Trong hành trình tìm kiếm sự giác ngộ, dục vọng ngủ nghỉ được Phật giáo xếp vào hàng ngũ những chướng ngại tinh thần, ảnh hưởng sâu sắc đến con đường giải thoát. Lịch sử đã ghi nhận nhiều trường hợp người tu hành sa lầy vào giấc ngủ, dù đã được cảnh báo và nhắc nhở. Khám phá cách vượt qua sự lười biếng, tái tạo năng lượng và sức khỏe toàn diện tại Chia sẻ Đạo Phật.
Ham muốn ngủ nghỉ là một chướng ngại đạo
Trong triết lý Phật giáo, giấc ngủ được xếp vào một trong năm món dục lạc trần thế, bao gồm tài, sắc, danh, thực và thùy (ngủ nghỉ). Vì vậy, việc quá đam mê ngủ nghỉ được xem là một chướng ngại trên con đường tu tập giải thoát. Lịch sử Phật giáo ghi nhận, từ thời Đức Phật còn tại thế cho đến ngày nay, tình trạng người xuất gia đắm chìm trong giấc ngủ không phải là hiếm gặp. Điều này không chỉ được Đức Phật và Tăng đoàn thường xuyên nhắc nhở, cảnh tỉnh về những tác hại, mà còn nhận được sự phàn nàn, quở trách từ chư thiên và các vị hộ pháp thiện thần.
Do đó, việc thiết lập nguyện lực tinh tấn, vượt qua sự giải đãi, lười biếng và ham mê ngủ nghỉ là một phương diện tu tập vô cùng quan trọng. Thụy miên (giấc ngủ say) được xem là một trong năm triền cái, là những chướng ngại cản trở con đường dẫn đến Thánh đạo. Mặc dù sự sa đà vào giấc ngủ không biểu hiện rõ ràng và dễ nhận biết như sự ham muốn về tài, sắc, danh, thực, nhưng tác hại của nó đối với sự tiến bộ trên đạo lộ lại không hề nhỏ.
Cần phát huy tinh tấn dõng mãnh đoạn trừ ham mê ngủ nghỉ để tu tập lợi mình và lợi người.
Tham muốn là khổ đau và tấm gương từ Kinh Tạp A-hàm
Một câu chuyện được ghi lại trong Kinh Tạp A-hàm (kinh số 1332) đã minh họa rõ nét về vấn đề này. Khi Đức Phật ngự tại vườn Cấp Cô Độc, có một nhóm Tỳ-kheo ở nước Câu-tát-la an cư trong một khu rừng. Họ có thói quen nhập chánh thọ (ngủ trưa) vào ban ngày do thân thể mệt mỏi, và ngủ say vào ban đêm.
Một vị Thiên thần trú ngụ trong khu rừng đã nhận thấy điều này và tự nhủ: “Đây không phải là pháp của Tỳ-kheo. Ở nơi rừng vắng, ban ngày nhập chánh thọ, ban đêm lại ham ngủ nghỉ. Ta sẽ đến đánh thức vị ấy.” Vị Thiên thần sau đó đã đến trước vị Tỳ-kheo và nói bài kệ:
“Tỳ-kheo! Thầy tỉnh dậy!/ Vì sao ham ngủ nghỉ?/ Ngủ nghỉ có lợi gì?/ Khi bệnh sao không ngủ?/ Khi gai nhọn đâm thân/ Làm sao ngủ nghỉ được?/ Ngài vốn xả, không nhà/ Ý muốn đi xuất gia/ Nên như ý muốn xưa/ Cầu tăng tiến ngày đêm/ Chớ rơi vào mê ngủ/ Khiến tâm không tự tại/ Dục vô thường, biến đổi/ Say mê nơi người ngu/ Người khác đều bị trói/ Nay ngài đã cởi trói/ Chánh tín mà xuất gia/ Vì sao ham ngủ nghỉ?/ Đã điều phục tham dục/ Tâm kia được giải thoát/ Trí thắng diệu đầy đủ/ Xuất gia, sao ham ngủ?/ Cần tinh tấn chánh thọ/ Thường tu sức kiên cố/ Chuyên cầu Bát-Niết-bàn/ Tại sao mà ham ngủ?/ Khởi minh, đoạn vô minh/ Diệt tận các hữu lậu/ Điều phục thân sau cùng/ Tại sao ham ngủ nghỉ?”
Sau khi nghe lời dạy của vị Thiên thần, vị Tỳ-kheo này đã chuyên tâm tư duy và đắc quả A-la-hán. Theo chú giải kinh, cụm từ “ban ngày thì nhập chánh thọ” được hiểu là ngủ trưa. Thông thường, trong các thiền môn, sau giờ ngọ trai và thiền hành, có một khoảng thời gian nghỉ ngơi ngắn để phục hồi sức lực. Khoảng thời gian này có thể được sử dụng để ngủ hoặc chỉ đơn thuần là nghỉ ngơi, thư giãn toàn thân và tâm trí với sự tỉnh giác. Tuy nhiên, một số người lại lạm dụng khoảng thời gian này, kéo dài giấc ngủ đến xế chiều, đó chính là biểu hiện của sự ham mê ngủ nghỉ.
Người đời thường nghĩ “ăn được ngủ được là tiên” nhưng trong nhà đạo thì cần tiết chế, nếu không sẽ rơi vào giải đãi, mê đắm.
Giấc ngủ ban đêm và vai trò của đại chúng
Tương tự, quy tắc ngủ ban đêm trong thiền môn cũng đề cao sự dậy sớm để tu tập. Những người tinh tấn thường thức dậy từ nửa đêm để tọa thiền cho đến sáng. Phần lớn các thiền sinh sẽ thức dậy vào khoảng bốn giờ sáng để thực hiện công phu khuya và tọa thiền. Trừ những trường hợp đau ốm hoặc quá mệt mỏi, còn lại mọi người đều phải tuân thủ lịch trình công phu chung.
Để vượt qua cám dỗ của giấc ngủ, sự hỗ trợ và tương tác của tập thể đóng vai trò vô cùng quan trọng. Những người tu tập đơn độc, ở xa rời đại chúng, thường khó có đủ sức mạnh tinh tấn để chế ngự sự cám dỗ của giấc ngủ.
Đối với người xuất gia, sự giải đãi trong tu tập sẽ khiến chư thiên, hộ pháp thiện thần không hoan hỷ, và các Phật tử hộ trì cũng giảm bớt sự kính tin. Do đó, việc phát huy tinh tấn một cách mạnh mẽ để đoạn trừ sự ham mê ngủ nghỉ là điều cần thiết, mang lại lợi ích cho bản thân và cho cả cộng đồng.
Quảng Tánh/ Vườn hoa Phật giáo
Nếu bạn quan tâm đến việc cân bằng giữa nhu cầu nghỉ ngơi và sự phát triển tâm linh, hãy khám phá thêm những bài viết sâu sắc trong chuyên mục Đạo phật.
