Trong con mắt Phật giáo, sự hiểu biết sai lệch về thực tại chính là gốc rễ của khổ đau, dẫn đến vô vàn phiền lụy và nghiệp lực. Việc nhận thức đúng đắn về bản chất vô thường của thân ngũ uẩn và nguyên nhân sinh khởi tham ái là bước đầu tiên trên con đường đoạn trừ khổ đau. Khám phá sâu hơn về con đường chấm dứt phiền não và tìm về an lạc đích thực tại Website Chia sẻ Đạo Phật.
Ảnh minh họa.
Minh và vô minh trong ánh sáng Phật giáo
Vô minh là gì?
Vô minh (Avijjā) là sự nhận thức sai lệch về bản chất thực tại, hay nói cách khác là sự thiếu hiểu biết đúng đắn về chân lý. Sự thiếu hiểu biết này dẫn đến phiền não, tạo nghiệp bất thiện và cuối cùng là chịu đựng khổ đau.
Thế nào là sự thật, chân lý, thấy đúng và sai sự thật?
1. Bản chất của thực tại:
- Thân này chỉ là sự kết hợp của danh (tinh thần) và sắc (vật chất), luôn trong trạng thái sinh diệt theo quy luật của 12 nhân duyên.
- Chân lý về khổ luôn hiện hữu trong danh sắc vì chúng luôn sinh diệt.
- Nguyên nhân của khổ là sự tham ái, chấp trước vào danh sắc, dù là bên trong hay bên ngoài, quá khứ, hiện tại, tương lai, cao thượng hay hạ liệt.
- Sự diệt tận của khổ, hay giải thoát khỏi khổ đau, đạt được khi tham ái được đoạn trừ.
- Con đường dẫn đến sự chấm dứt tham ái chính là thực hành Bát Chánh Đạo.
2. Hiểu đúng sự thật (Trí tuệ):
Trí tuệ là khả năng nhận biết các pháp chân đế:
- Sắc chân đế: Bao gồm 28 loại sắc uẩn.
- Danh chân đế: Bao gồm 89 tâm vương và 52 tâm sở.
Tuệ tri nguồn gốc sinh ra sắc:
- Nghiệp: Hành động đã tạo ra trong quá khứ.
- Tâm: Trạng thái tinh thần.
- Thời tiết: Các yếu tố môi trường.
- Vật thực: Dưỡng chất nuôi dưỡng.
Khi nhận thức được rằng nghiệp, tâm, thời tiết, vật thực đều có sinh và diệt, thì sắc cũng theo đó mà sinh diệt. Từ đó, giác ngộ ra rằng:
- Sắc không phải là “ta” vì nó vô thường.
- Sắc không phải là “của ta” vì nó chịu sự chi phối của khổ.
- Sắc không phải là tự ngã của ta vì nó vô ngã.
Khi tuệ tri được tính vô thường, khổ, vô ngã của sắc, ta sẽ dứt bỏ được tham ái đối với sắc. Sự dứt bỏ này mang lại sự tự tại và giải thoát khỏi sự ràng buộc của sắc pháp.
Tuệ tri nguồn gốc sinh ra danh:
- Nghiệp.
- Căn (6 căn: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý).
- Cảnh (6 trần: sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp).
- Thức (6 thức: nhãn thức, nhĩ thức, tị thức, thiệt thức, thân thức, ý thức).
Khi nhận thức được rằng nghiệp, căn, cảnh, thức đều có sinh và diệt, thì danh cũng theo đó mà sinh diệt. Từ đó, giác ngộ ra rằng:
- Danh không phải là “ta” vì nó vô thường.
- Danh không phải là “của ta” vì nó chịu sự chi phối của khổ.
- Danh không phải là tự ngã của ta vì nó vô ngã.
Khi tuệ tri được tính vô thường, khổ, vô ngã của danh, ta sẽ dứt bỏ được tham ái đối với danh. Sự dứt bỏ này mang lại sự tự tại và giải thoát khỏi sự ràng buộc của danh pháp.
3. Hiểu sai sự thật (Vô minh):
Người thiếu trí tuệ không nhận biết được danh sắc chân đế mà sống trong ảo tưởng về thân và tâm:
- Chỉ nhìn thấy hình tướng bên ngoài, dẫn đến so sánh và phân biệt đẹp xấu.
- Tưởng có “cái ta” trong sắc, nhưng thực chất sắc luôn biến đổi vô thường.
- Tưởng sắc là “của ta”, nhưng thực chất sắc luôn hoại diệt, chịu sự chi phối của khổ.
- Tưởng sắc có hình tướng, tự thể, nhưng thực chất sắc chỉ là giả tướng, vô ngã.
