Biến cố Lệ Chi Viên năm 1442 đã đi vào lịch sử như một vết nhơ bi thương, định đoạt số phận của danh nhân Nguyễn Trãi và cả gia tộc. Dù tội danh có thể còn nhiều tranh cãi, sự sụp đổ của một triều đại thường kéo theo những hệ lụy khủng khiếp cho những người liên quan. Liệu có những nhánh gia đình nào đã may mắn tránh khỏi cơn đại họa này? Cùng <a href="Chiasedaophat“>Chiasedaophat tìm hiểu qua những ghi chép lịch sử và gia phả để làm rõ câu hỏi này.
Vụ án Lệ Chi Viên, một sự kiện bi thảm xảy ra vào năm 1442 (Nhâm Tuất) dưới triều vua Lê Thái Tông, đã gây chấn động lịch sử. Khi nhà vua đang trên chuyến tuần thú miền Đông, sau buổi duyệt binh tại thành Chí Linh, ngài đã ghé thăm danh sĩ Nguyễn Trãi tại Côn Sơn. Trên đường trở về Thăng Long vào ngày 4 tháng 8 âm lịch, vua Lê Thái Tông đã dừng chân nghỉ tại ly cung Lệ Chi Viên, nay thuộc xã Đại Lai, huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh. Đáng tiếc, đêm đó, nhà vua đã đột ngột băng hà. Bi kịch lên đến đỉnh điểm khi triều đình quy kết tội danh cho Nguyễn Trãi, cho rằng vợ ông là Nguyễn Thị Lộ đã đầu độc giết vua. Kết cục là Nguyễn Trãi và ba họ phải đối mặt với bản án tru di tam tộc. Chỉ 12 ngày sau đó, vào ngày 16 tháng 8, Nguyễn Trãi và những người thân đã phải nhận cái chết bi thương tại pháp trường Thăng Long.
Anh hùng dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi. Ảnh minh họa.
Dựa trên các ghi chép từ gia phả của dòng họ Nguyễn tại Chi Ngãi (phường Cộng Hòa, Chí Linh), Phương Quất (Kinh Môn), và gia phả tại Nhị Khê (Thường Tín, Hà Nội), có thể thấy Nguyễn Trãi đã kết hôn với 5 bà vợ và có tổng cộng 7 người con. Người vợ cả, bà Trần Thị Thành, đã hạ sinh cho ông ba người con trai là Nguyễn Khuê, Nguyễn Ứng và Nguyễn Phù (còn được biết đến với tên Nguyễn Hồng Quý hoặc Hồng Quỳ). Người vợ thứ hai, thuộc dòng họ Phùng, quê ở xã Nguyệt Áng, Thanh Trì, Hà Nội, sinh hạ ba người con: Nguyễn Thị Trà, Nguyễn Bản và Nguyễn Tích. Bà Nguyễn Thị Lộ, người vợ thứ ba, quê ở Hưng Hà, Thái Bình, không có con với Nguyễn Trãi. Người vợ thứ tư, bà Phạm Thị Mẫn, quê ở làng Nỗ Vệ, Thụy Phú, Phú Xuyên, Hà Nội, là mẹ của Nguyễn Anh Vũ, người con trai duy nhất của bà. Cuối cùng, người vợ thứ năm, bà Lê Thị phu nhân, người làng Chi Ngãi, phường Cộng Hòa, Chí Linh, sinh hạ Nguyễn Năng Đoán.
Sau biến cố Lệ Chi Viên, nhiều thành viên trong gia tộc Nguyễn Trãi đã phải chịu án tử hình, trong khi một số khác may mắn thoát khỏi sự truy lùng của triều đình bằng cách lẩn trốn. Thông qua việc đối chiếu các tài liệu gia phả và kết quả khảo sát thực tế tại các chi họ Nguyễn, các nhà nghiên cứu đã bước đầu xác định được rằng nhiều người trong gia đình và dòng tộc của Nguyễn Trãi đã sống sót sau thảm án. Ngoài một số anh em ruột thịt của Nguyễn Trãi, các ghi chép gia phả còn chỉ ra rằng hai trong số năm bà vợ của ông đã thoát nạn, đó là bà Phạm Thị Mẫn và bà Lê Thị phu nhân.
Theo nhận định của một số nhà nghiên cứu lịch sử, trong số 7 người con của Nguyễn Trãi, có tới 3 người con trai và 1 người con gái đã may mắn sống sót và thoát khỏi án tru di tam tộc.
Nguyễn Phù là người con đầu tiên được ghi nhận đã sống sót. Sau vụ án Lệ Chi Viên, ông đã chạy đến Phù Đàm (nay thuộc xã Phù Khê, thị xã Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh) để ẩn náu và sau đó đã gây dựng nên một nhánh họ Nguyễn tại đây. Gia phả “Nguyễn Thị gia kê”, được biên soạn vào năm 1698 (năm thứ 17 niên hiệu Chính Hòa đời vua Lê Hy Tông), có ghi lại trong phần dẫn tích tại trang 2 rằng: “Họ ta trước ở xã Nhị Khê, huyện Thượng Phúc, phủ Thường Tín, xứ Sơn Nam, sau do gặp đại biến con cháu phải chạy tản mát nhiều nơi. Một chi về sau cư trú ở nguyên quán xã Nhị Khê. Một chi về ở tại xã Phù Đàm, huyện Đông Ngàn, xứ Kinh Bắc”.
