Trong mùa Phật đản, hai câu kệ nổi tiếng “Thiên thượng thiên hạ – Duy ngã độc tôn” thường vang lên, gợi lên hình ảnh Đức Phật uy nghiêm. Tuy nhiên, ít ai biết rằng trong các kinh điển gốc, cụm từ được dùng nhiều hơn lại là “Duy ngã vi tôn” với ý nghĩa về sự giác ngộ và giải thoát khổ đau cho vạn loài. Khám phá sâu hơn về sự khác biệt và ý nghĩa thực sự đằng sau lời dạy này, bạn sẽ tìm thấy con đường an lạc, có thể tìm hiểu thêm tại Chiasedaophat.
1. Duy ngã độc tôn 唯我獨尊 và Phật giáo Bắc truyền
Trong mùa Phật đản, hình ảnh đức Phật sơ sinh với bảy đóa sen nở dưới chân và khẩu hiệu “Thiên thượng thiên hạ – Duy ngã độc tôn” thường xuất hiện trên các lễ đài. Khẩu hiệu này được xem là lời Phật dạy phổ biến và quen thuộc nhất.
Tuy nhiên, khi tham khảo Kinh tạng, đặc biệt là các kinh điển Hán tạng, cụm từ “duy ngã độc tôn – 唯我獨尊” lại ít được sử dụng. Thay vào đó, cụm từ “duy ngã vi tôn – 唯我為尊” được dùng phổ biến hơn. Ví dụ:
1) Kinh Tu Hành Bản Khởi, Q1 (ĐCTT, T3, tr 463C) chép bài kệ cho lễ Phật đản như sau:
“Thiên thượng thiên hạ, duy ngã vi tôn // Tam giới giai khổ, ngô đương an chi”
Ý nghĩa: Trên trời dưới trời, chỉ có bậc giác ngộ là tôn quý. Ba cõi đều khổ, sự giác ngộ sẽ mang lại an lạc cho chúng sanh.
2) Kinh Thái Tử Thụy Ứng Bản Khởi, q1 (ĐCTT, T3, tr 473C) cũng có bài kệ tương tự cho lễ Phật đản:
“Thiên thượng thiên hạ, duy ngã vi tôn. Tam giới giai khổ, hà khả lạc giả?”
Ý nghĩa: Trên trời dưới trời, chỉ có bậc giác ngộ là tôn quý. Ba cõi đều khổ, ai có thể mang lại sự an lạc?
“Thiên thượng thiên hạ, duy ngã vi tôn // Tam giới giai khổ, ngô đương an chi” – có nghĩa: Trên trời dưới trời, chỉ nơi bậc giác ngộ là tôn quý // Ba cõi đều khổ, sự giác ngộ sẽ làm cho chúng sanh an lạc.
3) Kinh Sơ-Ðại Bản-Duyên – Trường A hàm Q1 ghi lại bài kệ cho lễ Phật đản như sau:
“Thiên thượng thiên hạ, duy ngã vi tôn // Yếu độ chúng sanh, sanh lão bệnh tử”
Ý nghĩa: Trên trời dưới trời, chỉ có bậc giác ngộ là tôn quý. Nhiệm vụ quan trọng là độ chúng sanh vượt qua sinh, lão, bệnh, tử.
- Chữ “duy” (唯) trong trường hợp này có nghĩa là “chỉ”, tương đương với “độc” (獨). Trong phẩm Pháp sư công đức của kinh Pháp Hoa có câu: “Duy độc tự minh liễu, Dư nhân sở bất kiến” (唯獨自明了, 餘人所不見), nghĩa là “Chỉ riêng mình thấy rõ, người khác không thấy được”.
- Chữ “ngã” (我) ở đây không mang ý nghĩa triết học về Đại ngã hay Tiểu ngã của Ấn Độ giáo, cũng không phải là sự phê phán chấp ngã của con người. Đức Phật đã chứng đắc tuệ giác Vô ngã. “Ngã” ở đây là một đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất, do chính Đức Phật dùng để chỉ về Ngài, tương tự cách xưng hô thông thường trong thế gian.
* “Vọng ngã” (妄我; E: Illusory ego) hay Bản ngã, Chấp ngã.
* “Chân ngã” (眞我; E: Nirvana ego) hay Vô ngã, biểu hiện Pháp thân bình đẳng tính trong Phật giáo Bắc truyền hoặc Duyên khởi bình đẳng tính trong Phật giáo Nam truyền.
- Chữ “vi” (為) mang nghĩa là “là” (động từ), giống như trong câu “thất bại vi thành công chi mẫu” (失敗為成功之母) – thất bại là mẹ thành công.
