhiên, vượt tri kiến phàm tục, ta thấy sự sinh tử của chúng hữu tình. Ta thấy rõ sự cao quý hay hạ liệt, thông minh hay ngu đần, mỗi chúng sinh được tái sinh vào cõi lành hay dữ tùy thuộc vào hạnh nghiệp của mình”.
Nhiều cuộc đối thoại được ghi lại trong kinh điển Phật giáo, giữa Đức Phật với các bậc ngoại đạo hay những người tìm cầu chân lý, đã giúp làm sáng tỏ hơn về quan niệm Nghiệp theo đạo Phật.
Một lần, một người tên Sudha đã hỏi Đức Phật: “Nguyên nhân nào trên thế gian lại tồn tại sự chênh lệch và bất đồng lớn đến vậy, như người chết yểu và người sống thọ; người bệnh hoạn và người khỏe mạnh; người xấu xí và người xinh đẹp; người làm gì cũng không được ủng hộ, nói gì cũng không ai nghe, và ngược lại, người làm gì cũng thuận lợi, nói gì cũng có người lắng nghe; người nghèo khổ và người giàu sang; người sinh ra trong gia đình bần cùng và người sinh ra trong dòng dõi cao quý; người khôn ngoan và kẻ đần độn…?”.
Đức Phật đã trả lời: “Tất cả chúng sinh đều mang theo nghiệp của chính mình như một di sản, như vật di truyền, như người thân cận, như chỗ nương tựa. Chính vì nghiệp riêng của mỗi người mỗi khác nên mới có sự dị biệt giữa các chúng sinh” (Kinh Trung A Hàm).
Trong một cuộc đối thoại với một đệ tử của đạo sư Mahàvìra, Đức Phật đã chỉ rõ: “Như Lai kịch liệt lên án hành động sát sinh, trộm cắp, tà hạnh trong các dục và nói dối. Vị đệ tử này, sau khi đặt niềm tin vào đạo sư, đã suy ngẫm: ‘Nay ta đã sát sinh, việc này là không đúng đắn và không tốt đẹp. Ta cần ghi nhớ rằng hành động ác đó ta đã lỡ làm, và nay ta hãy ăn năn hối cải’. Nhờ suy nghĩ như vậy, vị ấy đã từ bỏ việc sát sinh, và bằng cách này, vị ấy đã vượt qua ác nghiệp” (Kinh Tương Ưng IV). Điều này cho thấy, nghiệp quả của một hành động xấu ác hoàn toàn có thể được khắc phục nhờ sự ăn năn, hối cải và sửa đổi hành vi, lối sống, cùng việc tu tập đạo đức. Như vậy, nghiệp không phải là bất biến, con người hoàn toàn có khả năng thay đổi nó.
Số mệnh hay số phận bao gồm thân phận, địa vị, những điều may rủi, họa phúc, khổ vui, sang hèn, vinh nhục… đã được định sẵn cho cuộc đời mỗi người.
Sự tác động của nghiệp và khả năng chuyển hóa
Con người có khả năng làm chủ nghiệp nhân của mình thông qua việc lựa chọn suy nghĩ, lời nói và hành động. Đồng thời, chúng ta cũng có thể thay đổi nghiệp quả, bằng cách khắc phục hậu quả và làm giảm thiểu tác động của những suy nghĩ, lời nói, hành động đó.
Trong kinh Tăng Chi Bộ (Anguttara Nikàya), Đức Phật đã giải thích rõ điều này như sau:
“Này các tỳ kheo, một người không biết tuân thủ kỷ luật về thân, đạo lý, tâm và trí tuệ, người có đạo đức kém, giới hạnh suy đồi, người đó sẽ sống trong đau khổ. Ngay cả một hành động tầm thường của người đó cũng đủ tạo nghiệp quả đưa vào cảnh khổ. Nhưng một người sống có kỷ cương về cả vật chất lẫn tinh thần, đạo đức và trí tuệ, người có đạo đức cao thượng, biết làm điều thiện, lấy tâm từ vô lượng đối đãi với tất cả chúng sinh, thì dù có một hành động lầm lạc nhỏ, hành động ấy cũng không tạo ra nghiệp quả trong hiện tại hay tương lai.”
