Trong dòng chảy Phật giáo, ‘tâm’ được xem là cội nguồn của mọi nhận thức và hành động, nơi định hình niềm tin và đạo đức. Khi tâm đạt đến sự vô tư, mọi phân biệt thiện ác hay đúng sai đều tan biến, dẫn dắt con người đến con đường đạo hạnh vững chắc. Khám phá sâu hơn về bản chất và sức mạnh của tâm có thể giúp ta tìm thấy sự bình an nội tại, hãy cùng tìm hiểu tại Chiasedaophat.
Nói về tâm trong văn học
Trong giáo pháp Phật giáo, chữ “Tâm” đóng vai trò cốt lõi, là khởi nguồn của niềm tin và đạo đức. Niềm tin vào Phật pháp và Thầy dẫn dắt chỉ có thể bền vững khi xuất phát từ một tâm có đức tin. Một tâm vô biên, không còn phân biệt đúng sai, tốt xấu, sẽ dẫn đến sự vô tư. Khi tâm đã vô tư, đạo hạnh sẽ không còn thối chuyển.
Theo Từ điển Việt Nam của Thanh Nghị (trang 1180), “Tâm” được định nghĩa là phần tinh thần, tư tưởng thông minh, giúp con người cảm thông với vạn vật, suy niệm về tâm linh và phân biệt lẽ phải trái. Tâm còn là nơi tích chứa, tích lũy và tăng trưởng những suy nghĩ tồn đọng trong trí nhớ.
Tâm được ví như trái tim, là trung tâm của sự sống, mạch sống của con người và các loài chúng sinh trên hành tinh. Thành ngữ Việt Nam có câu “Nước mắt chảy xuôi, nước chảy về nguồn”, ý chỉ “nhục đoàn tâm” – trái tim con người. Khi trái tim còn nhịp đập điều hòa, sự sống con người còn mạnh khỏe; trái tim yếu thì con người suy vi. Tương tự, tâm con người thanh tịnh thì trí tuệ sinh khởi, làm việc gì cũng thành tựu. Ngược lại, tâm vọng niệm sẽ dẫn đến vô minh, kéo con người vào vòng sinh tử luân hồi.
Trong khoa giáo Hán Nôm, chữ “Tâm” cũng được diễn tả sâu sắc qua bài thơ: “Tam điểm như tinh tượng, hoành câu tợ nguyệt tà. Phi mao tùng thử đắc, tố Phật dã do tha.” Bài thơ ví von chữ Tâm với ba chấm như ba ngôi sao, nét ngang như ánh trăng nghiêng. Từ tâm này mà có thể sinh ra thân trâu, ngựa (mang lông đội sừng), và cũng từ tâm này mà có thể thành Phật.
Tâm là trái tim trung tâm của nguồn sống, mạch sống con người, các loại chúng sanh trên hành tinh địa cầu. Ảnh: Internet
Kinh Kim Cang
Theo Kinh Kim Cang, hành giả quán chiếu các tướng (hình tướng, sự vật) là hư vọng. Khi thấy các tướng phi tướng, tức là thấy Như Lai (Phàm sở hữu tướng, giai thị hư vọng. Nhược kiến chư tướng phi tướng, tức kiến Như Lai). Lục tổ Huệ Năng, khi đi bán củi, nghe cư sĩ tụng Kinh Kim Cang câu “Ứng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm” (Nên sinh tâm không trụ), liền ngộ ra rằng tâm không có chỗ trụ để vọng niệm bám víu. Tâm nếu trụ vào bất cứ điều gì, phiền não sẽ sinh khởi, các tướng thế gian xuất hiện. Các tướng sinh diệt theo tâm, tâm sinh diệt là tâm huyễn mộng. Vọng niệm sinh khởi liên tục sẽ đưa chúng sinh vào vòng sinh tử, không lối thoát.
Trong kinh Pháp Cú
Đức Phật dạy về tâm một cách dễ hiểu: “Trong các pháp, tâm dẫn đầu, tâm là chủ. Nếu đem tâm thanh tịnh nói năng hoặc hành động thì sự vui sẽ theo ta như bóng theo hình. Trong các pháp, tâm dẫn đầu, tâm là chủ. Nếu đem tâm ô nhiễm nói năng hoặc hành động thì sự khổ sẽ theo ta như bánh xe lăn theo con vật kéo xe” (Phẩm Song Yếu 1). Làm chủ được tâm, tâm không còn khởi vọng chấp, không vọng chấp thì nhẹ nhàng, thanh tịnh. Nghiệp lực, phiền não không sinh khởi, ta nhẹ nhàng, thanh thản như hình bóng đi theo ta, không hề nặng nhọc.
