Trong cuộc sống, con người luôn bị cuốn theo vòng xoáy của những ham muốn vật chất, tìm kiếm sự thỏa mãn tạm bợ mà quên đi giá trị thực sự của hạnh phúc. Hành trình truy cầu này ẩn chứa những nguy cơ khôn lường, có thể dẫn ta lạc lối và đánh mất chính mình. Khám phá Chiasedaophat để tìm hiểu cách vượt qua cám dỗ và sống một cuộc đời ý nghĩa.
> Người tham cầu lợi dưỡng khó thực hành được pháp giải thoát
Nguy hại từ việc theo đuổi dục lạc
Kinh Đại Kinh Khổ uẩn đã cảnh báo về sự nguy hiểm tiềm ẩn trong việc theo đuổi dục lạc. Để đạt được hạnh phúc và thỏa mãn dục vọng, con người buộc phải ra sức tìm cầu và xây dựng mọi thứ. Nhu cầu về nhà cửa khang trang, phương tiện di chuyển hiện đại, hay sự dư dả về tài chính đòi hỏi con người phải lao động vất vả, đối mặt với vô vàn khó khăn như bệnh tật, thời tiết khắc nghiệt, và vô số trở ngại khác. Đôi khi, sự theo đuổi này còn đe dọa đến tính mạng. Dù với bất kỳ lý do nào, con người không ngừng nỗ lực để thỏa mãn cái mà họ gọi là “giá trị cuộc sống”. Tuy nhiên, thực tế là cuộc sống luôn biến đổi không ngừng, và khái niệm “giá trị cuộc sống” cũng thay đổi theo từng khoảnh khắc. Cái được xem là giá trị hôm qua có thể đã bị thay thế bởi một thứ khác “giá trị hơn” vào hôm nay. Do đó, cuộc truy cầu “giá trị cuộc sống” dường như không có điểm dừng.
Việc theo đuổi hạnh phúc và thỏa mãn dục vọng đòi hỏi con người phải nỗ lực không ngừng, đối mặt với nhiều gian khổ để đạt được mục tiêu.
Sự bất ổn của vô thường và nỗi khổ khi mất mát
Ai cũng hiểu rằng mọi sự vật, hiện tượng trong thế gian đều tuân theo quy luật vô thường. Tuy nhiên, không nhiều người có thể bình tĩnh đối diện khi mất đi tài sản, hạnh phúc tan vỡ, hay cuộc sống gặp biến cố. Thay vào đó, họ thường chìm đắm trong đau khổ, oán trách trời đất và mọi thứ xung quanh, tự đặt mình vào vòng luẩn quẩn của khổ đau. Kinh điển mô tả rõ ràng sự đau khổ khi đối mặt với mất mát do vô thường:
“Này các Tỳ kheo, nếu một thiện nam tử đã nỗ lực, tinh cần và tinh tấn như vậy mà tài sản vẫn không đến tay mình, người ấy sẽ than vãn, buồn phiền, khóc lóc, đấm ngực đến ngất xỉu, tự nhủ: ‘Ôi! Sự nỗ lực của ta thật vô ích, sự tinh cần của ta thật không mang lại kết quả.’ Này các Tỳ kheo, đây chính là sự nguy hiểm của các dục.”
<img class="lazyload" src="https://chiasedaophat.com/wp-content/uploads/2025/12/bizmacfull_18690-1400.jpg” alt=”Sự nguy hiểm của dục lạc 2″ width=”650″ height=”433″ title=”bizmacfull_18690-1400″>
Mọi thứ trên đời đều có tính chất vô thường, sự tồn tại của chúng chỉ là tạm thời và sẽ biến đổi.
