Bước vào chốn thiền môn, mỗi bước chân đều mang theo sự tôn kính và hiểu biết về quy tắc ứng xử, xưng hô, thể hiện sự hòa hợp và tinh thần phụng sự. Việc phân biệt cách gọi Tăng Ni, cư sĩ theo truyền thống Bắc tông hay Nam tông, cũng như các vị Khất sĩ, giúp gìn giữ nét đẹp văn hóa Phật giáo và thể hiện sự tôn trọng trong cộng đồng tu tập. Khám phá sâu hơn về Chiasedaophat để hiểu rõ hơn về những nguyên tắc này.
Nguyên tắc xưng hô và hành xử cơ bản trong chốn thiền môn
Trong cộng đồng Phật tử, việc đến chùa, lễ Phật hay tụng kinh không chỉ là hành động tâm linh mà còn thể hiện sự tiến bộ trên con đường tu học. Trang phục áo tràng, dù màu lam hay nâu, luôn mang đến vẻ thanh thoát, thoát tục, gợi lên hình ảnh giải thoát khỏi vòng luân hồi giữa cuộc đời xô bồ.
Giáo đoàn Phật giáo được chia thành bốn chúng chính thức: Tỳ kheo (tu sĩ nam xuất gia), Tỳ kheo ni (tu sĩ nữ xuất gia), Ưu bà tặc (cư sĩ nam theo Phật) và Ưu bà di (cư sĩ nữ theo Phật).
Đối với các tu sĩ nam xuất gia, cách xưng hô phổ biến là “Quý Sư” (theo Hán Nôm) hoặc “Quý Thầy” (dịch nghĩa từ “Sư”). Trong Phật giáo thế giới, thuật ngữ “Sư” hay “Nhà Sư” thường được dùng chung để chỉ các tu sĩ đáng kính. Tuy nhiên, tại Việt Nam, việc tôn xưng “Sư” và “Thầy” có những quy tắc rõ ràng. Tu sĩ nam theo Phật giáo Bắc tông được gọi là “Thầy”, còn đối với Phật giáo Nam tông và Khất sĩ, họ được tôn xưng là “Sư”. Sự nhầm lẫn trong cách xưng hô này sẽ được chư Tăng Ni điều chỉnh kịp thời.
Đệ tử Phật là những tu sĩ học đạo giải thoát, đáng kính và đáng tôn thờ.
Tình huynh đệ và mối quan hệ thầy trò chốn thiền môn
Những Phật tử có duyên lành quy y Tam Bảo dưới sự dẫn dắt của các bậc đạo cao đức trọng, trí tuệ sáng suốt, sẽ được ban pháp danh và truyền Tam Quy Ngũ Giới. Từ đó, họ trở thành đệ tử của vị Sư, Thầy đó và tôn xưng vị ấy là “Thầy” hay “Bổn sư” của mình, một danh xưng không thay đổi. Tuy nhiên, nếu có tâm cầu học đạo, Phật tử vẫn có thể học Phật với một vị Thầy khác, gọi là “y chỉ sư”, nhưng phải được sự cho phép của Bổn sư hoặc khi Bổn sư đã viên tịch. Niềm tin vào Bổn sư là tuyệt đối đối với người Phật tử chân chính.
Ba bậc tu sĩ cao quý đáng kính
Đệ tử Phật là những tu sĩ đang trên con đường học đạo giải thoát, xứng đáng được tôn kính và ngưỡng mộ. Thời Đức Phật còn tại thế, các ngài thường được tôn xưng là Tôn giả, Sa môn. Danh xưng Hòa thượng cũng xuất hiện từ thời đó, khi Đức Phật tôn vinh Ngài Xá Lợi Phất làm Hòa thượng đỡ đầu cho Tôn giả La Hầu La xuất gia, và Ngài Mục Kiền Liên làm Giáo thọ dạy dỗ các vị Tôn giả trẻ tuổi. Những tu sĩ đáng kính này được phân thành ba bậc:
1. Hòa thượng (Upadhyaya): Còn gọi là Thân giáo sư hay Lực sinh, người tạo sức mạnh cho đệ tử, thuộc ảnh hưởng chúng. Tiêu chuẩn là 60 tuổi đời, 40 tuổi đạo (hạ lạp) trở lên, theo nội quy Ban Tăng sự GHPGVN. Hòa thượng là bậc Thầy cao cả của Tăng Ni và Phật tử, vị đứng đầu lãnh đạo một tự viện, tịnh xá, Sư trưởng của Tăng đoàn, một bậc xuất chúng trong đại chúng. Công đức của Hòa thượng được chia sẻ cho Tăng Ni, Phật tử. Trí tuệ của bậc Hòa thượng luôn có một đẳng cấp riêng, truyền đạt cho đệ tử pháp môn tu học giải thoát hiệu quả, và là người có trí tuệ quyết định thành bại cho bản thân và mọi người.