- Tưởng sắc đáng yêu, đáng nương tựa, nhưng thực chất sắc đáng để nhàm chán, kinh sợ và giải thoát.
- Tưởng danh (tâm) là một linh hồn bất biến, nhưng thực chất nó chỉ là dòng chảy của tâm thức.
- Tưởng hưởng thụ ngũ dục (sắc, thanh, hương, vị, xúc) là niềm vui, nhưng thực chất chúng tiềm ẩn khổ đau, nguy hại, làm mờ mịt tâm thức.
- Tưởng hạnh phúc là do may mắn hay sự ban ơn của bề trên, nhưng thực chất đó là quả của nghiệp thiện đã làm.
- Tưởng khổ đau là do kém may mắn hoặc không phụng thờ bề trên, nhưng thực chất đó là quả của nghiệp bất thiện đã làm.
Sự không biết, không thấy hoặc thấy biết sai với chân lý, sự thật được gọi là vô minh, ngu si hay mê muội.
Vô minh có đồng nghĩa với tà kiến không?
- Tà kiến: Là sự thấy biết sai với sự thật và chấp trước vào tri kiến sai lầm đó. Ví dụ: phủ nhận kết quả của nghiệp thiện ác, phủ nhận sự tái sinh, hoặc cho rằng vạn vật là do đấng tạo hóa an bài.
- Vô minh: Là sự ngu si, không phân biệt đúng sai, tốt xấu, chánh tà. Vô minh có thể đi kèm với tham tà kiến, tham ngã mạn, sân hận, hoặc si mê. Nó luôn đồng hành cùng 12 tâm bất thiện dục giới (8 tâm tham, 2 tâm sân, 2 tâm si).
Tại sao trong tâm tham lại có vô minh?
Vô minh (si) khiến ta lầm tưởng những điều sai lệch:
- Vô thường tưởng là thường.
- Khổ tưởng là lạc.
- Giả tưởng là thật.
- Bất tịnh tưởng là tịnh.
Sự lầm tưởng này dẫn đến tham ái và ngã mạn. Nguồn gốc sâu xa vẫn là sự ngu si.
Tại sao trong sân hận lại có vô minh?
Sân hận thường phát sinh từ tham ái. Khi tham ái bản thân, người thân, tài sản bị xâm phạm, sân hận sẽ nổi lên. Vì tham ái bắt nguồn từ vô minh, nên vô minh cũng là gốc rễ của sân hận.
Vô minh thể hiện trong tâm si như thế nào?
- Si hoài nghi: Do không thấy sự thật, khi đối diện với sự thật, ta sinh ra nghi ngờ, do dự. Hoài nghi chính là biểu hiện của việc không thấy sự thật, là ngu si, là vô minh.
- Si phóng dật: Là tâm không an định, lăng xăng. Khi gặp cảnh tốt hay xấu, tâm không nhận biết rõ ràng, cứ chạy theo các đối tượng bên ngoài. Sự không phân biệt được tốt xấu dẫn đến tâm tán loạn, đó là sự dốt nát, ngu si, hay vô minh.
Vì vậy, phóng dật là hệ quả trực tiếp của vô minh.
Thế nào là hành?
Hành (Sankhārā) còn được gọi là tư (cetanā) hay nghiệp (kamma), chỉ những hành động tạo nghiệp ở thân, khẩu, ý.
- Hành động bất thiện dẫn đến quả khổ đau.
- Hành động thiện dẫn đến quả an vui.
- Hành động duy tác không để lại quả.
Có bao nhiêu hành bất thiện?
Có 12 loại tư (cetanā) hiện diện trong 12 tâm bất thiện (akusala citta):
- 8 tâm tham.
- 2 tâm sân.
- 2 tâm si.
Những tâm này hỗ trợ cho tâm quả bất thiện và sắc nghiệp sinh khởi trong các cõi khổ.
Có bao nhiêu hành thiện?
Có 17 loại cetanā hiện diện trong 17 tâm thiện hiệp thế:
- 8 cetanā trong 8 tâm thiện dục giới.
- 5 cetanā trong 5 tâm thiền sắc giới.
- 4 cetanā trong 4 tâm thiền vô sắc giới.
Thế nào là vô minh duyên hành?
“Do vô minh sinh nên hành sinh” (Avijjāpaccayā saṅkhārā). Vô minh là nhân, hành là quả. Khi tâm bị vô minh che mờ, không giác ngộ sự thật, chúng sinh sinh tâm tham ái đối với các đối tượng trần cảnh, từ đó dẫn đến các hành động tạo nghiệp. Những nghiệp này sẽ mang lại quả báo trong đời này hoặc nhiều đời kiếp sau.