Đức Phật đưa ra một ví dụ minh họa:
“Ví như có người sớt một muỗng muối vào một bát nước. Này các tỳ kheo, các thầy nghĩ thế nào? Nước trong bát có trở nên mặn và khó uống không?”
“Bạch Đức Thế Tôn, nước trở nên mặn và khó uống. Vì nước trong bát ít nên sẽ mặn khi cho muỗng muối vào.”
“Đúng vậy. Bây giờ, này các tỳ kheo, ví như người kia đổ muỗng muối ấy xuống sông Hằng. Các thầy nghĩ sao? Nước sông Hằng có vì muối ấy mà trở nên mặn và khó uống không?”
“Bạch Đức Thế Tôn, nước sông Hằng không vì muỗng muối ấy mà mặn, vì sông Hằng rộng lớn, nước nhiều, chỉ bấy nhiêu muối ấy không đủ làm mặn dòng sông.”
“Cũng như thế, có trường hợp người kia vì phạm một lỗi nhỏ mà phải chịu cảnh khổ. Người khác cũng tạo một lỗi tương tự nhưng gánh chịu nghiệp quả nhẹ nhàng hơn, và sau khi chết, nghiệp quả đó không còn trổ sinh nữa, ngay cả dưới hình thức nhẹ nhàng nhất.”
Theo Đức Phật, chính vì mỗi cá nhân có khả năng tự hoàn thiện, xây dựng bản thân và thay đổi số phận, nên kẻ xấu có thể trở thành người tốt, người dở trở thành người hay, người ngu trở thành người trí, và người phàm có thể đạt đến bậc thánh nhân. Trong vô số kiếp luân hồi, con người đã tạo ra vô vàn nghiệp lành, dữ, thiện, ác. Nếu không có khả năng chuyển hóa nghiệp, thì làm sao có thể xuất hiện những bậc hiền trí và thánh nhân trên đời?
Nghiệp nhân trong quá khứ và hiện tại cùng nhau kiến tạo nên thân phận, đời sống con người, bao gồm giàu sang, nghèo khó, hạnh phúc hoặc khổ đau.
Sự tồn tại của May Rủi trong Số phận
Nếu quan niệm số phận là một trạng thái tốt hoặc xấu vĩnh viễn, không thể thay đổi, thì đúng là không ai có khả năng tác động đến nó. Tuy nhiên, dựa trên nền tảng chuyển hóa nghiệp lực theo lời Phật dạy, chúng ta hoàn toàn có thể thay đổi số phận của chính mình.
Nếu nghiệp nhẹ, chúng ta có thể thấy sự thay đổi ngay trong đời này. Trường hợp túc nghiệp quá nặng, việc chuyển hóa có thể cần đến đời sau hoặc nhiều đời sau nữa. Ví dụ, những dị tật bẩm sinh trong hiện đời, dù có cố gắng đến đâu, cũng khó có thể thay đổi hoàn toàn để trở nên bình thường trong kiếp sống này.
Ý thức được khả năng chuyển hóa nghiệp theo lời Phật dạy, chúng ta có thể từng bước cải thiện cuộc sống trở nên tốt đẹp hơn. Từ hoàn cảnh nghèo khó, nếu biết đầu tư kiến thức và công sức vào công việc, chúng ta hoàn toàn có thể đạt được cuộc sống sung túc. Từ thể trạng yếu đuối, bệnh tật, biết cách điều chỉnh cả thể xác lẫn tinh thần, chúng ta có thể khỏe mạnh hơn. Từ việc không giỏi giang, nhưng siêng năng học hỏi, chúng ta có thể đỗ đạt, nâng cao hiểu biết và đạt được vị trí cao trong xã hội. Hay việc sửa đổi những tính tham lam, hung dữ, lười biếng thành siêng năng, hiền dịu, ngay thẳng chắc chắn sẽ giúp chúng ta nhận được sự tin cậy, quý mến, hợp tác từ người khác và xây dựng được một cuộc sống giàu sang.
Muốn biết tương lai đời sau sẽ ra sao, hãy nhìn vào những hành động, suy nghĩ và lời nói của chúng ta trong hiện tại.