Nỗ lực bảo vệ tài sản dẫn đến khổ đau
Như đã đề cập, vạn vật đều vô thường, có rồi lại mất, đến rồi lại đi, hợp rồi lại tan. Tuy nhiên, khi con người đã sở hữu được tài sản, đạt được hạnh phúc, họ lại cố gắng níu giữ, bảo vệ bằng mọi giá. Trong khi đó, sự vô thường luôn rình rập, và lòng tham sở hữu thúc đẩy con người tranh đoạt lẫn nhau, dẫn đến xung đột, chiến tranh, và mất mát cả tài sản lẫn sinh mạng. Kinh Đại Kinh Khổ Uẩn mô tả chi tiết:
“Này các Tỳ kheo, nếu vị thiện nam ấy nỗ lực như vậy… và tài sản đã đến tay mình, thì vì phải hộ trì tài sản ấy, người ấy cảm thấy đau khổ và lo âu: ‘Làm sao để vua chúa không cướp đoạt chúng, làm sao để lửa không thiêu rụi, nước không cuốn trôi, hay những người thừa kế không xứng đáng không chiếm đoạt chúng?’ Dù đã cố gắng bảo vệ, gìn giữ, tài sản vẫn có thể bị vua chúa cướp đoạt, trộm cướp lấy đi, lửa thiêu rụi, nước cuốn trôi, hoặc bị người thừa kế chiếm đoạt. Người ấy lại than vãn, buồn phiền, khóc lóc, đấm ngực đến ngất xỉu: ‘Cái đã từng thuộc về ta nay không còn nữa.’ Này các Tỳ kheo, đây là sự nguy hiểm của các dục.”
Con người thường bị cuốn theo những ảo ảnh, nhầm lẫn giữa thế giới thực và ảo ảnh, dẫn đến sự chấp trước và khổ đau.
Vô ngã và vô ngã sở hữu: bản chất của sự tồn tại
Đoạn kinh trên đã đề cập đến khái niệm “cái ta” và “cái thuộc về ta”. Con người khi sở hữu được một thứ gì đó thì cố gắng nắm giữ, còn khi chưa có thì ra sức tìm cầu. Tuy nhiên, Đức Phật đã dạy rằng, “cái ta” chỉ là một tập hợp của nhiều yếu tố tồn tại song song, và nó cũng chỉ tồn tại khi các yếu tố xung quanh cùng tồn tại – đó là đặc tính duyên sinh. Mọi hiện tượng (dhamma) hay sự vật (sankhàrà) đều dựa vào nhau để tồn tại.
Do đó, cảm giác về “cái tôi” hay “cái của tôi” không thể tồn tại vĩnh cửu. Khi không có “cái tôi” đích thực, thì làm gì có “cái của tôi” – tài sản của tôi, người yêu của tôi – mà phải cố công bảo vệ? Nếu không có “cái tôi” để hưởng thụ, thì việc tạo tác, giữ gìn sở hữu trở nên vô nghĩa. Tất cả chỉ là một trò huyễn hóa. Tuy nhiên, con người lại không ngừng chạy theo những ảo ảnh, tin rằng cuộc đời là thật và bị chúng chi phối hoàn toàn. Họ tìm kiếm “cái tôi” và “cái của tôi” ngay cả khi chúng không tồn tại, dẫn đến khổ đau và phiền muộn. Đây chính là một nguy cơ lớn.
Sự ràng buộc bởi vật chất và ham muốn chiếm hữu tước đi sự tự do đích thực của tâm hồn.
Mất tự do, trở thành nô lệ của dục vọng
Dục lạc mang lại những khoái lạc nhất thời, nhưng chính những khoái lạc này lại sai khiến con người, khống chế và điều khiển họ, buộc họ phải chạy theo để thỏa mãn ham muốn. Cái mà con người lầm tưởng là tự do thực chất chỉ là sự thuận theo lòng ham muốn và chiều chuộng các giác quan.
Mất tự do ở đây đồng nghĩa với việc tâm hồn không còn thanh thản, bị lệ thuộc, gò bó và sai khiến bởi “sở hữu”. Khi con người sở hữu một thứ gì đó, họ đã tự đánh mất sự tự do của mình. “Sở hữu” sinh ra sự ràng buộc. Ví dụ, nếu bạn thích một cây đàn và muốn tận hưởng âm nhạc của nó, bạn không chỉ cần tiền để mua, mà còn phải bảo vệ, gìn giữ nó. Cây đàn ấy, hay bất cứ thứ gì bạn sở hữu, sẽ chi phối bạn. Bên cạnh đó, khi bạn thỏa mãn sở thích, tâm hồn bạn sẽ bám chấp vào nó, thiếu vắng nó bạn sẽ cảm thấy trống trải, buồn bã. Bạn đã bị cây đàn đó chi phối.