Nguyễn Anh Vũ là người con thứ hai của Nguyễn Trãi còn sống sót. Vào thời điểm vụ án Lệ Chi Viên xảy ra, bà Phạm Thị Mẫn, mẹ của ông, đang mang thai tháng thứ ba. Bà đã được một học trò cũ của Nguyễn Trãi là Lê Đạt đưa đến ẩn náu tại xứ Bồn Man, phía tây Thanh Hóa. Sau khi tình hình tạm lắng xuống, bà trở về thôn Dự Quần, huyện Ngọc Sơn, phủ Tĩnh Gia để sinh sống ẩn dật. Tại đây, bà đã hạ sinh Nguyễn Anh Vũ. Để tránh sự truy lùng của triều đình, Nguyễn Anh Vũ đã được đổi sang họ mẹ và lấy tên là Phạm Anh Vũ. Đến năm 1464, vua Lê Thánh Tông đã ban chiếu minh oan cho Nguyễn Trãi, chính thức khép lại vụ án Lệ Chi Viên. Lúc bấy giờ, Nguyễn Anh Vũ là người đại diện duy nhất của gia tộc đứng ra nhận chiếu chỉ của triều đình. Vua Lê Thánh Tông đã ban cho ông chức Đồng Tri phủ Tĩnh Gia và cấp cho 100 mẫu ruộng đất, gọi là “miễn hoàn điền” (ruộng đất không phải nộp tô thuế), nhằm cho phép con cháu đời đời phụng thờ và hương khói cho tổ tiên. Để tưởng nhớ công ơn của cha ông, Nguyễn Anh Vũ đã cho xây dựng mộ phần cho Nguyễn Trãi tại làng Dự Quần và lấy ngày 16 tháng 8 âm lịch, ngày mất của Nguyễn Trãi, làm ngày giỗ họ. Về sau, con cháu đã dời ngày giỗ họ sang ngày mất của chính Nguyễn Anh Vũ.
Nguyễn Anh Vũ đã kết hôn với hai bà vợ và có với họ tổng cộng 7 người con trai và 1 người con gái. Khi các con trưởng thành, ông đã cử họ về các vùng đất khác nhau để khôi phục lại dòng họ tại Nhị Khê (Hà Nội), Chi Ngãi (Hải Dương), Thụy Phú (Phú Xuyên, Hà Nội), đồng thời khai sinh và phát triển nhiều chi họ Nguyễn tại Hải Anh (Hải Hậu, Nam Định), Xuân Dục (Mỹ Hào, Hưng Yên), Dự Quần (Xuân Lâm, Tĩnh Gia, Thanh Hóa) và nhiều địa phương khác.
Nguyễn Năng Đoán là người con thứ ba của Nguyễn Trãi may mắn sống sót. Khi gia đình ông bị triều đình kết tội tru di, bà Lê Thị phu nhân, mẹ của ông, đang mang thai tháng thứ ba. Bà đã chạy trốn về Phương Quất (Kinh Môn) để sinh con và đặt tên con là Nguyễn Năng Đoán. Sau này, Nguyễn Năng Đoán đã trở thành người khai sinh và phát triển nhiều chi họ Nguyễn tại Phương Quất, Quế Lĩnh (Kinh Môn), Triều Bến (Đông Triều, Quảng Ninh) và nhiều vùng đất khác.
Nguyễn Thị Đào là người con thứ tư, đồng thời là người con gái duy nhất của Nguyễn Trãi còn sống sót. Theo công trình nghiên cứu của Trúc Khê về Nguyễn Trãi, bà Nguyễn Thị Đào bị câm từ nhỏ. Khi biến cố xảy ra, các phụ nữ trong nhà bị sung làm thiếp, còn bà vì còn quá nhỏ đã được một hoạn quan nhận về nuôi dưỡng. Sau khi người hoạn quan này qua đời, Nguyễn Thị Đào đã rơi vào cảnh lưu lạc, sống trong giới ca kỹ. Một cách kỳ lạ, bà bắt đầu nói được và sau đó đã vào cung làm ca hát. Nhờ sự ưu ái của vua Lê Thánh Tông, bà được phong làm Chiêu nghi trong cung.
Như vậy, sau vụ án oan nghiệt Lệ Chi Viên vào năm 1442, nhiều thành viên trong đại gia tộc Nguyễn Trãi đã may mắn thoát khỏi lưỡi đao của lịch sử. Nhờ sự che chở, đùm bọc của nhân dân và sự khéo léo lẩn tránh, những người con của Nguyễn Trãi đã có thể sống sót, gây dựng lại cơ nghiệp và sinh ra các thế hệ con cháu. Với ý thức sâu sắc về cội nguồn và tông tộc, họ đã phân tán con cháu đến nhiều vùng đất khác nhau để gây dựng lại dòng họ và lập nên các từ đường để thờ cúng tổ tiên. Trải qua hơn 5 thế kỷ phục hồi và phát triển, dòng họ Nguyễn Trãi ngày nay đã trở thành một dòng họ lớn mạnh, có mặt ở nhiều nơi trên cả nước và có những đóng góp quan trọng cho xã hội.
Để hiểu rõ hơn về sự ảnh hưởng sâu sắc của các tư tưởng triết học và tâm linh trong các sự kiện lịch sử, mời quý độc giả khám phá thêm chuyên mục Đạo phật.
