Nhận thức về trách nhiệm cá nhân là nền tảng cho sự tồn tại và phát triển, không chỉ với con người mà còn với mọi sinh linh. Khám phá ý nghĩa sâu sắc của bổn phận trong đời sống tâm linh tại Website Chia sẻ Đạo Phật để hiểu rõ hơn về vai trò và hành động của mỗi người.
I. Vào đề:
Tất cả chúng sinh, từ con người đến các loài vật nhỏ bé, đều mang trong mình bổn phận sinh tồn. Con người có bổn phận của con người, con kiến có bổn phận của con kiến, con ong có bổn phận của con ong, và tương tự với chim, sâu bọ. Nguyễn Công Trứ từng ca ngợi: “Ta xem loài vật nhỏ, trong lòng ta tưởng mộ, ong kiến biết hợp đoàn, chim sâu còn luyến tổ…”. Nếu ngay cả những loài vật hạ đẳng còn biết đoàn kết và giữ gìn tổ ấm để sinh tồn, thì loài người, với trí tuệ vượt trội, càng phải ý thức sâu sắc về bổn phận của mình. Bổn phận chính là động lực thúc đẩy lẽ sống, giúp vạn vật hiện hữu và tồn tại trong mối liên kết duyên sinh.
II. Vấn đề bổn phận
A. Bổn Phận: Là những trách nhiệm và hành động mà một cá nhân cần thực hiện dựa trên vai trò và vị trí của mình trong xã hội, như bổn phận làm cha, làm mẹ, làm con, làm thầy, hay làm trò.
Trong cộng đồng xã hội, mỗi người đều có những bổn phận riêng biệt, góp phần vào sự phát triển chung và định hình giá trị cá nhân. Vị tổng thống có bổn phận của tổng thống, người công nhân có bổn phận của người công nhân, phật tử xuất gia có bổn phận của người xuất gia, và phật tử tại gia cũng có những trách nhiệm riêng.
B. Phật tử: (Budha-putra) là người tin tưởng và thực hành giáo pháp của Đức Phật, mong muốn kế thừa và truyền bá hạt giống Bồ Đề. Theo Kinh Bồ Tát An Lạc Bản Nghiệp, mọi chúng sinh hướng về Phật đều có thể thành Phật, do đó được gọi là phật tử. Kinh Pháp Hoa và Kinh Phạm Võng định nghĩa phật tử là tín đồ Phật giáo thọ giới Bồ Tát Đại Thừa.
C.- Phật tử tại gia: (Grha-pati / Gaha-pati) là những người con Phật sống tại gia. Trong giáo đoàn thời Đức Phật còn tại thế, có bốn chúng: Tỳ Kheo, Tỳ Kheo Ni (xuất gia) và Ưu Bà Tắc, Ưu Bà Di (tại gia). Hai chúng tại gia đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ và duy trì sự tồn tại của giáo đoàn trong thế gian. Để trở thành những người con xứng đáng của Đức Phật, phật tử tại gia cần thực hiện các bổn phận sau:
1.- Đi theo con đường của Phật: Đức Phật là bậc giác ngộ viên mãn, với trí tuệ siêu việt và đức hạnh tuyệt đối. Ngài đã hy sinh tất cả để tìm cầu chân lý và chỉ dạy con đường giải thoát cho chúng sinh. Chúng ta cần noi theo con đường Ngài đã vạch ra, tránh xa những con đường mê lầm, ảo tưởng.
2.- Thực hành lời dạy của Phật: Để báo đáp công ơn sâu dày của Đức Phật, cả phật tử xuất gia và tại gia đều phải làm tròn bổn phận, noi theo những lời chỉ dạy của Ngài và nỗ lực chứng đắc quả vị như Ngài đã chứng. Riêng đối với phật tử tại gia, cần thể hiện những điều kiện cần thiết sau đây:
| Ảnh minh họa |
III. Bổn phận hộ trì Phật pháp
Nếu phật tử xuất gia có bổn phận hoằng truyền Phật pháp, thì phật tử tại gia có trách nhiệm hộ trì, giúp cho giáo pháp của Đức Phật lan tỏa khắp thế gian, mang lại lợi ích cho chúng sinh. Dù có sự khác biệt trong nếp sống và hành xử, hai chúng xuất gia và tại gia luôn gắn bó, hỗ trợ lẫn nhau trên con đường tu tập và hoằng pháp.
Kinh Như Thị Ngữ nhấn mạnh mối quan hệ tương sinh này: Chúng xuất gia nhờ chúng tại gia giúp đỡ về vật chất, còn chúng tại gia nương vào chúng xuất gia để tiếp nhận giáo pháp và tu tập phạm hạnh. Cả hai cùng nương tựa lẫn nhau trên con đường chánh pháp.
Trước khi thực hiện bổn phận, chúng ta nên ôn lại những tấm gương sáng ngời của các bậc tiền nhân đã đóng góp to lớn cho công cuộc hộ trì Phật pháp.