Những khoái lạc nhất thời của dục vọng thực chất lại là sợi dây ràng buộc, khiến con người đánh mất sự tự do.
Do đó, cái được gọi là “tự do” theo sở thích cá nhân không mang lại sự tự do hay thanh thản thực sự. Bên cạnh sự nô lệ về tài vật, Đức Phật còn chỉ ra sự nô lệ của con người đối với các đối tượng của ngũ căn (sắc, thinh, hương, vị, xúc). Kinh dạy:
“Này các Tỳ Kheo, Ta không thấy có sắc nào khác khiến tâm người đàn ông trở nên nô lệ như sắc của người đàn bà. Này các Tỳ Kheo, sắc của người đàn bà ám ảnh tâm của người đàn ông. Tương tự, Ta không thấy có thinh, hương, vị, xúc nào khác khiến tâm người đàn ông bị nô lệ như xúc của người đàn bà. Này các Tỳ Kheo, xúc của người đàn bà ám ảnh tâm của người đàn ông.”
“Này các Tỳ Kheo, Ta không thấy có sắc (thinh, hương, vị, xúc) nào khiến tâm người đàn bà trở nên nô lệ như sắc của người đàn ông. Này các Tỳ Kheo, tâm người đàn bà bị ám ảnh bởi những thứ ấy.”
Cuộc sống hiện tại của con người đầy rẫy sự nô lệ và ràng buộc lẫn nhau, đánh mất tự do. Mục đích của việc phân tích này không phải để bi quan yếm thế, mà là để xác định rõ ràng sự thật về dục lạc. Vấn đề cốt lõi là con người cần lựa chọn cách sống, cách sở hữu và giữ gìn phong thái như thế nào để không bị chi phối bởi dục lạc, đạt được tự do và không ảnh hưởng đến phẩm hạnh. Điều này sẽ được bàn luận sâu hơn ở các phần tiếp theo.
Sự ràng buộc bởi vật chất và ham muốn chiếm hữu tước đi sự tự do đích thực của tâm hồn.
Tâm tham cầu không ngừng nghỉ
Một đặc điểm nổi bật của dục lạc là lòng ham muốn không bao giờ dừng lại. Con người luôn khao khát, theo đuổi, và khi đạt được điều này lại muốn có thêm điều khác. Ít ai nhận ra rằng mình đang bị thúc đẩy bởi một động lực không thể cưỡng lại: tham vọng sở hữu, khát vọng chinh phục. Nhưng chinh phục và sở hữu cái gì? Con người đi tìm lẽ sống, tìm kiếm hạnh phúc trong tình yêu, tài sản, danh vọng, địa vị – những thứ họ cho là lẽ sống. Tuy nhiên, cuối cùng, họ chỉ nhận ra đó là những ảo ảnh phù du. Như câu nói ví von: “Chúng ta như những đứa trẻ đuổi bắt cánh bướm. Khi bắt được, ít ai tự hỏi ý nghĩa của chiến thắng này là gì, và chúng ta vẫn tiếp tục đuổi theo những cánh bướm khác.”
Hơn hai ngàn năm trước, có một vị vua đã đạt đến đỉnh cao danh vọng và quyền lực nhưng vẫn không dừng lại. Ông chinh phạt nhiều nơi, thống lĩnh lãnh thổ rộng lớn, xây dựng một vương quốc và có thần dân đông đảo. Tuy nhiên, sau trận chiến toàn thắng, ông nhìn lại và tự hỏi: Đây có phải là chiến thắng thực sự? Đây có phải là điểm dừng của sự thỏa mãn và hạnh phúc? Ông nhận ra sai lầm của mình và câu nói “Chiến thắng vạn quân không bằng tự chiến thắng mình, chiến thắng mình là chiến công oanh liệt nhất” trở nên vô cùng ý nghĩa. Ông đã chiến thắng hay đã chiến bại? Ông đã bị động lực “khát vọng” chinh phục chi phối. Mặc dù chiến thắng đại quân trên sa trường, ông lại bị lòng tham hạ gục và sai khiến. Đó chính là trường hợp của Đại đế A-sô-ka.