Tâm sinh các pháp lành
Trong Liên Tông Tịnh Độ Non Bồng, có bài pháp nói về “Cái đẹp của người tu” đề cập đến chữ “Tâm” qua lời dạy của Đức Tôn sư Thiện Phước-Nhựt Ý, được diễn đạt như sau:
- Tâm con yên lặng như gương tròn sáng: Tâm yên lặng giúp thân, khẩu, ý đồng nhất ý chí, không phóng túng, giữ chánh niệm. Điều này làm tăng trưởng và vững vàng niềm tin.
- Tâm con trong sạch như ánh nguyệt tròn: Tâm không chút bợn nhơ, trần cấu, tham, sân, si, phiền não, hỷ, nộ, ái, ố đều không sinh khởi. Cần giữ gìn nghiêm ngặt để tránh khó diệt trừ.
- Tâm con từ bi như tuyết phủ núi sông: Tâm yên lặng, trong sạch cho phép hành giả thực hiện hoài bão độ sinh, giúp chúng sinh cùng giải thoát khỏi biển khổ (khổ khổ, hoại khổ, hành khổ), tu lục độ, vạn hạnh.
- Tâm con quảng đại như cam lồ pháp vũ: Tâm thanh tịnh, không còn bợn nhơ, cho phép đến với thế giới chúng sinh để độ muôn loài, như tấm gương bà Lộc Mẫu trong kinh Đại Phương Tiện Phật Báo Ân.
- Tâm là Phật như đóa hoa sen vàng: Khi mình tĩnh thức, và làm cho người, muôn loài cùng tĩnh thức, sẽ không bị ô nhiễm bởi trần tục, dù sống giữa đời. Lúc đó, tâm sẽ hiện hữu đủ ba thân: Pháp thân, Báo thân, Ứng hóa thân.
- Tâm là đức hạnh như ngàn hoa đua nở: Tâm trong sạch sinh khởi các hạnh lành, tính hiền hòa, từ ái, hóa độ sự hung hăng trong cuộc đời. Như lời Phật dạy: Tỳ kheo phải luôn giữ chánh niệm, chánh niệm hiện tiền thì hạnh lành phát sinh, từ đó muôn pháp xuất hiện.
- Tâm con chẳng yêu mùi tục lụy: Tâm thanh tịnh, giữ chánh niệm, không mê đắm vật dục thế gian, thoát khỏi sinh tử luân hồi. Thân tâm nhẹ nhàng, thanh thản như đi trong hư không, không phiền não nào cản trở chí tiêu giải thoát.
- Nào khác chi sương rơi đỉnh núi: Tâm không tham, sân, si nhẹ nhàng như lông hồng. Sương rơi trên đỉnh núi biểu hiện sự không vướng bận, sự vô thường của thế gian. Tâm trống vắng, không chút bợn nhơ, tự tại như sương rơi, không gì cản trở.
- Tâm con chẳng tham sân si: Tâm thanh tịnh, không còn ái luyến thế gian, tham sân si không xuất hiện, thì sinh tử luân hồi không còn quây cuồng trong thế giới phù du, mê lầm.
- Nào khác chi gió mùa xuân thổi nhẹ: Sự giải thoát của người tu Phật ví như gió mùa xuân nhẹ nhàng thổi qua cửa sổ, mang theo thiên lương (tín, nguyện, hạnh) và hoài bão sống mạnh mẽ trong thế giới Phật.
- Tâm con thiện lành là mỹ sắc thanh lương: Tâm không, các pháp thiện sinh khởi như tứ chánh cần, tứ như ý túc. Những hoa hương mỹ lệ phát sinh làm vật thể cúng dường khắp pháp giới, mang lại sự nhẹ nhàng, thanh mát.
Tâm hỷ xả là ánh sáng Như lai: Long khoan dung, tha thứ chính là tâm lượng đại đồng của đức Như lai, của thế giới Phật, chỉ có thế giới Phật mới có sự hỷ xả, khoan dung và từ ái. Ảnh minh họa
- Tâm con nhẫn nhục hiếu đạo: Tâm không ô nhiễm sinh khởi các pháp lành như nhẫn nhục, hiếu đạo, lòng hỷ xả, thương yêu đồng loại, đồng bạn, đồng đạo.
- Cũng như ngày xuân vô tận: Chỉ có sự giải thoát như Đức Phật, chúng sinh mới có những ngày xuân vô tận, nói đến tính vô thủy vô chung của chân tâm, tâm bất sinh bất diệt là tâm vô thủy vô chung. Bản lai diện mục xưa nay vốn không sinh, nên không bao giờ có chỗ diệt cùng. Chân tâm Phật là như vậy, nên gọi Như Lai là thường trụ.
