Trong khi chùa Hương Tích tại Hà Nội đã quá đỗi quen thuộc, thì một ngôi chùa cùng tên tại Hà Tĩnh, ẩn mình trên đỉnh Hồng Lĩnh, lại mang trong mình những giá trị lịch sử và tâm linh sâu sắc ít người biết đến. Hãy cùng Chiasedaophat khám phá cội nguồn và vẻ đẹp ít được khám phá này.
Chùa Hương Tích Hà Tĩnh: Nguồn cội và những giá trị lịch sử – văn hóa
Trong khi chùa Hương Tích tại huyện Mỹ Đức, Hà Nội, nổi tiếng và thu hút đông đảo du khách cùng người dân, thì chùa Hương Tích trên núi Hồng Lĩnh, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh lại ít được biết đến hơn. Sự khác biệt này xuất phát từ việc chùa Hương Tích Hà Tĩnh đã trải qua nhiều thế kỷ ít được quan tâm trùng tu quy mô lớn, dẫn đến việc dần bị lu mờ danh tiếng kể từ khi có “bản sao” nổi tiếng ở Hà Nội. Điều này khiến giới nghiên cứu ít chú ý và chùa dần rơi vào quên lãng.
Chùa Hương Tích ở Hà Tĩnh nhìn từ trên cao xuống.
Chùa Hương Tích Hà Tĩnh: Nguồn cội “bản gốc”
Tọa lạc trên đỉnh núi Hồng Lĩnh, thuộc xã Thiên Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh, chùa Hương Tích nằm ở độ cao 650m so với mực nước biển. Nơi đây sở hữu cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ, được mệnh danh là “Hoan Châu đệ nhất danh thắng”, đứng đầu trong số 21 danh lam thắng cảnh của vùng Nghệ – Tĩnh xưa. Theo tương truyền, chùa được khởi lập từ thế kỷ XIII, dưới thời nhà Trần. Mặc dù có nhiều ý kiến trái chiều về thời điểm chính xác, phần lớn các nhà nghiên cứu cho rằng chùa được kiến tạo vào thời vua Trần Anh Tông. Một giả thuyết đáng chú ý liên quan đến chuyến hành trình của Sơ tổ Trúc Lâm Trần Nhân Tông. Khi dừng chân tại đây, Ngài nghe danh một vị sư già ẩn tu trong rừng sâu, ngày ngày xuống thôn làng khất thực và giúp đỡ dân chúng. Người dân ngưỡng mộ đạo hạnh của vị sư này, xem ngài như “Phật sống” bởi sự an toàn của ngài khi di chuyển giữa vùng núi hiểm trở đầy thú dữ. Khi Sơ tổ Trúc Lâm lên thăm, ngài phát hiện vị sư già đã viên tịch, tỏa ra mùi hương chiên đàn. Cảm phục cảnh quan u nhã và đạo hạnh của vị sư, Sơ tổ đã cho xây dựng một ngôi chùa, đặt tên là “Hương”, và thêm chữ “Tích” dựa trên dấu tích nơi vị sư thường ngồi thiền, từ đó hình thành tên gọi Chùa Hương Tích.
Đông đảo Phật tử hành hương về chùa Hương Tích Hà Tĩnh chiêm bái, lễ Phật.
Những truyền thuyết này, dù còn nhiều điểm chưa hoàn chỉnh, nhưng dựa trên các tư liệu và chứng tích, có cơ sở để tin rằng chùa có niên đại từ thời nhà Trần. Bằng chứng là nền gạch và hoa văn hình rồng còn sót lại, cho thấy khả năng được xây dựng bởi vua hoặc hoàng gia, bởi vào thời nhà Trần, vật liệu tinh xảo như vậy khó có thể do dân thường thực hiện. Sự phát triển mạnh mẽ của Phật giáo thời Lý-Trần và chuyến du hành của Sơ tổ Trúc Lâm càng củng cố giả thuyết này. Việc di chuyển vật liệu lên núi cao để xây dựng chùa vào thời điểm đó cũng là một thử thách không nhỏ, càng khẳng định quy mô và sự đầu tư lớn.
