Cuộc đời thoáng như giấc mộng phù du, những hiện tượng xung quanh ta không ngừng biến đổi, từ sự sinh ra, tồn tại đến tan biến. Sự chấp trước vào những điều phù du này chính là nguồn gốc của khổ đau. Khám phá cách quán chiếu để thấu suốt bản chất vô thường của vạn vật và tìm thấy sự an lạc đích thực tại Chia sẻ Đạo Phật.
Cuộc đời con người, tựa như một giấc mộng phù du, thoáng qua rồi tan biến. Kinh điển Phật giáo thường dùng những ví dụ sinh động như ánh chớp loé lên rồi vụt tắt, giọt sương mai đọng trên lá sớm mai rồi tan biến, hay bọt nước nổi lên rồi vỡ tan, để diễn tả tính chất vô thường, sinh diệt của vạn vật. Kinh Kim Cang đã dạy: “Tất cả pháp hữu vi, như mộng, như huyễn, như bọt nước, như sương mai, như tia chớp lóe lên giữa bầu trời.” Tương tự, Kinh Lăng-già cũng chỉ ra rằng: “Các pháp hữu vi không thật, mau như điện chớp, thế nên nói là như huyễn.”
Sự thật về bản chất vô thường này là hiển nhiên, nhưng không phải ai cũng có thể thấu suốt và chấp nhận. Chính sự chấp trước, luyến ái vào những thứ không thật, phù du này là nguyên nhân sâu xa dẫn đến khổ đau. Do đó, việc thực hành quán chiếu để thể nhập và chứng ngộ sự thật này là vô cùng quan trọng.
Quán chiếu thân thể là vô thường
Bước đầu tiên trong hành trình thực hành là quán chiếu về thân thể. Chúng ta được sinh ra (sinh), lớn lên và trưởng thành (trụ), rồi dần già yếu, bệnh tật (dị), và cuối cùng là cái chết (diệt). Vòng tuần hoàn sinh, trụ, dị, diệt này diễn ra liên tục, ngay trong từng khoảnh khắc. Mỗi ngày chúng ta lớn lên cũng đồng nghĩa với việc một phần của chúng ta đã chết đi, đó chính là biểu hiện của sự vô thường, sự thay đổi không ngừng. Bản thân chúng ta ở hiện tại đã không còn là chúng ta của ngày hôm qua. Trong Phật học, sự thay đổi này được gọi là “phi nhất phi dị” – không phải một mà cũng không phải khác.
Hãy tưởng tượng bạn đứng bên dòng sông. Thoạt nhìn, dòng sông vẫn vậy, không có gì thay đổi. Nhưng nếu quán chiếu sâu hơn, bạn sẽ nhận ra rằng dòng nước chảy qua ở giây phút này đã không còn là dòng nước của giây phút trước. Lượng nước mới đã thay thế, dòng sông đã khác. Thân thể chúng ta cũng vậy, luôn trong trạng thái biến đổi không ngừng.
Đức Phật dạy chúng ta hãy quán chiếu thân thể là vô thường, nó rất dễ mất, để chúng ta đừng chấp thủ, đừng luyến ái mà khổ đau.
Việc quán chiếu thân thể là vô thường không phải để chúng ta xem nhẹ hay hủy hoại nó. Hiểu sai giáo lý vô thường sẽ dẫn đến hai cực đoan: hoặc cho rằng thân này là thường hằng, hoặc cho rằng nó sẽ hoàn toàn tiêu biến sau khi chết. Cả hai đều là tà kiến. Đức Phật chỉ dạy chúng ta nhận thức rằng thân thể này mong manh, dễ mất, để từ đó bớt chấp thủ, bớt luyến ái, và tránh khổ đau. Thay vì vậy, chúng ta nên tận dụng tấm thân khó có được này để tìm cầu giải thoát, tránh tạo nghiệp bất thiện gây khổ đau về sau. Hãy xem thân này như một chiếc thuyền pháp, giúp chúng ta vượt qua dòng sông sinh tử bằng những hành động ý nghĩa, mang lại lợi ích cho mình và người, hướng đến an lạc và hạnh phúc.
Quán chiếu tâm thức là vô thường
Tương tự như thân thể, tâm thức của chúng ta cũng luôn biến đổi. Theo quan điểm Phật học, năm uẩn (sắc, thọ, tưởng, hành, thức) và các hành luôn vô thường, và do đó là khổ. Kinh Tạp A-hàm ghi lại lời Phật dạy: “Vì tất cả các hành là pháp biến dịch, nên Ta nói hễ có sở thọ thì đều là khổ.”