Việc theo đuổi những thứ phù du, ảo ảnh khiến con người không nhận ra ý nghĩa thực sự của cuộc sống và tiếp tục chìm đắm trong vòng luẩn quẩn.
Con người cứ mãi đuổi bắt, không ngừng nghỉ, theo đuổi những gì họ cho là tinh hoa của lẽ sống. Đến cuối đời, họ vẫn không thể xác định mình là ai trong thế giới hàng tỷ người, danh vọng và địa vị đó sẽ có ý nghĩa gì trong một vũ trụ bao la, biến đổi không ngừng với thời gian vô tận?
Tương lai và quả báo của khổ đau
Người xưa có câu: “Dục tri tiền thế nhân, kim sanh thọ giả thị; dục tri lai thế quả, kim sanh tác giả thị”. Nghĩa là, muốn biết đời trước đã làm gì, hãy nhìn vào hiện tại đang có gì; muốn biết tương lai sẽ ra sao, hãy nhìn vào những gì đang làm hôm nay.
Hạnh phúc thế gian chỉ là niềm vui thoáng qua, và ngay cả khi hưởng thụ niềm vui đó, con người vẫn bất an, không bền lâu, bởi đó là một cuộc chạy theo, đuổi bắt, tìm cầu không ngừng nghỉ, mang tính bức bách. Nếu ngay trong hiện tại, việc hưởng thụ đã không mang lại hạnh phúc đích thực, thì làm sao có thể duy trì hạnh phúc cho tương lai? Sống trong sự khát khao, thiếu thốn, không tự đầy đủ ở hiện tại, chắc chắn tương lai cũng sẽ không tìm thấy sự thỏa mãn hay hạnh phúc. Tiểu Kinh Pháp hành, Trung bộ I, giới thiệu bốn loại hành vi mang lại quả báo trong tương lai:
1. Hiện tại lạc, tương lai quả báo khổ
2. Hiện tại khổ, tương lai quả báo khổ
3. Hiện tại khổ, tương lai quả báo lạc
4. Hiện tại lạc, tương lai quả báo lạc
Hành động và suy nghĩ trong hiện tại quyết định tương lai, vì vậy cần tỉnh táo lựa chọn con đường đúng đắn.
Trong bốn loại hành vi này, loại thứ ba và thứ tư là của những người tu hành có nhiều thiện duyên và tu theo Thánh đạo, mang lại quả báo an lạc trong tương lai. Loại thứ hai chỉ những người tu theo hạnh ép xác cực đoan, không đúng Thánh đạo, dù chịu khổ nhọc nhưng quả báo không có gì sáng sủa. Loại thứ nhất, “hiện tại lạc, tương lai quả báo khổ”, là khi con người hưởng thụ dục lạc, đắm chìm trong sự hoan lạc với tà kiến cho rằng “không có lỗi trong các dục”.
Dù hiện tại có thể cảm thấy hoan lạc và thỏa mãn khi hưởng thụ các dục, cảm giác đó lại gắn liền với vô thường và khổ đau. Bởi lẽ, khi chìm đắm trong khoái lạc thể xác, ngay cả khi thoát khỏi cảm giác đó, tâm trí vẫn còn vương vấn, còn nhớ nhung. Ham muốn này sẽ thiêu đốt con người trong hiện tại và kéo dài sang cả tương lai, đời sau.
Để hiểu rõ hơn về bản chất của dục lạc và cách vượt thoát khỏi những ràng buộc, mời bạn khám phá chuyên mục Đạo phật.