Một truyền thuyết khác lưu truyền trong dân gian là về Quan Âm Diệu Thiện, bắt nguồn từ thời nhà Hậu Lê. Theo đó, am Thánh Mẫu ngày nay được cho là nơi Công chúa Diệu Thiện tu hành và hóa Phật Quan Âm. Khu vực xung quanh chùa còn có nhiều cảnh quan đẹp như động Tiên Nữ, am Phun Mây, miếu Cô, suối Tiên. Tại chùa còn có tượng Hổ Thần bằng bê tông, sơn màu vàng, thể hiện sự dung hòa giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian, phản ánh sự tiếp biến văn hóa Phật giáo thời nhà Minh (Trung Hoa) và Phật giáo thời nhà Hậu Lê tại Đại Việt.
Tam bảo chùa Hương Tích Hà Tĩnh.
Cuốn “Thiên Lộc huyện Phong Thủy cổ chí” (1811) của tác giả Lưu Công Đạo đã mô tả chi tiết về chùa Hương Tích, bao gồm các nền đá, am thờ tượng Quan Âm, chùa Phật, đền thờ đại vương Núi Hồng, cùng con suối xanh và cảnh quan hùng vĩ nhìn từ trên cao. Dựa trên sử liệu, có thể dự đoán tích công chúa Diệu Thiện tại chùa Hương Tích Hà Tĩnh xuất hiện trong thời kỳ văn hóa tín ngưỡng nhà Minh ảnh hưởng mạnh mẽ đến Đại Việt. Khác với thời Lý-Trần, khi tư tưởng Phật giáo hòa quyện sâu sắc với văn hóa dân tộc, thời nhà Hậu Lê, dù đã đánh đuổi quân Minh, sự áp đặt văn hóa vẫn còn. Tích Quan Âm Diệu Thiện đã được văn hóa Việt tiếp biến, nhưng vẫn mang dấu ấn ảnh hưởng.
Chùa Hương Tích, xã Thiên Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh là một quần thể kiến trúc bao gồm “Am, đền, điện, miếu, chùa, cung, hang, động”. Mặc dù đã trải qua nhiều lần tôn tạo, nhưng các công trình chưa thực sự tương xứng với bề dày lịch sử của ngôi chùa. Kể từ khi chùa Hương Tích “bản sao” ở Mỹ Đức, Hà Nội trở nên nổi tiếng, chùa Hương Tích “bản gốc” ở Can Lộc, Hà Tĩnh đã dần mất đi vị thế, sự quan tâm và hộ trì từ các tầng lớp quý tộc, quan lại địa phương cũng giảm sút.
Bảo tháp chùa Hương Tích Hà Tĩnh.
Một yếu tố khác khiến chùa Hương Tích Hà Tĩnh kém thu hút du khách là vị trí địa lý. Chùa nằm ở vùng xa xôi, ít được biết đến, đặc biệt là với du khách quốc tế, trong khi chùa Hương Tích ở Hà Nội lại gần trung tâm chính trị, kinh tế. Thậm chí, các sách sử và tài liệu nghiên cứu về Phật giáo và thắng cảnh Việt Nam cũng ít đề cập đến chùa Hương Tích Hà Tĩnh. Cuốn sách “108 danh lam cổ tự Việt Nam” của Võ Văn Tường (2007) chỉ giới thiệu tóm tắt về chùa Hương Tích ở Hà Nội mà không hề nhắc đến bản gốc tại Hà Tĩnh. Điều này cho thấy sự thiếu quan tâm đáng tiếc của giới nghiên cứu đối với một ngôi chùa có lịch sử hơn 7 thế kỷ.
Mãi đến năm 2006, với tâm nguyện khôi phục “Hoan châu đệ nhất danh thắng”, Đại đức Thích Quảng Nguyên, trụ trì chùa Hương Tích, đã khởi xướng dự án đại trùng tu toàn cảnh khu di tích. Dự án quy hoạch bài bản với các hạng mục chùa, tháp, đền, đài, chia thành 3 khu vực chính: Thượng điện, đền Thiên Vương và am Thánh Mẫu.
Tam quan chùa Hương Tích Hà Tĩnh.
