Khái niệm “đạo” trong ngôn ngữ thông thường thường mang nhiều lớp nghĩa, từ tôn giáo đến luân lý, song những cách hiểu này lại thiếu đi sự nhất quán và bản chất cố định. Làm thế nào để dung hòa và tìm thấy con đường chân lý đích thực trong Phật giáo? Khám phá ý nghĩa sâu xa và cách ứng dụng của “đạo” qua lăng kính của chiasedaophat.com.
Trong cách hiểu thông thường, từ “đạo” mang nhiều ý nghĩa khác nhau.
Khi xuất hiện trong các cụm từ như “Đạo Dương”, “Đạo Mặc”, “đạo” được hiểu là một dạng tôn giáo.
Tuy nhiên, các tôn giáo thường có sự khác biệt và mâu thuẫn. Người thờ lửa có thể coi người thờ nước là sai lầm, người thờ thánh có thể xem người thờ thần là lệch lạc. Sự bất nhất trong tín ngưỡng dẫn đến việc hiểu sai về ý nghĩa của từ “đạo”, khiến nó trở nên không có bản chất cố định. Nếu đã không cố định, thì đó không thể là “đạo” theo nghĩa của Phật giáo.
Trong các ngữ cảnh như “đạo làm cha”, “đạo làm con”, “đạo” mang nghĩa là bổn phận, thuộc về phạm trù luân lý. Nhưng luân lý lại thay đổi tùy theo phong tục tập quán của từng vùng miền. Ví dụ, ở Việt Nam, việc chôn cất người đã khuất chu đáo được xem là phù hợp với luân lý, nhưng ở Ấn Độ, một số nơi lại quan niệm việc thả người chết xuống sông Hằng mới là đúng luân lý.
Do đó, nếu “đạo” chỉ đơn thuần là bổn phận, nó sẽ thiếu tính chất cố định và không phản ánh đúng ý nghĩa “đạo” trong Phật giáo. Chỉ khi sử dụng nghĩa đen của từ “đạo”, tức là “con đường”, và lựa chọn nghĩa lý rõ ràng, chúng ta mới tiếp cận được đúng bản chất của “đạo” nhà Phật.
Đức Phật đã chỉ ra con đường giúp con người vượt thoát khỏi khổ đau và đạt đến giác ngộ.
Con đường này không phải là sự di chuyển của thân thể, mà là sự chuyển hóa dần dần của tâm trí. Tuy nhiên, có thể dùng con đường vật lý để ví von cho con đường tâm trí. Giống như khi muốn đi đến Sài Gòn, chúng ta cần biết địa điểm đó nằm ở hướng nào. Nếu không xác định phương hướng mà cứ đi lung tung, chắc chắn sẽ bị lạc. Sài Gòn ở hướng Nam, nên người muốn đến đó phải đi về phía Nam. Nếu đi về hướng Bắc, sẽ không bao giờ đến đích. Tương tự, với tâm trí, chúng ta cần xác định rõ “hướng” mà tâm trí muốn đạt tới, sau đó tìm kiếm và đi trên con đường thẳng tắp để đạt được mục tiêu.
Vậy, “hướng” mà tâm trí hướng đến là gì?
Bản chất của con người là luôn tìm cầu niềm vui và né tránh nỗi buồn, yêu thích điều thiện và ghét bỏ điều ác, mong muốn sự bền vững và sợ hãi sự vô thường, ưa chuộng sự thật và ghét bỏ sự giả dối. Do đó, nơi mà chỉ có niềm vui mà không có nỗi buồn, chỉ có điều thiện mà không có điều ác, chỉ có sự bền vững mà không có sự vô thường, chỉ có sự thật mà không có sự giả dối, chính là mục tiêu mà tất cả chúng sinh hướng đến, cũng là nơi mà chư Phật đã chứng đạt.
Khi đã nhận thức rõ ràng về mục tiêu này, để đạt đến đó mà tránh mọi sai lầm, chúng ta cần tìm đến những người đã có kinh nghiệm trên con đường này.
Các vị Phật đã trải qua quá trình tu tập gian khổ, tìm ra con đường và đã đạt đến mục đích. Họ chính là những người có kinh nghiệm đó. Vì vậy, chúng ta nên noi theo con đường mà Phật đã chỉ dạy để tiến bước. Con đường đó mới thực sự được gọi là Phật đạo.
Con đường tu hành dựa trên quy luật nhân quả, dẫn dắt tâm trí chúng sinh đến trạng thái chỉ có niềm vui, sự thiện, tính bền vững và chân thật, đó chính là Phật quả.
Hành trình trên con đường Phật đạo
Việc tu tập Phật đạo cũng có thể được ví von như hành trình đi đến Sài Gòn đã nêu ở trên.
Để đến Sài Gòn, người ta cần tìm hiểu kỹ lưỡng về lộ trình, có thể thông qua sách địa lý hoặc sự chỉ dẫn của những người đã từng đi. Cần học hỏi cho đến khi hiểu rõ mọi chi tiết, từ cảnh quan thành phố Sài Gòn cho đến các địa điểm trên đường đi. Chỉ khi đã nắm vững thông tin, mới bắt đầu cuộc hành trình. Trên đường đi, cần nhận biết từng địa điểm đã đi qua, từng tỉnh đã đến, để khi thực sự đặt chân đến Sài Gòn, sẽ không còn bất kỳ sự nhầm lẫn nào.
Tương tự, đối với người muốn tu hành Phật đạo, trước hết cần tìm cầu sự chỉ dẫn từ bậc thầy. Thông qua Tam Tạng kinh điển, cần hiểu rõ về quả vị Phật là gì, và các giai đoạn chuyển hóa của tâm trí từ phàm tục đến giác ngộ. Đây được gọi là “học đạo”.
Khi sự hiểu biết đã trở nên rõ ràng và chắc chắn, như thể nhìn thấy tận mắt, đó là “kiến đạo”.
Sau khi đã thấu hiểu, cần nỗ lực thực hành. Trên hành trình tu tập, mỗi bước tiến, mỗi cấp độ đạt được đều cần được nhận thức rõ ràng. Đây là “tu đạo”. Khi công hạnh tu tập đã viên mãn, đạt được quả vị Phật, đó là “chứng đạo”.
Tóm lại, “đạo” trong Phật giáo là con đường tu tập, tuân theo quy luật nhân quả, nhằm đưa tâm trí chúng sinh đến trạng thái chỉ còn niềm vui, sự thiện, tính bền vững và chân thật, đạt đến Phật quả.
Khám phá sâu sắc hơn về ý nghĩa và cách ứng dụng của chữ đạo trong Phật giáo, hãy tiếp tục hành trình tìm hiểu trong chuyên mục Đạo phật.
