Đức Phật đã dạy về lẽ vô thường như một quy luật bất biến của vạn vật, từ sự thành trụ hoại không của mọi hiện tượng đến những thăng trầm trong kiếp người. Khám phá sâu sắc triết lý này qua Lục Vân Tiên, bạn sẽ tìm thấy sự đồng cảm và những góc nhìn mới mẻ về sự vô thường trong cuộc sống trên Website Chia sẻ Đạo Phật.
Vô thường, Khổ và Vô ngã là ba dấu ấn xác thực của giáo lý Phật giáo. Bất kỳ triết lý nào chứa đựng đầy đủ ba yếu tố này đều có thể được xem là giáo lý của đạo Phật.
Sự sinh tử, chia ly và hạnh phúc mong manh là những biểu hiện rõ nét của lẽ vô thường trong cuộc đời con người.
Vô thường, theo giáo lý Phật giáo, là sự biến động, thay đổi không ngừng của mọi sự vật, hiện tượng trong vũ trụ, cả về vật lý lẫn tâm lý. Đây là một trong những giáo lý nền tảng. Kinh “Bát Đại Nhân Giác” đã chỉ rõ: “Thế gian vô thường, quốc độ nguy thúy, tứ đại khổ không, ngũ ấm vô ngã”. Phật giáo quan niệm mọi sự tồn tại trên đời đều là sự kết hợp tạm thời, không có tính vĩnh cửu. Chúng đều trải qua bốn giai đoạn: Thành (hình thành), Trụ (tồn tại), Hoại (suy tàn) và Không (tan biến). Điều này tương tự như mặt trời mọc rồi lặn, trăng lúc tròn lúc khuyết, hay thủy triều lên xuống – tất cả đều là quy luật tự nhiên. Cuộc sống con người cũng không ngoại lệ. Sinh tử chỉ cách nhau trong một hơi thở, sự đoàn tụ rồi chia ly, hạnh phúc ngắn ngủi và khổ đau bất ngờ luôn hiện hữu.
Thiền sư Vạn Hạnh (thế kỷ X-XI) đã diễn tả sâu sắc lẽ vô thường qua bài kệ:
Thân như điện ảnh hữu hoàn vô,
Vạn mộc xuân vinh thu hựu khô.
Nhậm vận thạnh suy vô bố uý,
Thạnh suy như lộ thảo đầu phô.
(Thân này tựa bóng chớp có rồi không,
Cây cỏ Xuân tươi Thu lại úa vàng.
Mặc cho thịnh suy, chẳng hề sợ hãi,
Thịnh suy như sương mai đọng cỏ đầu.)
[Thiền sư Việt Nam, tr. 59-60].
Cuộc đời của Thúy Kiều, dù chỉ vỏn vẹn mười lăm năm, đã chứng kiến biết bao biến cố thăng trầm, từ cuộc sống êm đềm đến những cảnh ngộ bi thương tột cùng.
Sự biến đổi này diễn ra không theo một quy luật có thể dự đoán trước. Chỉ trong khoảnh khắc, mọi thứ có thể thay đổi hoàn toàn.
Nguyễn Du mở đầu “Truyện Kiều” bằng những câu thơ đầy chiêm nghiệm về sự vô thường của kiếp người:
Trăm năm trong cõi người ta,
Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau.
Trải qua một cuộc bể dâu,
Những điều trông thấy mà đau đớn lòng.
[Truyện Kiều, câu 1-4].
Bốn câu thơ này gợi lên sự biến động khắc nghiệt của cuộc đời, thân phận đầy bi kịch của nàng Kiều, phản ánh chân thực bức tranh thế sự tang thương, biến hoại và đổi thay, mang đậm dấu ấn của giáo lý Vô thường nhà Phật.
Câu chuyện về kỹ nữ Đạm Tiên là minh chứng rõ nét đầu tiên cho lẽ vô thường:
Kiếp hồng nhan vốn mỏng manh,
Nửa chừng xuân thoắt gãy cành thiên hương.
[Truyện Kiều, câu 65-66].
Từ một ca nhi nổi tiếng được nhiều người ngưỡng mộ, Đạm Tiên bỗng chốc trở thành một nấm mồ vô chủ. Số phận của nàng là lời cảnh báo về sự phù du, mong manh của mọi thứ trên đời, không có gì là vĩnh cửu.
Sự biến động không ngừng của cuộc đời, không thể lường trước, diễn ra trong từng khoảnh khắc.
Quả thực, cuộc đời nàng Kiều chỉ trong vòng mười lăm năm đã trải qua vô số biến cố. Từ cuộc sống gia đình êm ấm, tưởng chừng “Tường đông ong bướm đi về mặc ai” [Truyện Kiều, câu 38], nàng bất ngờ rơi vào cảnh lầm than, chịu đựng sự chia ly đau đớn đầu đời:
Đau lòng tử biệt sanh ly,
Thân còn chẳng tiếc, tiếc gì đến duyên.
[Truyện Kiều, câu 617-618].
Trong những tháng ngày bi thương ấy, Kiều đã thốt lên những lời ai oán:
Khi sao phong gấm rũ là,
Giờ sao tan tác như hoa giữa đường.
[Truyện Kiều, câu 1235-1236].
Hạnh phúc với Thúc Sinh chưa trọn vẹn đã bị Hoạn Thư chia cắt. Vừa gặp gỡ sư Giác Duyên, nàng chưa kịp ổn định thì lại rơi vào tay Bạc Hạnh, Bạc Bà. Được Từ Hải giúp đỡ, tưởng chừng đã có nơi nương tựa, nàng lại phải chịu tang chồng và phục vụ Hồ Tôn Hiến. Khi tưởng chừng cuộc đời đã khép lại nơi sông Tiền Đường, nàng lại hồi sinh trong một hoàn cảnh éo le:
Đời người đến thế thì thôi,
Trong cơn âm cực dương hồi ai hay.
[Truyện Kiều, câu 2645-2646].
Dù Nguyễn Du không trực tiếp dùng từ “vô thường” trong suốt 3254 câu thơ, nhưng giáo lý này hiện diện xuyên suốt tác phẩm qua từng câu chữ, bao trùm toàn bộ câu chuyện. Người đọc, khi cảm thương cho thân phận chìm nổi của nàng Kiều, hẳn sẽ phần nào nhận thức được sự vô thường của cuộc đời.
Khám phá sâu hơn về triết lý vô thường và những khía cạnh tâm linh khác trong mục Đạo phật.
