Từ những pháp khí quen thuộc trong nghi lễ Phật giáo, chúng ta sẽ cùng nhau khám phá giá trị văn hóa và lịch sử của những bảo vật gắn liền với tâm thức người Việt. Bài viết này không chỉ làm sáng tỏ ý nghĩa sâu xa của các biểu tượng này mà còn mở ra góc nhìn mới về truyền thống qua những hiện vật trân quý. Hãy cùng Chiasedaophat dấn thân vào hành trình tìm hiểu về An Nam tứ đại khí, những kiệt tác đã làm nên bản sắc văn hóa dân tộc.
Chuông và mõ là những pháp khí quen thuộc trong đời sống tâm linh Phật giáo, đóng vai trò quan trọng trong các nghi lễ và hoạt động tu tập. Bài viết này sẽ khám phá ý nghĩa sâu sắc của chuông mõ và hướng dẫn cách sử dụng chúng một cách chuẩn mực.
Sơ lược về An Nam tứ đại khí
An Nam Tứ Đại Khí còn được gọi là Nam Thiên Tứ Bảo Khí, hay Nam Thiên Tứ Đại Thần Khí. Ảnh minh họa.
Phật giáo Việt Nam ghi dấu ấn của bốn bảo vật quý giá, được lưu truyền qua nhiều thế hệ, đó là An Nam Tứ Đại Khí, hay còn gọi là Nam Thiên Tứ Bảo Khí, Nam Thiên Tứ Đại Thần Khí. Bốn bảo vật này bao gồm: tượng Phật chùa Quỳnh Lâm, tháp Báo Thiên, chuông Ngân Thiên (hoặc chuông Quy Điền), và vạc Phổ Minh. Chúng được xem là những kỳ quan, quốc bảo và kiệt tác nghệ thuật dưới các triều đại Lý, Trần.
Nguồn gốc của “tứ đại khí” này gắn liền với truyền thuyết Thiền sư Minh Không sang Trung Hoa thỉnh cầu đồng về để đúc các bảo vật quý.
Chuông Ngân Thiên (Chuông Quy Điền)
Chuông Quy Điền được cho là đúc vào năm Canh Thân (1080), đời vua Lý Nhân Tông, trong lần trùng tu chùa Diên Hựu (chùa Một Cột, Hà Nội). Việc đúc chuông này đã huy động tới 12.000 cân đồng (tương đương khoảng 7,3 tấn ngày nay). Tuy nhiên, sau khi đúc xong, quả chuông lại không phát ra âm thanh. Dù vậy, vì cho rằng nó đã thành khí, không nên hủy bỏ, nhà vua đã cho di chuyển chuông ra khu ruộng sau chùa. Do khu vực này trũng thấp và có nhiều rùa sinh sống, nên được gọi là Quy Điền (ruộng Rùa), và quả chuông cũng từ đó mang tên chuông Quy Điền. Đáng tiếc, vào tháng 10 năm Bính Ngọ (1426), chuông Quy Điền đã bị quân Minh phá hủy để chế tạo vũ khí.
Tháp Báo Thiên
Ảnh minh họa.
Tháp Báo Thiên, tên đầy đủ là Đại Thắng Tư Thiên Bảo Tháp, được khởi công xây dựng vào năm Đinh Dậu (1057), dưới triều Lý Thánh Tông. Theo ghi chép, tháp cao khoảng 70 mét với 30 tầng (một số nguồn ghi là 12 tầng), tọa lạc tại chùa Sùng Khánh, phường Báo Thiên, nay thuộc quận Hoàn Kiếm, Hà Nội.
So với các pháp khí khác, Tháp Báo Thiên trải qua nhiều biến cố lịch sử. Năm 1258, tháp bị cháy trong đời vua Trần Thánh Tông. Dù được trùng tu, không lâu sau, tháp lại bị sét đánh sạt mất 2 tầng vào năm Nhâm Tuất (1322). Đến năm Bính Tuất (1406), tháp lại bị đổ. Cuối cùng, trong cuộc xâm lược của quân Minh, tháp bị phá hủy để lấy đồng đúc vũ khí.
Việc tháp Báo Thiên được xếp vào hàng Tứ đại khí có lẽ bởi số tầng chẵn (12 hoặc 30) tượng trưng cho sự cân bằng, ổn định, biểu thị cho sự trường tồn và thịnh vượng của vương triều. Tháp được đúc bằng đồng, khắc ba chữ “Đao Ly Thiên”, thể hiện ý chí vươn lên, hướng về trời cao. Trên đỉnh tháp còn có tượng tiên nhân hứng mưa, được cho là có công dụng làm thuốc cho vua. Điều này được thể hiện qua bài thơ của các bậc nho sĩ:
Trấn áp đông tây vững đế kỳ
Khuynh thiên nhất tháp độc nguy nguy
Sơn hà bất động kình thiên trụ
Kim cổ nan nan lập địa chủng
Tạm dịch:
Trấn giữ đông tây vững vàng ngôi báu
Tháp cao sừng sững thật uy nghi
Như cột chống trời giữ yên đất nước
Vượt mọi thời gian, vững bền không gì sánh nổi.