2. Thượng tọa (Sthavira-Thera): Tiêu chuẩn từ 45 tuổi đời, 25 tuổi đạo (hạ lạp) trở lên, thuộc đương cơ chúng. Năng lực của vị Thượng tọa luôn xuất chúng, có tài năng trí tuệ hoạt bát trong quần chúng, giúp cho Tăng Ni, Phật tử học Phật pháp tiến đến giải thoát.
Những người tu xuất gia nam, tức là quý Sư (dùng theo ngôn ngữ Hán Nôm), quý Thầy.
3. Đại đức (Bhadanta): Vị tu sĩ có đức hạnh lớn lao, cao vời, thuộc hàng đại chúng thường tùy chúng, tiêu chuẩn 20 tuổi đời, 4 năm tu xuất gia. Những vị Tăng mới thọ Tỳ kheo giới mọi việc làm còn phải vâng lời các bậc tu hành cấp trên. Theo luật Phật, sau khi vị xuất gia nam thọ Tỳ kheo giới cho đến 6 năm sau mới được hướng dẫn một người nam đệ tử xuất gia.
Ngoài ra, còn có bậc Đại đức Tỳ kheo thâm niên từ khi thọ Tỳ kheo giới đến 20 năm sau. Tuy chưa lên hàng giáo phẩm Thượng tọa, nhưng các vị rất đáng kính và đang chuẩn bị bước lên hàng giáo phẩm Tăng.
Đối với tu sĩ nữ xuất gia, tức là quý Sư Ni, xưa nay vẫn theo danh xưng phổ thông là Sư Ni, Sư Thầy để tỏ lòng tôn kính bậc nữ tu đáng kính. Ngày nay, những người Phật tử có duyên lành nương theo Sư Ni, xin được đặt pháp danh, truyền Tam Quy Ngũ Giới, quy y Tam Bảo tu hành, vị Sư Ni đó là Bổn sư của Phật tử. Sư Ni cũng có ba bậc, gồm hai bậc giáo phẩm và một bậc đại chúng.
Ni trưởng: (tương đương Hòa thượng bên Ni bộ) là vị nữ tu sĩ Phật giáo có đạo hạnh, đạo cao đức cả, là Thầy của chư Ni, có năng lực truyền giới, hướng dẫn, dạy đạo cho chư Ni học đạo tu hành tiến đến giải thoát. Ni trưởng là nữ tu sĩ có từ 60 tuổi đời, 45 tuổi đạo (hạ lạp) trở lên (Nội quy Ban Tăng sự GHPGVN). Đối với Ni giới, Ni trưởng là người có trình độ, năng lực tự quyết định cho chính mình và quyết định sự thành bại dành cho Ni giới và Phật tử. Phật giáo Việt Nam có rất nhiều Ni trưởng đạo hạnh cao khiết làm tấm gương tiêu biểu muôn đời trong hàng Ni giới và nam nữ Phật tử.
Ni sư: (tương đương Thượng tọa bên Ni bộ) là Thầy giáo thọ của Ni giới, là bậc đạo hạnh, đạo đức cao khiết. Vì là đương cơ chúng nên có ảnh hưởng lớn trong hàng Ni. Bậc giáo phẩm này có khả năng hướng dẫn giáo hóa chư học Ni học giáo lý Phật để mở thông trí tuệ, học Phật pháp để tiến tu giải thoát. Ni sư là bậc giáo phẩm đứng thứ hai trong hàng giáo phẩm Ni, có từ 45 tuổi đời, (25 tuổi đạo) trở lên (Nội quy Ban Tăng sự GHPGVN).
Người Phật tử có tâm tầm cầu học đạo cũng có thể học Phật với Thầy khác gọi là “y chỉ sư”. Ảnh minh họa.
