Luôn có một điều kỳ diệu ẩn chứa trong mỗi con người, có thể thay đổi theo hoàn cảnh nhưng lại mang một cốt lõi không hề suy suyển. Khám phá sự khác biệt giữa những biểu hiện bên ngoài và bản chất sâu xa, bạn sẽ tìm thấy chìa khóa để thấu hiểu bản thân và thế giới xung quanh tại chiasedaophat.com.
Phân biệt “Tánh” và “Tập Khí” trong Đạo Phật
Bản chất và biểu hiện của sự vật
Trong giáo lý đạo Phật, việc phân biệt và thấu hiểu các khái niệm “Tánh”, “Tướng”, “Thể”, và “Dụng” là nền tảng để nhận thức sâu sắc về bản chất của vạn pháp. “Tánh” đại diện cho cốt lõi, bản chất thực có và bất biến của một sự vật, hiện tượng, là cái vốn có và không thay đổi theo thời gian hay hoàn cảnh. Ngược lại, “Tướng” là những biểu hiện bên ngoài, những gì chúng ta có thể nhận thức thông qua các giác quan như thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác, xúc giác và tư duy. “Tướng” chính là sự biểu hiện cụ thể và khả biến của “Tánh”. “Thể” đề cập đến chất liệu, vật liệu cấu thành nên sự vật, là thành phần tạo nên cả “Tánh” lẫn “Tướng”. Cuối cùng, “Dụng” chỉ công năng, khả năng ứng dụng hoặc mục đích sử dụng của sự vật đó.
Trong đời sống thường nhật, khi đề cập đến “bản tánh con người”, chúng ta thường dùng từ này để chỉ “tính tình” hay “khí chất” cá nhân, ví dụ như sự nóng nảy, hiền lành, tham lam, hay kiên cường. Tuy nhiên, theo đúng nghĩa của từ “tánh” trong triết lý Phật giáo, những đặc điểm này nên được gọi chính xác hơn bằng các thuật ngữ như “tập khí” hay “huân tập” – những gì được tích lũy và hình thành qua quá trình sống.
Ảnh minh hoạ.
“Tánh Tương Cần, Tập Tương Viễn”
Câu nói “Tánh tương cần, Tập tương viễn” trong Nho giáo mang một ý nghĩa sâu sắc về sự tương đồng trong bản chất và sự khác biệt trong biểu hiện. Để minh họa, hãy xem xét các loại nước giải khát. Nước cam, nước chanh, nước sữa, về bản chất cốt lõi (“tánh”), chúng đều có nền tảng là nước, có sự tương đồng và khả năng hòa quyện lẫn nhau – đây chính là “tánh tương cần”. Sự khác biệt giữa chúng đến từ những yếu tố được bổ sung vào nước ban đầu: đường, chanh, sữa, trái cây… Những thành phần này tạo nên các loại nước đa dạng với hương vị và đặc tính riêng biệt. Đây chính là “tập” – những gì được thu thập, bổ sung thêm vào bản chất gốc, làm cho chúng trở nên “tương viễn” (xa cách, khác biệt).
Khái niệm “tập” ở đây tương ứng với những “tập khí” mà mỗi cá nhân thu nhận thông qua sáu giác quan (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý). Về bản chất căn bản của con người, tất cả đều giống nhau. Tuy nhiên, thông qua quá trình tích lũy những trải nghiệm, kiến thức và thói quen khác nhau, mỗi người lại hình thành những đặc điểm riêng biệt. Điều này dẫn đến sự khác biệt về văn hóa, vùng miền (ví dụ: người Bắc, người Nam, người nước này, người nước kia) và thậm chí cả về hình tướng bên ngoài. Đây chính là ý nghĩa của “tập tương viễn”. Ngược lại, khi đạt đến “Tánh Biết Chói Sáng” (Pabhassara Citta), bản chất giác ngộ vốn có nơi mỗi người đều đồng nhất và không phân biệt, thể hiện sự “tương cần” tuyệt đối.
Giác ngộ và sự đa dạng trong thực hành
Do đó, có thể khẳng định rằng sự giác ngộ mà mỗi người đạt được về bản chất là như nhau. Sự khác biệt mà chúng ta quan sát được chủ yếu nằm ở kiến thức bên ngoài, vốn mang tính tương đối và phụ thuộc vào bối cảnh văn hóa, lịch sử của từng địa phương. Ví dụ, hệ thống kiến thức của người Ấn Độ sẽ khác biệt với người Việt Nam.
Toàn bộ những lời dạy của Đức Phật đều nhằm mục đích hướng dẫn chúng ta nhận ra “tánh” – cái bản chất vốn dĩ đã “tương cần” và thanh tịnh nơi mỗi người. Đối với “tướng”, tức là những biểu hiện bên ngoài, thì không nên quá đặt nặng tầm quan trọng, miễn là những biểu hiện đó không mang tính “bất thiện” (không lành mạnh, không tốt đẹp).
Tuy nhiên, trong quá trình tu học hiện nay, đôi khi xuất hiện xu hướng áp đặt sự đồng nhất tuyệt đối giữa mọi người về mọi phương diện, từ trang phục, phương pháp tu tập cho đến các hoạt động sinh hoạt hàng ngày. Điều này đi ngược lại với quy luật tự nhiên của vạn pháp, bởi lẽ “các tướng vốn tương viễn” – dù có nỗ lực đến đâu để giống nhau, sự khác biệt về biểu hiện bên ngoài vẫn luôn tồn tại một cách tất yếu.
“Giang sơn dễ đổi, bản tánh khó dời”
Câu nói “giang sơn dễ đổi, bản tánh khó dời” thực chất đang muốn ám chỉ đến những “tập khí” mà mỗi người đã tích lũy qua quá trình trải nghiệm bằng các giác quan. Khi những tập khí này đã ăn sâu vào tiềm thức, trở thành một phần không thể tách rời của bản thân, thì việc thay đổi chúng trở nên vô cùng khó khăn. Tuy nhiên, điều cốt yếu không nằm ở sự thay đổi hình tướng bên ngoài, mà là khả năng mỗi người có thể nhận ra được “tánh biết” – cái bản chất chân thật, vốn “tương cần” và thanh tịnh ẩn sâu bên trong chính mình.
Cuộc sống luôn vận hành trong vòng quy luật sinh diệt, tồn tại và hình thành. Nhưng chỉ cần trong một khoảnh khắc nào đó, chúng ta có thể chợt nhận ra, giác ngộ ra cái “không sinh, không hữu, không tác, không thành” – đó chính là bản chất vô vi, tịch tĩnh, và đó là con đường dẫn đến sự giải thoát.
Thấu hiểu sâu sắc về “tánh” và “tập khí” giúp chúng ta nhìn nhận đúng đắn về sự thay đổi ở con người và hướng đến con đường giác ngộ theo Đạo phật.
