Chùa Bạch Hào: Khám phá lễ hội độc đáo và những điều kỳ thú

Khám phá Chùa Bạch Hào, một chứng nhân lịch sử tại làng Hào Xá, nơi giao thoa giữa vẻ đẹp sông nước và bề dày văn hóa. Nơi đây lưu giữ những câu chuyện về anh em học sĩ Nguyễn Danh Quang, Nguyễn Danh Nguyên, đã cùng nhau ghi dấu ấn sâu đậm trong trang sử dân tộc, bạn đọc có thể tìm hiểu thêm các thông tin hữu ích tại Website Chia sẻ Đạo Phật.

Chùa Bạch Hào: Dấu ấn lịch sử và văn hóa

Chùa Bạch Hào, tọa lạc tại làng Hào Xá, xã Thanh Xá, huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dương, là một công trình kiến trúc cổ kính mang trong mình bề dày lịch sử và giá trị văn hóa sâu sắc. Với cảnh quan sông nước hữu tình, ngôi chùa này nổi bật như một điểm đến độc đáo tại vùng Đồng bằng châu thổ sông Hồng. Tên chữ của chùa là Bạch Hào cổ thiền tự, được ghi nhận xây dựng từ thời nhà Lý, khởi nguồn vào năm 1011. Ban đầu, chùa chỉ là một công trình 3 gian đơn sơ, lợp lá gồi, lá cọ, do nhân dân trong làng dựng lên để cầu mong sự bình an từ Phật pháp.

Theo ngọc phả, vào đời nhà Trần, chùa đã có những ghi chép quan trọng. Câu chuyện về hai anh em Nguyễn Danh Quang và Nguyễn Danh Nguyên, con trai của cụ ông Nguyễn Danh Doãn và cụ bà Phạm Thị Phương, quê ở Hoan Châu – Thanh Hóa, đã gắn liền với lịch sử của ngôi chùa. Lớn lên, hai ông cùng bạn học là Lý Đình Khuê, cả ba đều tài mạo và thông minh, đã cùng nhau thi đỗ và được tuyển vào cung làm Học sĩ, chuyên trách việc giáo huấn.

Vẻ đẹp cổ kính của Chùa Bạch Hào.

Khi quân Nguyên Mông dưới sự chỉ huy của Thoát Hoan xâm lược nước ta, ba vị Học sĩ đã sát cánh cùng Vua Trần tham gia chiến đấu tại Phả Lại và Vạn Kiếp. Công lao của họ được ghi nhận trên bia đá, với lời ca ngợi của Vua về sự miệt mài tu dưỡng đạo đức, rèn luyện ý chí để tìm kế cứu nước, cứu dân. Sau khi đất nước thái bình, Vua Trần Nhân Tông nhường ngôi cho con và xuất gia tu hành tại chùa Yên Tử, khai sáng Thiền phái Trúc Lâm. Ba vị Học sĩ cũng noi gương Vua, theo Phật tu luyện. Trong một chuyến du ngoạn qua Hạ Hào Trang (nay là xã Thanh Xá, Hào Xá), Vua Trần Nhân Tông đã dừng chân, say đắm trước cảnh quan sông nước hữu tình và địa thế tuyệt đẹp. Ngài đã hạ lệnh cho xây dựng lại chùa, ban hoành phi, câu đối, và lập bệ thờ bằng đá hình tòa sen để thờ Phật. Ba vị Học sĩ được giao nhiệm vụ ở lại chùa tu hành, giảng dạy Phật pháp và hướng dẫn dân làng phát triển nông nghiệp, trồng dâu nuôi tằm. Ngôi chùa được đặt tên là chùa Hào.

Tên gọi Bạch Hào xuất phát từ thế đất có hình dáng như chim đại bàng dang cánh, với một vài sợi lông trắng trên đầu. Ba vị cư sĩ không chỉ truyền bá Phật pháp mà còn tổ chức các hoạt động văn hóa, thể thao dân gian như thi bơi chải, thi nấu cơm, bắt vịt, và đấu vật. Những hoạt động này đã trở thành Lễ hội văn hóa truyền thống của dân tộc, diễn ra vào các ngày mồng 4 đến mồng 6 tháng Giêng âm lịch hàng năm.