A.- Noi gương các bậc tiền nhân:
Lịch sử Phật giáo ghi lại nhiều tấm gương phật tử tại gia đã cống hiến hết mình cho sự nghiệp truyền bá chánh pháp.
1.- Tại Ấn Độ: Sau khi Đức Phật Thích Ca Thành đạo, các phật tử tại gia như vua Tần Bà Sa La đã xây dựng Tịnh Xá Trúc Lâm làm trung tâm truyền đạo. Phật tử Cấp Cô Độc đã xây dựng Kỳ Thọ Cấp Cô Độc Viên. Mạt Lợi Phu Nhân và Visàkhà cũng là những tín nữ đã hết lòng cúng dường, hỗ trợ Đức Phật và Tăng Đoàn. Nhờ sự nỗ lực của các phật tử tại gia, tư tưởng giác ngộ của Đức Phật đã lan tỏa khắp Trung Ấn, được ghi lại trong các kinh như Duy Ma Cật, Thắng Man, Hoa Nghiêm. Sau này, vua A Dục đã tổ chức đại hội kiết tập kinh điển lần thứ ba và thành lập các phái đoàn truyền giáo đến nhiều quốc gia. Vua Ca Nị Sắc Ca cũng tiếp tục sự nghiệp này, tổ chức đại hội kiết tập lần thứ tư và mở rộng ảnh hưởng Phật giáo đến Trung Quốc.
2.- Tại Trung Quốc: Các phật tử tại gia như An Huyền, Chi Khiêm, Nhiếp Thừa Viễn, Tâm Thái, Bành Thiệu Thăng, Dương Văn Hội đã có công lớn trong việc phiên dịch kinh luận, ấn hành kinh sách và tổ chức các hội đoàn học Phật, góp phần làm rạng rỡ chân lý Phật giáo.
3.- Tại Nhật Bản: Thái tử Thánh Đức cùng hoàng thất và quý tộc đã nỗ lực phát triển Phật giáo trên nhiều phương diện như kiến trúc, mỹ thuật, văn học, lưu truyền đến ngày nay.
4.- Tại Việt Nam: Phật tử tại gia cũng có những đóng góp quan trọng cho sự nghiệp truyền thừa Phật giáo Việt Nam.
a.- Theo đạo Phật và dòng sử Việt, Phò Mã Chữ Đồng Tử và Công Chúa Tiên Dung Mỵ Nương được xem là những phật tử đầu tiên mang Phật giáo vào Việt Nam. Đến thế kỷ thứ IX, Đinh Tiên Hoàng Đế đã yểm trợ Thiền sư Ngô Chân Lưu phát huy chánh pháp, công nhận Phật giáo là quốc giáo. Triều đại nhà Lý (1010-1225) chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của Phật giáo với việc xây dựng chùa tháp, tổ chức đạo tràng, giúp các tu sĩ hoằng hóa chúng sanh, góp phần làm rạng rỡ nền văn hóa dân tộc. Nhiều phật tử tại gia lỗi lạc sau này đã tiếp nối truyền thống hộ trì Phật pháp.
b.- Trong giai đoạn phục hưng Phật giáo Việt Nam (từ 1930), các phật tử tại gia như Thiều Chửu, Nguyễn Hữu Kha (Bắc Việt), Tâm Minh Lê Đình Thám, Chơn An Lê Văn Định (Trung Việt), Bác sĩ Nguyễn Văn Khoẻ, Chánh Trí Mai Thọ Truyền, Bác sĩ Lê Văn Cầm (Nam Việt) đã có những đóng góp to lớn trong việc làm sống dậy tinh thần Phật giáo dân tộc.
B. Bổn phận đối với tự thân
Để hộ trì Phật pháp, phật tử tại gia trước hết phải tự hộ trì bản thân, tiêu diệt kiến hoặc và tư hoặc. Các pháp hành căn bản bao gồm:
1.- Đối với tự thân:
a.- Hộ trì Tam quy: Thực hành Tam quy y một cách thuần thục, nhận thức sự đồng nhất về Phật tính, pháp tánh và thể tánh thanh tịnh giữa bản thân và chư Phật.
b.- Hộ trì Ngũ giới: Thực hành Ngũ giới để rèn luyện nhân cách, phẩm hạnh, hóa giải những mầm mống bất thiện trong tâm thức.
c.- Hộ trì Thập Thiện: Thực hành Thập Thiện để bồi dưỡng giới thân huệ mạng, tăng cường đạo lực, hóa giải phiền não.
d.- Hộ trì Bát Quan Trai Giới: Tinh nghiêm thực hành Bát Quan Trai Giới để thiết lập con đường giác ngộ, giải thoát, kết nối với chư Phật.
Đây là những pháp căn bản giúp phật tử tại gia tự giác và hướng dẫn chúng sinh trên con đường giác tha.