Tháp Báo Thiên từng là biểu tượng cho sự bền vững của nhà Lý.
Tượng Phật chùa Quỳnh Lâm
Tương truyền, chùa Quỳnh Lâm từng sở hữu hai pho tượng lớn, được đúc bởi Thiền sư Nguyễn Minh Không sau chuyến sang Trung Quốc thỉnh đồng đen về. Một pho được đúc dưới thời Lý, dưới sự phụ trách của Thiền sư Nguyễn Minh Không, và pho còn lại được đúc dưới thời Trần bởi Thiền sư Pháp Loa. Theo một số ghi chép, pho tượng đầu tiên thời Lý có chiều cao gần 6 trượng (khoảng 20 mét), là tượng đồng cổ lớn nhất Việt Nam lúc bấy giờ. Pho tượng lớn đến mức phải xây một tòa điện cao 7 trượng để đặt vừa. Sự vĩ đại của pho tượng được dân gian ví von, đứng cách chùa Quỳnh Lâm khoảng 10 dặm về phía Nam vẫn có thể nhìn thấy nóc điện che đầu bức tượng.
Pho tượng thứ hai được đúc dưới thời nhà Trần bởi Thiền sư Pháp Loa, thuộc thiền phái Trúc Lâm. Sau khi hoàn thành vào năm 1327, vào năm 1328, nhân dịp vua Trần Minh Tông viếng thăm chùa, sư Pháp Loa đã xin vua cho rước tượng lên bảo tọa để dát vàng. Lúc bấy giờ, công chúa Thượng Trân, vợ vua Trần Anh Tông, đã phát tâm công đức 900 lượng vàng để dát cho pho tượng.
Hai pho tượng này, với quy mô hùng vĩ, là minh chứng cho giai đoạn cực thịnh của Phật giáo Việt Nam và niềm tự hào của kiến trúc Đại Việt. Tuy nhiên, đáng tiếc là cả hai bức tượng đều bị quân Minh phá hủy để lấy đồng đúc vũ khí trong quá trình xâm lược vào thế kỷ 15.
Chùa Quỳnh Lâm là nơi lưu giữ những chứng tích Phật giáo, minh chứng cho sự phát triển huy hoàng của Phật giáo trong quá khứ.
Vạc Phổ Minh
Vạc Phổ Minh được đúc vào tháng 2 năm Nhâm Tuất (1262), dưới triều vua Trần Thánh Tông, nhân dịp Thượng hoàng Trần Thái Tông về thăm Tức Mặc (nay thuộc tỉnh Nam Định). Tại đây, Thượng hoàng đã thiết đãi dân làng, ban thưởng cho các vị hương lão và lão bà. Nhân dịp này, Tức Mặc được đổi tên thành phủ Thiên Trường. Cung Trùng Quang được xây dựng để các vua sau khi nhường ngôi về ở, và cung Trùng Hoa dành cho vua mới khi đến chầu Thượng hoàng. Chùa Phổ Minh được dựng ở phía Tây cung Trùng Quang, và một chiếc vạc lớn đã được đúc tại đây, cùng với việc khắc bài minh vào vạc.
Chiếc vạc có chiều sâu 4 thước, đường kính 10 thước, và nặng 6.150 cân. Tương truyền, miệng vạc dày và rộng đến nỗi hai người có thể chạy nhảy và đi lại trên đó. Cùng chung số phận với chuông Quy Điền, vào tháng 10 năm Bính Ngọ (1426), khi bị vây hãm ở Đông Đô, Vương Thông đã cho phá hủy vạc Phổ Minh để lấy đồng đúc vũ khí. Ngày nay, tại chùa Phổ Minh chỉ còn lại bệ đá xưa kia dùng để kê vạc.
Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, An Nam Tứ Đại Khí, gắn liền với bốn ngôi chùa danh tiếng, đều chịu chung số phận thất lạc và bị phá hủy. Tuy nhiên, những câu chuyện và di tích còn lại vẫn hiện hữu, là lời nhắc nhở về một thời kỳ huy hoàng của Phật giáo và những giá trị tự hào dân tộc mà chúng đại diện.
Dù thất lạc và bị phá hủy, An Nam Tứ Đại Khí vẫn là những di sản quý báu, khơi gợi lòng tự hào dân tộc và là những biểu tượng văn hóa độc đáo của Việt Nam. Để hiểu sâu hơn về những giá trị tâm linh và lịch sử này, bạn đọc có thể khám phá thêm trong chuyên mục Đạo phật.