Cách tính tuổi đạo và phẩm trật trong đạo Phật
Sư cô: (tương đương Đại đức bên Ni bộ) thuộc hàng đại chúng, gồm những vị thọ Tỳ kheo ni giới thâm niên rất đáng kính, chuẩn bị bước lên hàng giáo phẩm Ni; những vị Ni mới thọ Tỳ kheo ni giới tu hành từ 6 năm trở lên, là những Ni sinh, Học Ni có năng lực học hành giỏi, là tương lai tỏa sáng của Đạo pháp và Giáo hội trong hàng Ni giới.
Ngoài ra, đối với Giáo hội Phật giáo Việt Nam hiện nay còn có danh hiệu Tịnh nhân Phật tử tu tại chùa, công quả, công phu bái sám, học Phật pháp cho đến 2 năm sau có nhiều công đức cơ bản, được bổn sư Tăng hay Ni cho phép thọ giới Sa di hay Sa di ni.
Đối với 6 bậc giáo phẩm trên, trong đó có 4 bậc Hòa thượng, Thượng tọa, Ni trưởng, Ni sư và quý Đại đức, Sư cô tuổi đạo (hạ lạp) thâm niên, chư Tăng Ni, các Tịnh nhân nam nữ, Phật tử đệ tử dù trẻ hay già đều xưng hô bằng “con” với các bậc trên trước.
Vào chùa khó gặp Thầy Sư
Sáu bậc Thầy vừa kể trên là những bậc tu hành đáng tôn kính, đáng lễ bái gồm: Hòa thượng, Thượng tọa, Đại đức, Ni trưởng, Ni sư, Sư cô. Người Phật tử vào chùa muốn diện kiến “Thầy Sư”, chắc chắn sẽ được gặp để thưa hỏi xin học Phật Pháp, học giáo lý Phật học hay tác bạch cúng dường, những việc của Tăng Ni và các việc cần thiết trong Đạo Phật, trong nhà chùa. Gặp Thầy phải một lòng tôn kính, hai bàn tay chắp lại hình “búp sen”, theo Tịnh Độ Non Bồng thì khi chắp tay, hai ngón tay cái “xếp vào nhau”.
Phật tử dùng từ “Mô Phật Bạch Thầy” hay “Mô Phật Thưa Thầy”, “Mô Phật Bạch Sư” hay “Mô Phật Thưa Sư” “chúng con” xin thưa hỏi việc…rất mong Thầy chỉ dạy cho chúng con được rõ… – khi Thầy đáp xong, Phật tử đáp lại: “Nam mô A Di Đà Phật: hay “Mô Phật”, không nên đáp lại bằng “A Di Đà Phật” có vẻ như ngang hàng không tôn kính Thầy Sư nhé Bạn.
Vào chùa khó hoặc không được gặp Thầy Sư là do Thầy Sư là những chức sắc, chức việc, giảng sư, giáo thọ… nên có nhiều công việc chứng minh, thuyết giảng, đứng lớp, hội họp, cúng kiến lễ lượt, tang chay, cầu siêu, cầu an, đối nội, đối ngoại… việc Phật sự quá tải, “làm hết giờ, chớ không hết việc”, trong công tác Phật sự ở một tu viện, thiền viện. Trường hợp “Thầy Sư” nhập thất, công phu hành đạo, hoặc cũng do giới luật áp dụng cho những Nhà Sư tu tịnh hạnh, phạm hạnh, độc cư độc thiện rất hạn chế tiếp xúc cư sĩ lại càng khó gặp hơn nữa Bạn ơi!
Đối với người Phật tử khi đến chùa luôn có một phong cách riêng.
Cách xưng hô “con” với Sư Thầy
Ngôn ngữ “con” có từ vô thủy, ở thời kỳ mọi người sống du mục, thời kỳ sống cộng đồng, thời kỳ tiến bộ đều có ngôn ngữ “con”. “Con” có từ khi cha mẹ sinh ra thật thiêng liêng, thơ yêu dấu, dễ tiếp nhận. Về lễ nghi trong đạo ngoài đời đều có xưng hô bằng “con” với các bậc trưởng thượng cao niên.