Như vậy, ý nghĩa của “duy ngã độc tôn” và “duy ngã vi tôn” không quá khác biệt. Tuy nhiên, “duy ngã độc tôn” ngày nay phổ biến hơn, có thể do ảnh hưởng từ các sử truyện.
Về hai câu cuối của bài kệ Đản sanh, có nhiều dị biệt về văn tự, nội dung và ý nghĩa. Sự đa dạng này nhằm tôn vinh sự kiện Phật đản sanh hy hữu và đặc biệt. Mỗi bài kệ đều đúng nếu được trích dẫn chính xác từ kinh văn tương ứng; không có bài kệ nào được coi là “chính xác nhất”.
“Thiên thượng thiên hạ, duy ngã vi tôn. Tam giới giai khổ, hà khả lạc giả?” – có nghĩa: Trên trời dưới trời, chỉ nơi bậc giác ngộ là tôn quý // Ba cõi đều khổ, ai là người có thể đem lại sự an lạc?
2. Duy ngã độc tôn 唯我獨尊 và Phật giáo Nam truyền
Trong Trường Bộ Kinh, tập I, trang 139, D.II,65 (theo bản CSCD do Viện Ngiên Cứu Vipassana xuất bản), có ghi lại lời tuyên bố của Bồ-tát Siddhattha ngay khi chào đời:
“Aggo ahaṃ asmi lokassa,
Jeṭṭho ahaṃ asmi lokassa,
Seṭṭho ahaṃ asmi lokassa,
Ayaṃ antima jāti,
Natthi dāni punabbhavo.”
Có hai cách dịch phổ biến:
- Tự mình là tối thượng của thế gian,
Tự mình là tối tôn của thế gian,
Tự mình là tối thắng của thế gian.
Đây là lần sinh cuối cùng,
Từ nay không còn sinh nữa.
- Ta là tối thượng của thế gian,
Ta là tối tôn của thế gian,
Ta là tối thắng của thế gian.
Đây là lần sinh cuối cùng,
Từ nay không còn sinh nữa.
Có hai cách giải thích cho lời tuyên bố này:
- “Tự mình” hay “Ta” ở đây không chỉ Bản ngã, mà ám chỉ Bản Tâm Thanh Tịnh (Pabhassara Citta) mà Đức Phật đã mô tả trong Kinh Tăng Chi: “Tâm này, này các Tỷ-kheo, là sáng chói. Và tâm này bị ô nhiễm bởi các cấu uế từ ngoài vào. Kẻ phàm phu ít nghe, không như thật rõ biết tâm ấy. Tâm này, này các Tỷ-kheo, là sáng chói. Và tâm này được gột sạch các cấu uế từ ngoài vào. Bậc Thánh đệ tử nghe nhiều, như thật rõ biết tâm ấy”.
- “Tự mình” hay “Ta” cũng không chỉ Bản ngã, mà theo Tiểu Bộ kinh, là Tính Biết Trong Sáng, vốn “không sinh, không hữu, không tác, không thành”. Bản ngã luôn nỗ lực tạo tác để trở thành một con người lý tưởng hoặc một bậc Thánh.
“Thiên thượng thiên hạ, duy ngã vi tôn // Yếu độ chúng sanh, sanh lão bệnh tử” – có nghĩa: Trên trời dưới trời, chỉ nơi bậc giác ngộ là tôn quý // Việc cần yếu là độ chúng sanh chủ động trong sanh già bệnh chết.
Vì vậy, mỗi người chỉ cần quay về quán sát Duyên khởi tính nơi Thân, Thọ, Tâm, Pháp của chính mình, thay vì bắt chước pháp của người khác.
Trước khi Đức Phật ra đời, hầu hết các tôn giáo đều hướng đến việc đạt được những điều từ bên ngoài. Tuyên ngôn đầu tiên của Đức Phật là lời kêu gọi quay về chính mình, nơi mọi chân lý tồn tại. Sau khi đắc Chánh Quả, trong kinh Pháp Cú (Dhammāpda), bài kệ 160, Đức Phật lại khẳng định:
“Attāhi attano nātho
Ko hi nātho parosiyā
Attanā va sudantena
Nāthaṃ labhati dullabhaṃ”
Dịch:
“Tự mình là nơi nương tựa của mình,
Không ai khác là nơi nương tựa.
Nhờ khéo điều phục bản thân,
Ta được nơi nương tựa quý báu.”
(Ta là nơi nương nhờ của Ta, không ai khác là nơi nương nhờ được, trở về với cái Ta thuần tịnh, chính là nơi nương nhờ hy hữu).
Theo các nhà nghiên cứu như Sư Viên Minh, “duy ngã độc tôn” được cho là chuyển dịch từ bài kệ trong Trường Bộ Kinh nói trên.