Sau khi ba vị viên tịch, Vua Trần đã ban lệnh cho dân làng lập miếu thờ, phong làm Thành hoàng Đại vương, và khắc đại tự “Tướng Hào tỏa sáng”. Đến năm 1540, Tăng phó Trần Như Thừa đã quyên góp công đức để trùng tu chùa, xây dựng thêm 60 gian lớn nhỏ theo kiến trúc “nội công ngoại quốc”. Tuy nhiên, trải qua nhiều biến cố lịch sử, thiên tai, bão lũ và các cuộc chiến tranh thời Lê, Mạc, Nguyễn, kiến trúc cổ của chùa đã phần nào mai một, dù vẫn được tu sửa.

Kiến trúc cổ kính của Chùa Bạch Hào.

Vào đầu thế kỷ 19-20, Chùa Hào phải đối mặt với cuộc chiến tranh tàn khốc của thực dân Pháp. Chính sách “tiêu thổ kháng chiến” và bom đạn đã khiến nhiều di vật quý giá và các nét kiến trúc độc đáo của chùa bị tàn phá. Đến cuối thập niên 1990 và đầu những năm 2000, dưới sự đóng góp của các Tăng Ni, chư tôn Thiền đức, tín đồ Phật tử và nhân dân, chùa đã được tôn tạo. Bên cạnh việc thờ Phật, chùa còn thờ Tam Tổ Trúc Lâm Trần Nhân Tông và ba vị cư sĩ Nguyễn Danh Nguyên, Nguyễn Danh Quang, Lý Đình Khuê – những người có công lớn trong việc đánh giặc Nguyên Mông thời Trần và bảo vệ đất nước.

Ngôi chùa hiện nay, với niên đại khởi nguồn từ thời nhà Lý (năm 1011), bao gồm Tiền đường 5 gian, Hậu cung 2 gian và Nhà tổ 3 gian. Tiền đường được xây dựng theo kiểu “chồng rường đấu sen”, với các vì kèo chạm khắc hoa lá, trúc hóa long, và các họa tiết tinh xảo. Trong chùa lưu giữ nhiều hiện vật quý giá, đặc biệt là hệ thống tượng Phật và bệ đá hoa sen có niên đại thời Trần. Đáng chú ý là 10 bia đá ghi lại công lao của ba vị cư sĩ, trong đó có 3 bia thời Lê và 7 bia thời Nguyễn. Khuôn viên chùa còn có vườn tháp với 7 mộ sư, ao cá và vườn cây ăn quả. Năm 1993, Chùa Bạch Hào đã vinh dự được xếp hạng Di tích Lịch sử Quốc gia.

Lễ hội Chùa Bạch Hào: Nét đẹp văn hóa độc đáo

Lễ hội Chùa Bạch Hào diễn ra hàng năm từ ngày mồng 4 đến mồng 6 tháng Giêng âm lịch, thu hút đông đảo du khách và người dân địa phương. Lễ hội này không chỉ là dịp để cầu nguyện mà còn là một hoạt động văn hóa sôi động, với tâm điểm là lễ hội bơi chải truyền thống trên sông nước trước cửa chùa. Đây được xem là một trong những lễ hội lớn đầu năm của huyện Thanh Hà, mang đậm bản sắc dân tộc với nhiều trò chơi dân gian độc đáo.

Bắt đầu từ ngày mồng 4 Tết, khi không khí Tết Nguyên Đán vẫn còn lan tỏa, người dân các làng đã tất bật chuẩn bị cho lễ rước. Những người khéo tay nhất được huy động để trang trí mâm quả, thể hiện sự tinh tế và ý nghĩa, đồng thời tham gia thi tài với các thôn khác. Trước đây, lễ rước là rước “long đình” của các dòng họ, nhưng ngày nay đã thay đổi thành rước “cỗ” do sự hư hỏng của các “long đình” cũ. “Cỗ” ở đây là những mâm quả được bài trí công phu theo các tích truyện dân gian, tạo nên những hình ảnh uy nghiêm và đẹp mắt như “quần long tụ hội”, “hạc ngậm phong thư”.

Ngày nay, lễ hội được rút gọn trong hai ngày. Việc rước “long đình” đã được thay thế bằng rước “cỗ”.

Lễ rước cỗ tại Lễ hội Chùa Bạch Hào.