Thời kỳ Đức Phật giáo hóa, chư tôn giả khi bạch lên Phật một điều gì… cũng xưng bằng “con”, như: ngưỡng bạch Đức Thế Tôn, “chúng con” xin thành tâm kính lễ Đức Thế Tôn, Ngài là bậc ứng cúng cao thượng, chánh biến tri do Ngài tu học không thầy chỉ dạy – “con” xin thành tâm kính lễ Đức Thế Tôn, Ngài là bậc ứng cúng cao thượng, chánh biến tri do Ngài tu học không thầy chỉ dạy. Cung cách ứng xử với các bậc trên trước của người xưa trở thành lễ nghi khuôn phép, luật đạo. Ngược lại thì Đức Phật tôn xưng: ”Ta nói cho các “Ông” nghe – Nầy An nan, hãy lắng nghe, sau khi Ta tịch diệt, các Ông phải lấy giới luật làm “Thầy”…
Trong đạo Phật, bậc Thầy dạy đạo có tiếp nhận đồ chúng Tăng Ni, Phật tử, thì Thầy là người vừa dạy đạo, truyền giới cũng vừa thay cha mẹ để bảo dưỡng đệ tử, nên đệ tử gọi Thầy bằng “Sư phụ”, xưng hô với Thầy bằng “con”. Trong quá trình tu học với “Sư phụ”, vị Thầy gọi đệ tử (trẻ tuổi, Tăng Ni sinh, chú tiểu) bằng “con” và tự xưng bằng “Thầy hay Sư phụ”. Đối với chư Tăng Ni từ trung niên đến cao niên thì Sư phụ tự xưng là “Thầy”, gọi đệ tử bằng “huynh đệ”, “Thầy” hay “Ông”.
Việc xưng “con” trong nhà Phật thuộc lễ nghi khuôn phép, như vị sữa thơm tạo thêm năng lượng chốn thiền lâm, không thể thiếu giữa chư Tăng Ni đối trước các bậc tôn túc. Như trong bài sám hối, khi đối thú an cư: ”Bạch đại đức, “con” ở trong các tội nặng đều không phạm, còn tất cả oai nghi vi tế, sợ có chỗ lỗi lầm mà không tự hay biết, cầu xin Đại đức từ bi chỉ thị cho, để “chúng con” tiện sám hối…” (trang 226, Giới Đàn Tăng,, phép sám hối).
Đối với Phật tử, Thầy cũng gọi bình thường bằng “ông, bà, chú, bác, anh, chị” hay gọi chung là “đạo hữu”, “quý Phật tử”, “ông thiện nam”, “bà tín chủ”.
Ngôn ngữ “con” có từ vô thủy, ở thời kỳ mọi người sống du mục, thời kỳ sống cộng đồng, thời kỳ tiến bộ đều có ngôn ngữ “con”.
Đạo nghĩa thầy trò chốn thiền môn
Không xưng hô bằng “con”
Đối với những vị tu sĩ thuộc hàng Sa di, Sa di ni, Tịnh nhân nam nữ xuất gia, chú tiểu, ông đạo ở chùa, tuy có sự cách biệt với thế gian, nhưng chưa phải là hàng xuất gia thật sự, chưa “xuất Sư” chưa phải làm “Thầy Sư” cách xưng hô không giống như xưng hô với các bậc giáo phẩm, Phật tử không phải xưng hô bằng “con”.
Tại các Tịnh xá Khất sĩ tôn xưng với nhau bằng “con trò”, con là con của chúng sinh chung, trò là trò của Đức Như Lai. Còn về cách tôn xưng giữa bậc giáo phẩm Trưởng lão, trên trước với hàng đệ tử Tăng Ni, Phật tử cũng giống như các tự viện Bắc tông.
Cuối đầu đảnh lễ thánh hiền tăng
Năm xưa nơi bến nước Sông Hằng
Thế Tôn đi mãi trong lộng gió
Hình bóng ngàn thu như ánh trăng
Tìm ra chân lý dưới bồ đề
Hội nhập độ đời thoát khổ mê
Tam chuyển pháp luân từ đạo đế
Khổ, tập, diệt mê bước chân về
Bên gối chân Thầy họ Thích Ca
Trung Thiên Điều Ngự cõi ta bà
Hai ngàn năm chín (2559) như còn đó
Hình bóng Thế tôn bên tâm ta.
Hy vọng đoạn chia sẻ trên đã giúp bạn hiểu rõ hơn về các nguyên tắc xưng hô và hành xử chuẩn mực tại chốn thiền môn. Để tiếp tục hành trình khám phá Phật pháp, mời bạn tìm hiểu sâu hơn trong chuyên mục Đạo phật.
