Những câu hỏi về thế giới siêu nhiên luôn khiến ta tò mò, đặc biệt là khi nhìn từ lăng kính của Phật giáo. Liệu những thế lực huyền bí có thật sự tồn tại và ảnh hưởng đến cuộc sống chúng ta ra sao? Hãy cùng Chia sẻ Đạo Phật khám phá quan điểm độc đáo về các loại ma và cách chúng ta có thể đối diện.
Ma quỷ là gì? Chúng tồn tại ở đâu và có thể gây hại cho chúng ta như thế nào? Làm sao để đối phó với chúng? Đây là những câu hỏi mà nhiều người trong chúng ta có thể đặt ra. Có thể bạn chưa từng gặp “ma” và tò mò muốn biết chúng là gì, hoặc có thể bạn đã từng “thấy ma” và vẫn còn ám ảnh, muốn hiểu rõ hơn về trải nghiệm đó. Hãy cùng tìm hiểu quan điểm của Phật giáo về vấn đề này.
Có sự khác biệt trong cách định nghĩa bốn loại Ma giữa Thừa Kinh điển và Kim cương thừa, dẫn đến khái niệm Bát ma (tám loại Ma).
Định nghĩa về Ma trong Kinh sách
Kinh Phổ diệu (Latitavistara), ghi lại cuộc đời Đức Phật, cho biết Ma đã dùng mọi mưu kế để quấy nhiễu và cản trở Thái tử Sĩ Đạt Ta trên con đường đạt Giác ngộ. Vào đêm trước khi thành Phật, Ma đã sai ba nàng ma nữ đến quyến rũ Ngài và còn cho quân đội của mình ném đá như mưa. “Ma vương” cũng là một tên gọi khác của Mâra.
Ma vương là Vua của các loài Thiên ma, ngự tại cõi Tha-hoá Tự-tại thiên (Paranirmitavasavartin), tầng trời thứ sáu trong Dục giới, là cõi thấp nhất trong Tam giới. Ma vương sở hữu thần thông và dùng ma thuật để phá hoại, ngăn cản sự tu tập của các vị Bồ Tát. Ma vương còn được biết đến với tên gọi Ma vương Ba-tuần, tức là tên của Thiên vương ở cõi Tha-hoá Tự-tại.
Theo Kinh sách, có rất nhiều loại Ma, nhưng chúng thường được phân loại thành bốn nhóm chính. Cách phân loại này có thể có những khác biệt nhỏ giữa Thừa Kinh điển (Sutrayana) và Kim cương thừa (Vajrayana). Khi gộp lại, chúng ta có thể có tới tám loại Ma (Bát ma).
Theo Thừa Kinh điển (Sutrayana), có bốn loại Ma (Tứ ma) là:
1. Ma cấu hợp (Skandhamara): Đây là loại Ma tạo nền tảng cho khổ đau và cái chết mà chúng ta phải gánh chịu trong vòng luân hồi. Kinh sách tiếng Hán gọi là Ấm ma, Uẩn ma, hay Ngũ chúng ma.
2. Ma dục vọng (Klesamara): Bao gồm những ham muốn, dục vọng thúc đẩy chúng ta tạo nghiệp xấu, dẫn đến đau khổ và vòng luân hồi. Kinh sách gốc Hán gọi là Phiền não ma.
3. Ma thần chết (Mrtyumara): Là sự hủy hoại tất yếu của sự sinh, hệ quả của bản chất vô thường của vạn vật. Kinh sách tiếng Hán gọi là Tử ma.
4. Ma con trời (Devaputramara): Là những yếu tố gây xao lãng, phân tâm, thúc đẩy chúng ta bám víu vào những ảo ảnh bên ngoài, cản trở việc tu học. Kinh sách tiếng Hán gọi là Tha-hoá Tự-tại Thiên tử ma, hay Thiên ma.
Kim cương thừa (Vajrayana) có cách định nghĩa khác về Tứ Ma.