Sở thọ ở đây chính là các cảm thọ của chúng ta, bao gồm ba loại: khổ thọ (cảm giác khổ đau), lạc thọ (cảm giác vui vẻ), và bất khổ bất lạc thọ (cảm giác trung tính). Tất cả những cảm thọ này đều vô thường, luôn thay đổi. Không ai có thể vui mãi hay khổ mãi. Cuộc sống của chúng ta là sự nối tiếp không ngừng của những niềm vui và nỗi buồn, sự đan xen giữa khổ đau và hạnh phúc. Tất cả đều lặng lẽ trôi qua, và tâm niệm của chúng ta cũng vậy, luôn thay đổi trong từng sát-na sinh diệt.
Cái chết ẩn chứa trong sự sống
Lời dạy của Đức Phật rằng “Các thọ đều là khổ” có thể gây hiểu lầm nếu nhìn nhận một chiều. Thực tế, khổ hay không còn phụ thuộc vào nhận thức của mỗi người. Khi chúng ta chấp trước vào sự vật luôn thay đổi, cho rằng chúng là thường hằng, đó là nguyên nhân của khổ đau. Chúng ta muốn mọi thứ giữ nguyên trạng thái, như mong muốn trẻ mãi không già. Chính nhận thức sai lầm và ước muốn không thành này sinh ra đau khổ. Chúng ta khổ không phải vì vạn vật vô thường, mà vì chủ quan tham đắm vào những thứ không còn ở lại với mình.
Hoàn cảnh sống xung quanh chúng ta, từ non sông đất nước đến cỏ cây hoa lá, tất cả đều vô thường, luôn biến đổi. Có người cho rằng ngọn núi quê hương họ vẫn sừng sững qua bao năm tháng nên không tin vào sự vô thường. Tuy nhiên, tất cả đều đang thay đổi, chỉ là quá trình thành, trụ, hoại, diệt của mỗi sự vật diễn ra trong khoảng thời gian dài hay ngắn mà thôi. Dù dài hay ngắn, sự biến đổi vẫn diễn ra từng khoảnh khắc.
Vì sự vật luôn biến chuyển không ngừng, chúng không thể duy trì được tính cách đồng nhất tuyệt đối. Vô thường là một tên gọi khác của vô ngã. Nếu nhìn từ góc độ thời gian, sự vật là vô thường; nếu nhìn từ góc độ không gian, sự vật là vô ngã. Vô thường cũng đồng nghĩa với vô tướng (hay Không), vì thực tại của vạn hữu vượt ra ngoài mọi khái niệm và ngôn từ. Vô thường còn là Duyên khởi, vạn vật nương vào nhau mà sinh khởi và tồn tại. Kinh Tạp A-hàm giải thích: “Sắc là vô thường. Nhân và duyên sinh ra các sắc cũng vô thường. Vậy, các sắc được sinh từ nhân và duyên vô thường, làm sao có thể là thường được?”. Hơn nữa, “Sắc không phải là ngã. Nếu sắc là ngã, không nên ở nơi sắc mà bệnh, khổ sinh và cũng không thể có ước muốn khiến như vậy hay không như vậy đối với sắc. Vì sắc là vô ngã cho nên ở nơi sắc có bệnh, khổ sinh và nó cũng có ước muốn khiến như vậy, hay không như vậy đối với sắc. Thọ, tưởng, hành, thức cũng lại như vậy.”
Hoàn cảnh chúng ta sống cũng vô thường. Hoàn cảnh ở đây là chỉ cho tất cả mọi sự vật hiện tượng, từ sơn hà đại địa cho đến cành cây ngọn cỏ xung quanh ta, tất cả đều vô thường, biến đổi.
Thấu hiểu tính vô thường là có trí tuệ, nhìn thấy bản chất cốt lõi bên trong của vạn hữu, đó là vô ngã trí. Vô ngã nói về không gian của một hiện tượng, còn vô thường nói về thời gian của nó. Khi nhận thức được sự biến động vô thường trong vạn vật, chúng ta sẽ hết mê muội bám víu. Chúng ta đạt được đức “Thường” của Niết-bàn (Thường, Lạc, Ngã, Tịnh), có khả năng phân biệt tốt xấu, ngon dở, nhưng không bị dính mắc vào cảm giác. Bởi vì, với trí tuệ, chúng ta biết rằng mọi thứ đều vô thường, không thể nắm giữ bởi thói quen tham đắm một chiều.