- Tâm bình đẳng là tình cao thượng: Từ Bồ tát đẳng giác trở lên đến Phật mới có tâm bình đẳng, xem chúng sinh như con một, xem chúng sinh như xích tử, thấy chỗ tâm chúng sinh và Phật đồng nhau.
- Tâm bác ái ấy nụ cười chư Phật: Một tình yêu vũ trụ rộng bao la. Đức Phật Thích Ca đã làm cho chư Phật trong khắp mười phương mỉm cười vì lòng từ bi mà thị hiện vào thế giới Ta Bà, thực hiện tấm lòng của chư Phật trong ba đời. Khi thị hiện vào đây, Ngài đã đưa ra nhiều phương tiện pháp môn giúp muôn loài có cơ sở thoát khổ.
- Tâm hỷ xả là ánh sáng Như lai: Sự khoan dung, tha thứ chính là tâm lượng đại đồng của Đức Như Lai, của thế giới Phật. Chỉ có thế giới Phật mới có sự hỷ xả, khoan dung và từ ái.
- Tâm giác ngộ là rừng bửu báu: Trong đời không gì quý bằng khi chúng sinh giác ngộ hồi đầu. Khi mình giác ngộ và làm cho nhiều người giác ngộ, sẽ thành khu rừng giác ngộ. Tu hành sao cho nhiều người cùng tu, đừng ích kỷ cá nhân, làm cho người khác không tu được. Đó là tâm giác ngộ.
- Tâm ly trần là thắng cảnh Tây phương: Tâm thanh tịnh, không chút bợn nhơ là Tây phương Cực lạc, xa lánh trần mê là Tây phương Cực lạc.
- Tâm vô ngại là Nhật Quang Bồ Tát: Tâm trong veo như pha lê, như ánh sáng mặt trời chiếu diệu đến đâu, bóng tối đều mất.
- Tâm vô chấp là đoạn diệt não sầu: Không còn chấp “của ta” thì không còn ưu bi sầu não.
- Tâm như lưu ly bích ngọc: Tâm niệm Phật thanh tịnh thì thế giới thanh tịnh. Thế giới thanh tịnh thì nhìn xuyên suốt từ thế giới này đến thế giới khác, trong khắp mười phương.
- Tâm như Nguyệt Quang Bồ Tát: Tâm niệm Phật lúc nào cũng sáng, không những sáng ban ngày mà còn sáng ban đêm. Tâm sáng thì ngày hay đêm đều sáng. Tâm thanh tịnh thì ở chốn phiền não hay thanh tịnh, người tu vẫn thanh tịnh.
- Tâm tự hối là mùi trầm thượng hảo: Tâm trong sáng thì phẩm hạnh trong sáng. Phẩm hạnh trong sáng thì tiếng lành vang xa, như mùi trầm hương bay khắp muôn phương, nơi đâu cũng thơm tho.
- Tâm cầu tu là cái đẹp thiên hương: Tâm hướng thượng cầu học đạo giải thoát, hạ hóa chúng sinh, tu hành là tâm Bồ Tát. Bồ Tát dù giải thoát đến đâu cũng vẫn còn cầu tu để làm gương hạnh chốn nhân thiên.
Niệm Phật thì xả bỏ việc thế gian, như Phật thì thoát nạn tai, những quả báo xấu thế gian. Quan niệm niệm Phật để Phật hộ cho bạn thoát nạn không còn phù hợp thời đại mới. Ảnh minh họa
Nhìn chung, khi tâm bạn thanh tịnh thì các pháp lành sinh khởi. Các pháp lành sinh khởi chính là tâm thanh tịnh, không còn loạn động.
Tâm là vô tướng, vô biên, vô tận, không có bờ mé. Tâm vốn vô sinh nên cũng không có diệt. Vì vô sinh vô diệt nên tâm rất sáng, sáng đến nỗi con người đi trong đêm đen mà lòng vẫn sáng, không bị vướng mắc bởi cuộc đời, không bước vào vòng sinh tử luân hồi. Tâm loạn động sẽ sinh khởi tất cả pháp ô nhiễm, không giúp ích gì cho tự thân và tha nhân. Không làm chủ được tâm thì dù bạn tụng trăm ngàn bộ kinh Phật để chữa tâm vọng cũng không hiệu quả.