Từ sáng sớm ngày mồng 5 tháng Giêng, sân nhà văn hóa các thôn đã tấp nập người. Các cụ già trong trang phục áo the, khăn xếp, các bà áo nâu, cùng thanh niên nam nữ trong trang phục truyền thống, tất cả đều háo hức tham gia đám rước. Ngoài 5 cỗ đại diện cho 5 thôn, đám rước còn có bài vị của ba vị Thành hoàng – ba vị tướng đời Trần có công khai phá, dựng làng và dạy dân Thanh Xá nghề tằm tơ. Bài vị được rước từ đình Sụn đến sân chùa, sau đó là các nghi lễ dâng hương, tế tổ.

Lễ hội Chùa Hào không chỉ thu hút du khách bởi ý nghĩa tâm linh mà còn bởi sự phong phú của các trò chơi dân gian. Hội bơi chải truyền thống là một nét đẹp văn hóa đặc sắc, được tổ chức vào ngày mồng 6 tháng Giêng (ngày chính hội), kỷ niệm ngày Vua Trần Nhân Tông ghé thăm chùa trong lần kinh lý Hải Dương. Các vận động viên (VĐV) tham gia, bao gồm cả nam và nữ, không bị giới hạn độ tuổi hay tình trạng hôn nhân. Thậm chí, nhiều gia đình có đến ba thế hệ cùng tham gia thi đấu. Số lượng VĐV trên mỗi thuyền đua cũng được điều chỉnh, thường bao gồm 10-12 tay chèo, một người cầm lái và một người tát nước. Số đội đua cũng tăng lên đáng kể, từ ba đội (đại diện cho ba giáp) trước đây, nay đã có 10 đội (đại diện cho 5 thôn, mỗi thôn có một đội nam và một đội nữ). Sau một thời gian sử dụng thuyền nan do khó khăn kinh tế, từ năm 1985, địa phương đã đầu tư đóng “chải” gỗ để phục vụ lễ hội.

Hội thi bơi chải thường đi kèm với phần thi bắt vịt và nấu cơm trên sông, tạo nên sự sôi động và hấp dẫn. Chỉ những đội về nhất, nhì mới được tham gia phần thi này. Khi vịt được thả xuống nước, các VĐV phải nhanh chóng nhảy xuống bắt vịt, trong khi các đội bạn tìm cách cản phá bằng cách té nước. Trước đây, VĐV nào bắt được vịt và móc được “mề” của con vịt sẽ giành giải nhất, nhưng quy định này đã được bãi bỏ. Sau phần thi bắt vịt, các đội tiến hành nấu cơm trên sông. Các đội phải chuẩn bị bó đóm và niêu cơm, vừa chèo thuyền vừa nấu. Đội nào không khéo léo để nước tràn vào làm tắt lửa sẽ có nguy cơ cơm sống. Sau khi hết thời gian quy định, các niêu cơm sẽ được ban tổ chức chấm điểm và trao giải.

Một số trò chơi dân gian từng được tổ chức cùng hội bơi chải như leo cầu thùm, bắt chạch hiện nay không còn do tốn thời gian và điều kiện thời tiết không thuận lợi. Thay vào đó, các môn thể thao hiện đại như bóng đá mini, cầu lông, thể dục dưỡng sinh cho người cao tuổi được tổ chức từ ngày mồng 4 Tết để khai xuân và kéo dài đến hết lễ hội. Buổi tối ngày mồng 5 tháng Giêng, lễ hội còn có các hoạt động văn nghệ. Trước đây, các gánh hát, phường chèo thường đến biểu diễn, còn nay là các tiết mục “cây nhà lá vườn” do đội văn nghệ các thôn tự biên tự diễn.

Hoạt động thi bơi chải sôi động tại Lễ hội Chùa Bạch Hào.

Năm 2010, lễ hội Chùa Hào được tỉnh chọn làm điểm tổ chức lễ hội truyền thống theo kịch bản, nhằm phục dựng lại một số nghi lễ xưa. Để chuẩn bị cho sự kiện này, ban văn hóa xã cùng Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã nghiên cứu tài liệu về lễ hội để xây dựng kịch bản mới. Các ngành chức năng của tỉnh, huyện và xã đã đầu tư tôn tạo, sửa chữa các hạng mục trong quần thể di tích chùa Bạch Hào và thành lập lại đội tế theo hướng dẫn chuyên môn.

Những hoạt động văn hóa, thể thao sôi nổi này, kết hợp với hội bơi chải truyền thống, đã tạo nên nét văn hóa độc đáo cho lễ hội Chùa Hào, biến nơi đây thành một ngày hội mừng xuân thực sự cho người dân Thanh Xá nói riêng và huyện Thanh Hà nói chung.