Việc quán chiếu về thực tướng vô thường của cuộc đời giúp ta nhận ra rằng mọi thứ rồi sẽ tàn hoại, tan rã. Từ đó, chúng ta biết quý trọng từng giờ phút của sự sống, sống trong tỉnh thức và chánh niệm.
Như đã đề cập, nguyên nhân của khổ đau là sự vật vô thường nhưng chúng ta lại cho là thường hằng. Câu chuyện con chó bị ném đá, nó chạy theo sủa cục đá vì tưởng đó là nguyên nhân gây đau, mà không biết người ném đá mới là nguyên nhân. Tương tự, vô thường không tự gây ra khổ, mà chính nhận thức sai lầm rằng những gì vô thường là thường tại mới khiến ta khổ đau.
Lợi ích của việc thực hành quán vô thường
Quán chiếu vô thường là một thực hành vô cùng quan trọng, mang lại nhiều lợi ích:
- Trân trọng hiện tại: Giúp ta ý thức được giá trị và vẻ đẹp của những gì đang có trong khoảnh khắc hiện tại, từ đó biết trân trọng, chăm sóc và vun bồi.
- Nuôi dưỡng hy vọng: Khi đối mặt với tình trạng không như ý, ta không nản lòng. Bởi lẽ, vạn vật đều vô thường, nếu biết cách chuyển hóa, tình trạng hiện tại có thể thay đổi. Ví dụ, một học sinh ngang ngạnh có thể trở thành người tốt nếu được giáo dục đúng cách. Ngược lại, một học sinh ngoan cũng có thể thay đổi nếu không được chăm sóc, giữ gìn. Đây là bài học quý giá từ quy luật vô thường.
- Dứt trừ tham ái, giữ tâm bình thản: Nhận thức về sự vô thường của vạn vật giúp ta dứt trừ tham ái, giữ tâm bình thản trước những thay đổi bất ngờ của hoàn cảnh. Từ đó, ta tìm kiếm sự an tịnh nội tâm, thay vì chạy theo những dục lạc tạm bợ, để hướng đến hạnh phúc chân thật, bền vững.
- Trừ diệt si mê, tiếp cận vạn vật bằng tuệ giác: Quán chiếu về tính vô thường có công năng trừ diệt si mê. Ta không còn ghét bỏ hay chán ghét mọi vật, mà tiếp xúc với vạn vật bằng tuệ giác, không tham đắm, không vướng mắc.
Thiền sư tự tại khi biết vô thường
Kinh Tạp A-hàm dạy rằng, đối với sắc, thọ, tưởng, hành, thức mà không biết, không rõ, không đoạn tận, không ly dục, tâm không giải thoát, thì không thể đoạn trừ khổ não và vượt qua nỗi sợ hãi sinh, già, bệnh, chết. Do đó, Đức Phật khuyên các Tỳ-kheo luôn quán chiếu để thể ngộ năm uẩn là vô thường.
Việc quán sát như vậy được gọi là quán sát chân chính. Sự hiểu biết chân chính sẽ sinh ra sự nhàm tởm đối với những gì vô thường. Khi nhàm tởm, chúng ta sẽ dứt sạch tham muốn và ưa thích. Sự dứt sạch này chính là tâm giải thoát.
Đức Phật khẳng định: “Ai đối với sắc (thọ, tưởng, hành, thức) mà yêu thích, thì đối với khổ cũng yêu thích.” Sống trong khổ đau mà lại cảm thấy yêu thích, thì làm sao mong cầu sự giải thoát? Thái độ vui thích trong khổ đau này chính là vô minh – không biết rằng sắc là vô thường mà lại cho là thường hằng. Ngược lại, đó là trí tuệ. Chỉ có người có trí tuệ mới mong giải thoát khỏi khổ đau: “Ai không yêu thích sắc (thọ, tưởng, hành, thức), thì sẽ không thích khổ. Ai không yêu thích khổ, thì đối với khổ sẽ được giải thoát.” (Kinh Tạp A-hàm).
Thấu hiểu sâu sắc sự sinh, trụ, dị, diệt của vạn pháp là chìa khóa để tìm thấy bình an đích thực giữa dòng đời vô thường. Nếu bạn muốn khám phá thêm những giáo lý quý báu về Đạo phật, hãy tiếp tục theo dõi.