“Thiên thượng thiên hạ – Duy ngã độc tôn” được hiểu là “Trên trời dưới trời – Chỉ có chân lý và đạo đức nơi bậc giác ngộ là đáng trân quý trên hết”.
Trong đạo Phật, phương pháp để đạt giác ngộ là “Tự mình là hòn đảo của chính mình” giữa biển khổ, hay “Tự mình thắp đuốc lên mà đi” trong bóng tối vô minh. Vì vậy, bổn phận của người tu hành là chấm dứt tìm kiếm bên ngoài, mà là nhận ra Bản Tâm Thanh Tịnh hay Tánh Biết Trong Sáng (Pabhassara Citta) từ chân lý Duyên khởi.
Đức Phật dạy hành giả quán sát Duyên khởi tính nơi Thân, Thọ, Tâm, Pháp của mình trong thiền Tuệ (Vipassana), để thấy rõ bản chất của sự vật. Người giác ngộ là người thấy ra bản chất đích thực của cuộc sống, không chấp thủ nhị nguyên hay vọng cầu ảo ảnh cho bản ngã.
Tham vọng hay ý chí của bản ngã luôn mong muốn trở thành một cái gì đó khác biệt, đó chính là ái dục vô minh, dẫn đến phiền não và khổ đau. Câu chuyện “Anh thợ đục đá” minh họa rõ nét cho bản ngã luôn khao khát thay đổi này.
Anh thợ đục đá vì làm việc vất vả, luôn bất mãn với bản thân. Khi thấy vua ngồi kiệu oai phong, anh ước mình được làm vua. Lập tức, anh biến thành vua. Tuy nhiên, khi mùa hè nóng bức, anh lại ước mình được làm mặt trời. Khi làm mặt trời, anh kiêu hãnh chiếu sáng, nhưng rồi mây che khuất. Anh ước mình làm mây. Mây lại bị gió thổi tan tác. Anh ước mình làm gió, thổi tung mây. Nhưng khi thổi vào núi đá, núi vẫn trơ trơ. Anh ước mình làm núi đá. Núi đá kiên cố, nhưng rồi anh nghe đau nhói dưới chân vì bị thợ đục đá dùng búa đập. Cuối cùng, anh lại ước mình là anh thợ đục đá.
Bản ngã luôn có tham vọng nỗ lực tạo tác để trở thành một con người lý tưởng hay một bậc Thánh nào đó
3. Tính hiện thực của “Duy ngã độc tôn 唯我獨尊”
Nếu “Thiên thượng thiên hạ – Duy ngã độc tôn” là lời của Đức Phật, thì nó hàm ý về Chân lý và Đạo đức của Phật giáo. “Ngã” ở đây nên được hiểu là Duyên khởi, Vô thường, Vô ngã, Nhân-Quả, Từ bi-Trí tuệ, hay theo Phật giáo Bắc truyền là Tam thân và Tam bảo.
Do đó, “Thiên thượng thiên hạ – Duy ngã độc tôn” có thể được hiểu là: “Trên trời dưới trời – Chỉ có chân lý và đạo đức nơi bậc giác ngộ là đáng trân quý trên hết”.
Qua các phân tích, câu “Duy ngã độc tôn” có lẽ mang ý nghĩa biểu tượng triết học nhiều hơn là giá trị lịch sử. Lịch sử ghi lại, khi Thái tử chào đời, đạo sĩ A Tư Đà tiên đoán Ngài có hai con đường: làm Chuyển luân Thánh vương hoặc xuất gia thành Bậc Giác ngộ.
Trên thực tế, Thái tử chào đời như mọi em bé khác, không thể tự nói ngay lúc sinh. Điều này đặt ra câu hỏi về nguồn gốc, thời điểm xuất hiện, ý nghĩa của câu nói này, và sự mâu thuẫn giữa lịch sử và triết lý.
“Duy ngã độc tôn” có lẽ là nhằm một ý nghĩa biểu tượng triết học nào đó hơn là giá trị lịch sử.
Vì vậy, “Duy ngã độc tôn” có thể đã được thêm vào trong hai trường hợp:
- Sau khi Đức Phật thành đạo, người đương thời tôn xưng và thêu dệt nên sự kiện siêu phàm này.
- Sau khi Đức Phật Niết-bàn, các đệ tử biên tập kinh điển đã thêm vào để đề cao nhân cách vĩ đại của Ngài, khác biệt với con người trần thế.
Để hiểu sâu hơn về các giáo lý và tư tưởng Phật giáo, mời bạn khám phá thêm tại chuyên mục Đạo phật.