Tâm thanh tịnh, chỉ cần tu một pháp như niệm Phật “Nam mô A Di Đà Phật”, thì các pháp lành vẫn sinh khởi và đưa bạn đến thế giới nhiệm màu vô biên. Bạn có con đường rộng lớn để giải quyết những khúc mắc trong gia đình, ngoài xã hội, hóa giải những diễn biến trong đời, giải tỏa những ức chế khổ đau, những tai biến lầm than, sự xáo trộn gia đình xuất phát từ tâm thức. Ví dụ, trong gia đình có người đam mê cờ bạc, dẫn đến tiêu hao tài sản, nợ nần chồng chất, ngày ngày có người đến đòi nợ, chắc chắn gia đình sẽ tan rã. Ngược lại, nếu người đó bỏ cờ bạc, lo làm ăn, sẽ trả được nợ, không còn cảnh người đến nhà đòi nợ, kết thêm bạn lương thiện làm ăn.
Tất cả đều xuất phát từ “Tâm”. Tâm đam mê sẽ dẫn vào đường đại họa. Tâm giác ngộ là con đường sống, tỏa sáng trong tương lai. Đây chính là pháp tu “Nhập từ bi quán”, tu niệm Phật. Niệm Phật giúp xả bỏ việc thế gian, như Phật thì thoát nạn tai, thoát khỏi những quả báo xấu thế gian. Quan niệm niệm Phật để Phật hộ cho bạn thoát nạn không còn phù hợp với thời đại mới. Người nghiện chơi game trong đêm mà xin Sư hộ cho thi đậu tú tài thì không có lý. Kẻ bất hiếu mà muốn hạnh phúc, giàu sang thì khó tìm, như “nấu cát thành cơm”, “mò kim đáy biển”. Đó chính là nghiệp lực do bạn tự tạo dựng. Không ai có thể lay chuyển được người có trí tuệ tạo nghiệp. Người có tâm sáng suốt thì không tạo nghiệp. Nghiệp xuất phát từ tâm (phàm phu) sinh, nghiệp cũng xuất phát từ tâm (giác ngộ) mà diệt.
Tóm lại, tất cả những diễn biến hạnh phúc hay khổ đau, những sân si sinh khởi, những toan tính đủ điều (Nghiệp) đến hay đi đều do chính bạn định đoạt và cũng xuất phát từ “Tâm” giác ngộ hồi đầu mà nghiệp tiêu vong. Ảnh minh họa
Sân si là một biểu hiện khác của vô minh. Si tâm sở còn có từ khác là “ái”, cũng tức là vô minh chi mạt, vô minh ngành ngọn. Bình thường bạn tụng kinh nhiều nhưng không “phòng ý” thì sân si dễ sinh. Sân si nổi lên thì việc ác nào cũng dám làm, dẫn đến cấu xé, chửi bới, thậm chí giết chóc lẫn nhau. Tất cả đều do hàng ngày ta có tụng kinh nhưng không “phòng ý”. Phòng ý tức là giữ ý tứ, luôn kiểm soát hành vi của tâm, để ý đường đi của tâm, xem tâm đang ở đâu, đang ở thế giới nào. Có kiểm soát như vậy thì không còn vô minh lạc lối, không lạc lối tức không sân si, không vọng loạn điên đảo. Bạn sẽ trở thành người tập tính tốt, quen với sự thuần tính, không bị nghiệp kéo vào đường hiểm, tức là không luân hồi và bạn giải thoát tự bao giờ, không cần phải tu hành khổ hạnh đầu đà mà vẫn thành tựu.
Tóm lại, tất cả những diễn biến hạnh phúc hay khổ đau, những sân si sinh khởi, những toan tính đủ điều (Nghiệp) đến hay đi đều do chính bạn định đoạt và cũng xuất phát từ “Tâm” giác ngộ hồi đầu mà nghiệp tiêu vong. Tu hành là như thế, chớ không phải đòi hỏi bạn vào chùa tụng kinh niệm Phật, ghi danh cầu an nhiều lần mà được. Nếu bạn hiểu như trên thì nơi đâu cũng có Phật, nơi đâu cũng là chùa. Phật có mặt khắp thế gian hộ trì cho bạn hạnh phúc an vui là như vậy, không còn những suy nghĩ toan tính hơn thua đường danh, nẻo lợi trong thế gian. Chính đó cũng là Tây phương Cực lạc hay thế giới Niết Bàn tịch tịnh.
Nghiệp vốn do tâm sinh
Nghiệp cũng do tâm diệt
Tâm nhơ là tạo nghiệp
Tâm sạch là Niết Bàn
Để hiểu sâu hơn về cách tâm thức ảnh hưởng đến cuộc sống và làm thế nào để hóa giải sân hận, mời bạn khám phá thêm trong chuyên mục Đạo phật.