Hiện nay, chùa Hương Tích Hà Tĩnh vẫn bảo tồn hài hòa nhiều hạng mục tự nhiên và nhân tạo. Để thuận tiện cho du khách, ban quản lý đã xây dựng đường bê tông, tuyến cáp treo, dịch vụ thuyền và giữ nguyên con đường mòn cổ xưa. Du khách có thể khám phá các danh thắng như Bảo Tháp, Thượng điện, đền Trang Vương, động Quán Âm, động Tiên Nữ, am Phun Mây, miếu Cô, suối Tiên Tắm, khe Quỷ Khóc. Dự kiến, sau khi hoàn thành trùng tu, chùa Hương Tích Hà Tĩnh sẽ trở thành một trong những quần thể thắng cảnh đẹp nhất vùng xứ Nghệ.
Lời kết
Theo sách “Hương Sơn Thiên Trù thiền phả”, chùa Hương ở huyện Mỹ Đức được khởi dựng năm 1686, đời vua Lê Hy Tông. Bia đá tại chùa Thiên Trù cũng ghi nhận niên đại này. Nguyên nhân dẫn đến việc xây dựng chùa “bản sao” ở Hà Nội được cho là do chúa Trịnh Căn (1633-1709) lo lắng cho sự an toàn của các phi tần, mỹ nữ khi hành hương về chùa Hương Tích ở Hà Tĩnh. Ngài đã lệnh cho tìm một địa điểm tương tự gần kinh thành Thăng Long để xây dựng. Hòa thượng Trần Đạo – Viên Quang, một vị cao tăng, đã được thỉnh để xem xét bản vẽ và trình bày về quy mô kiến trúc của chùa Hương Tích Hà Tĩnh. Ngài đã khẳng định nơi ở của mình còn ưu việt hơn và được chúa Trịnh giao nhiệm vụ chủ trì xây dựng chùa Hương Tích “bản sao” vào năm 1686.
“Chùa Hương Tích ở trên núi Hồng Lĩnh, xã Thiên Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh là bản gốc; chùa Hương Tích ở trên núi, thuộc xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, Thành phố Hà Nội là bản sao”.
Thông tin này khẳng định vị thế của chùa Hương Tích tại Hà Tĩnh là “bản gốc”, còn chùa Hương Tích ở Hà Nội là “bản sao”. Do đó, chùa Hương Tích bản gốc tại Can Lộc, Hà Tĩnh rất cần sự quan tâm đầu tư từ các cấp Giáo hội Phật giáo, các cơ quan ban ngành, chính quyền tỉnh Hà Tĩnh để khai thác tiềm năng về tâm linh, du lịch, kinh tế – xã hội, giúp ngôi chùa xứng tầm với giá trị lịch sử và văn hóa vô song của mình.
CHÚ THÍCH:
1. Thích Thiện Siêu, (2003), Hư Tâm Học Đạo, Nxb Tôn Giáo – Hà Nội.
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. Ngô Sĩ Liên (1479) Đại Việt Sử ký toàn thư bản.
2. Lưu Công Đạo (1811) Thiên Lộc huyện Phong Thủy cổ chí”
3. Thích Thiện Siêu (2003) Hư Tâm Học Đạo, Nxb Tôn Giáo, Hà Nội.
4. Nguyễn Lang (2009) Việt Nam Phật Giáo Sử Luận, Tập 2, Nxb Văn Học, Hà Nội.
5. Bảo Minh (2019) Cảnh chen lấn sờ (Hổ Thần) để mong trị bệnh tại chùa Hương Tích Hà Tĩnh. Đăng trên: “https://phatgiao.org.vn.”
6. Sơn Nguyễn (2014) Chùa Hương Hà Tĩnh Hoan Châu Đệ nhất danh lam” đăng trên: “http://giadinh.net.vn”
7. Hạnh Nguyên (2020) Lần theo ‘dấu Thơm’ ở chùa Hương Hà Tĩnh, đăng trên: “https://nguoiphattu.com.”
Ths. Thích Giác Minh Hữu – Chùa Khánh Ngọc, xã Khánh Vĩnh Yên, Can Lộc, Hà Tĩnh
Tạp chí Nghiên cứu Phật học số tháng 7/2020
Hy vọng bài viết đã mang đến cho bạn những kiến thức thú vị về chùa Hương Tích Hà Tĩnh, một điểm đến tâm linh và lịch sử đáng khám phá. Để tìm hiểu sâu hơn về Phật giáo và những giá trị văn hóa tâm linh, bạn có thể ghé thăm chuyên mục Đạo phật.