Ví dụ: Do không nhận thức được rằng sát sinh, trộm cắp, tà dâm, nói dối, uống rượu là có tội, chúng sinh ưa thích thực hiện những hành động này.
- Vô minh: Không nhận thức được tội lỗi.
- Hành: Sát sinh, trộm cắp, tà dâm, nói dối, uống rượu.
Đây là minh chứng cho việc vô minh là nhân sinh ra hành.
Những hành động thiện có bắt nguồn từ vô minh không?
Các hành động thiện như bố thí, giữ giới, cung kính, phục vụ, nghe pháp, hành thiền, tùy hỷ và chia phước… có thể sinh khởi từ vô minh khi có sự tham ái, chấp thủ vào chúng.
Ví dụ: Thực hiện các thiện nghiệp với mong muốn được người khác yêu quý, kính nể.
- Vô minh: Không hiểu rằng bản chất của “ta” là danh sắc vô thường, nên không có ai thực sự để yêu quý hay kính nể.
- Hành: Làm việc thiện vì mục đích được yêu quý.
Người làm việc thiện giúp đỡ mọi người mà không mong cầu báo đáp thì có phải vô minh duyên hành không?
Nếu người đó vẫn còn là phàm nhân, thì vẫn có khả năng vô minh tồn tại dưới dạng ảo tưởng về “người thân của ta” hay “những chúng sinh đáng thương”.
- Vô minh: Ảo tưởng về sự tồn tại của người thân hay chúng sinh.
- Hành: Hành động giúp đỡ dựa trên ảo tưởng đó.
Miễn là còn tham ái với bất kỳ điều gì, hành động đó vẫn mang yếu tố vô minh duyên hành.
Người tu tập thiện nghiệp với ước muốn chứng ngộ Niết Bàn thì hành đó có duyên với vô minh không?
Khi phát nguyện chứng ngộ Niết Bàn khi làm thiện nghiệp, đó là tâm thiện hợp với trí tuệ. Tuy thiện nghiệp này chưa đủ để đoạn trừ vô minh, nhưng nó sẽ là nhân duyên hỗ trợ cho sự chứng ngộ Niết Bàn trong tương lai.
Ví dụ: Một người cúng dường Tam Bảo và phát nguyện: “Cầu mong cho con đời nào sinh ra cũng làm người xuất gia và chứng đắc Niết Bàn”.
- Thiện nghiệp cúng dường: Là hành.
- Cầu mong trở lại làm người xuất gia: Có thể xem là vô minh vì còn chấp trước vào khái niệm “có người thật”.
- Cầu mong chứng ngộ Niết Bàn: Là biểu hiện của trí tuệ. Tuy nhiên, trí tuệ này còn yếu, chưa đủ sức diệt trừ vô minh để chứng đắc Niết Bàn ngay lập tức.
Do đó, để đạt được mục tiêu tối thượng, người tu tập cần tiếp tục trau dồi trí tuệ để diệt trừ vô minh, nhờ đó mới chứng đắc Niết Bàn. Các hành động thiện sẽ hỗ trợ cho ước nguyện này.
Hành như thế nào thì không có duyên với vô minh?
Chỉ có bậc A La Hán, với trí tuệ như thật tri kiến, thì hành của các vị mới là hành duy tác, không còn duyên với vô minh.
Quán vô minh duyên hành để làm gì?
Mục đích của việc quán chiếu vô minh duyên hành là để không còn tham ái với các hành.
Ví dụ: Một người có tài năng đặc biệt, thích thú với năng lực của mình, đó là tham ái với các hành (sự tạo tác).
- Tham ái lớn dẫn đến chấp thủ lớn.
- Chấp thủ lớn dẫn đến tái sinh nhiều.
- Tái sinh nhiều dẫn đến khổ đau nhiều.
Ngược lại, người có trí tuệ quán chiếu vô minh sinh thì hành sinh sẽ không còn tham ái với các hành.
- Không tham ái dẫn đến không chấp thủ.
- Không chấp thủ dẫn đến chấm dứt tái sinh.
- Chấm dứt tái sinh dẫn đến chấm dứt khổ đau.
Một người làm nhiều thiện nghiệp và sinh tâm thỏa mãn, thích thú với những việc làm đó, là tham ái với các hành. Hành động này vẫn để lại nghiệp lực thôi thúc tái sinh vào luân hồi.
Tóm lại, những hành nào đi kèm với vô minh sẽ để lại nghiệp lực luân hồi. Những hành nào đi kèm với trí tuệ sẽ hỗ trợ cho sự chứng ngộ Niết Bàn, giải thoát khỏi vòng sinh tử.
Trích trong: Pháp Duyên Sanh.
Để thấu suốt hơn về quy luật Duyên khởi và con đường giải thoát, mời bạn khám phá chuyên mục Đạo phật.