2.- Đối với vợ chồng:
Gia đình là đơn vị cấu thành xã hội. Hạnh phúc gia đình phụ thuộc vào sự hòa hợp của các thành viên, mà nền tảng là ý thức về bổn phận và sự tự giác. Về mặt tâm linh, gia đình là biểu tượng đạo đức của dòng họ. Để vun bồi nền đạo đức, vợ chồng cần:
a.- Tôn trọng lẫn nhau.
b.- Áp dụng Pháp Lục Hòa trong sinh hoạt chung.
c.- Hòa hợp trong việc xây dựng gia nghiệp.
d.- Kính trọng cha mẹ hai bên.
e.- Nhớ công ơn sinh thành, dưỡng dục của cha mẹ.
g.- Ý thức mối quan hệ tâm linh với cha mẹ và dòng họ qua bảy đời.
h.- Thực hiện đầy đủ nghi lễ thờ cúng khi cha mẹ qua đời để đền đáp công ơn.
C. Bổn phận đối với Phật sự
Để diệt trừ phiền não và vô minh, phật tử tại gia cần cắt đứt mọi ràng buộc, thoát ly mê hoặc qua việc thực hiện các điều kiện sau:
1.- Hộ trì an cư: Góp phần công đức để các đạo tràng an cư của chúng xuất gia được viên mãn, duy trì mạng mạch Như Lai.
2.- Hộ trì cơ sở tổ chức: Hết lòng ủng hộ các cơ sở Phật giáo như chùa, niệm Phật đường, là những trung tâm hoằng pháp phục vụ chúng sanh.
3.- Vận động quần chúng: Khuyến khích mọi người ý thức trách nhiệm, tham gia các tổ chức Phật giáo, xây dựng ngôi nhà chánh pháp và hưởng ứng các đoàn thể Phật học chuyên nghiệp.
4.- Hộ giáo: Vận động quần chúng tham gia các buổi thuyết pháp để khai thông trí tuệ, đồng thời bản thân cũng tham gia để khuyến khích người mới vào đạo, góp phần hộ trì Phật Pháp. Đây cũng là phương pháp độ tha của hạnh Bồ Tát.
D. Bổn phận đối với Phật sự hải ngoại
Sau năm 1975, nhiều phật tử Việt Nam định cư ở nước ngoài, đối mặt với sự khác biệt văn hóa và đạo đức. Để con cháu trưởng thành trong hạnh phúc, các bậc tôn túc kêu gọi phật tử tại gia cùng nhau xây dựng nền tảng văn hóa và đạo đức. Mỗi chủng tộc đều có tôn giáo riêng để hỗ trợ tinh thần. Chủng tộc Việt Nam cũng cần có Phật giáo là một phần quan trọng. Người Tây Tạng, dù cũng tỵ nạn, đã biết cách phát huy chủng tộc và tôn giáo của họ. Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống Nhất Hải Ngoại mong muốn các phật tử tại gia đoàn kết, hợp tác xây dựng đạo pháp và dân tộc, giúp giống nòi trường tồn trên quê hương mới.
IV. Kết luận
Những bổn phận trên đây dành riêng cho phật tử tại gia, không chỉ mang lại lợi ích cho bản thân và người khác mà còn thể hiện tinh thần vị tha cứu đời của người con Phật. Để xứng đáng là đệ tử chân chính, có gia đình hạnh phúc và đạo hạnh viên mãn, phật tử tại gia cần thực hành thuần thục các bổn phận này. Đặc biệt, cộng đồng người Việt hải ngoại cần xây dựng đạo đức dân tộc làm nền tảng tâm linh. Đạo đức, dù vô hình, lại là yếu tố quan trọng làm nên giá trị con người, và nó phát sinh từ những bổn phận căn bản. Phật tử tại gia, đặc biệt là những người ở hải ngoại, đã chọn Đức Phật làm cha lành và giáo lý của Ngài làm lẽ sống, do đó, có bổn phận phát huy chánh pháp, phụng sự quần sanh để báo đáp công ơn Phật và tạo dựng đạo đức cho con cháu. Để hoàn thành nghĩa vụ cao cả này, tất cả phật tử tại gia hải ngoại cần đoàn kết, dấn thân, nhất trí trong việc hộ trì Phật pháp. Như câu tục ngữ “Một cây làm chẳng nên non, ba cây dụm lại nên hòn núi cao”, sự đoàn kết sẽ giúp chí nguyện viên thành. Cầu mong toàn thể phật tử tại gia, dù ở gần hay xa, hãy quan tâm đến những tâm sự này với lòng thiết tha với đạo pháp.
Thích Thắng Hoan
Để hiểu rõ hơn về những trách nhiệm và con đường tu tập của người Phật tử tại gia, mời bạn khám phá thêm những nội dung sâu sắc trong chuyên mục Đạo Phật.