Theo Kim cương thừa (Vajrayana), Tứ Ma được định nghĩa như sau:
1. Ma xiềng xích (tiếng Tây Tạng: thogs-bcas-kyi bdud): Loại Ma này biểu hiện rõ ràng, gây ra phiền não, bệnh tật và chướng ngại từ bên ngoài. Nó trói buộc chúng ta vào sự bám víu và ghét bỏ đối với các đối tượng và hiện tượng xung quanh. Kinh sách tiếng Hán gọi là Phiền não ma.
2. Ma thả lỏng (tiếng Tây Tạng: thogs-med-kyi bdud): Bao gồm những dục vọng, tư tưởng xao lãng chưa được khắc phục, xâm chiếm tâm thức và gây ra khổ đau. Kinh sách gốc tiếng Hán gọi là Tâm ma.
3. Ma khánh hỷ (tiếng Tây Tạng: dga’-brod-kyi bdud): Loại Ma này đội lốt niềm vui, sự tự mãn với những thành tựu thiền định, khiến ta kiêu ngạo và ngừng nỗ lực tu tập thêm. Kinh gốc tiếng Hán gọi là Thiện căn ma.
4. Ma kiêu căng (tiếng Tây Tạng: snyems-byed-kyi bdud): Là sự ngạo mạn, tự mãn, tự cao tự đại. Đây chính là bản chất của cái “ngã” hay “cái tôi”. Kinh sách gốc tiếng Hán gọi là Tam muội ma.
Một số kinh điển khác, như kinh Hoa nghiêm sớ sao, còn phân chia Ma thành mười loại (Thập ma), bao gồm nhiều loại đã nêu trên và thêm vào:
- Uẩn ma
- Phiền não ma
- Nghiệp ma: Các nghiệp tiêu cực cản trở việc tu tập.
- Tâm ma
- Tử ma
- Thiên ma
- Thiện căn ma
- Tam muội ma
- Thiện tri thức ma: Những người hiểu biết đạo lý nhưng giữ riêng cho mình, không chỉ dạy người khác.
- Bồ-đề Pháp-trí ma: Những người có trí tuệ nhưng còn chấp trước, không thấy được chánh đạo.
Ma sự liên quan đến việc chạy theo lục trần: sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp.
Ngoài ra, có một số thuật ngữ liên quan đến Ma cần được làm rõ:
- Ma cảnh: Cảnh giới do ma quái tạo ra để lừa gạt và cản trở người tu hành.
- Ma chướng: Những trở ngại ngăn cản việc tu hành và sự phát triển trí tuệ.
- Ma duyên: Còn gọi là ác duyên, là những yếu tố dẫn đến nghịch cảnh, bất lợi hoặc độc hại.
- Ma đàn: Sự bố thí không xuất phát từ lòng từ bi vô biên mà do sợ hãi, cầu danh lợi, hoặc vì mục đích riêng. Điều này trái ngược với Phật đàn, là sự bố thí vô ngã, vô cầu.
- Ma đạo: Cõi giới hay đường đi của ma quỷ.
- Ma lực: Sức mạnh tiêu cực, kích động hành vi xấu ác.
- Ma ngoại: Những người phỉ báng, chê bai Đạo pháp.
- Ma Phạm (Mâra hay Brâma): Ma vương ở cõi Phạm thiên. Ma vương đã được giải thích là Thiên-hoá Tự tại vương, còn Ma Phạm hay Phạm thiên vương (Mahabrahma) là Chúa tể của cõi Ta-bà.
- Ma thiền: Phép thiền định sai lầm, tà mị, đi ngược với chánh đạo.
- Ma thuật: Nói chung là những hành vi mê tín, dị đoan, phản khoa học.
Ma sự: Là những hành vi sai lầm, cản trở sự tu học. Những người thực hiện ma sự thường bị cuốn theo lục trần: ham sắc đẹp, tiếng hay, mùi thơm, vị ngon, sự đụng chạm dễ chịu, và mong muốn những cảnh huống tiện nghi, sang trọng. Ma sự cũng có thể là những cám dỗ khiến người tu hành phá giới, chạy theo danh lợi, sắc dục. Nó cũng ám chỉ tình trạng u mê, ngủ gục khi thiền, hoặc bị chấp trước vào những cảnh giới hiện ra, hoặc cảm thấy bấn loạn, sợ hãi khi thấy cảnh dữ. Ma sự còn chỉ những người xuất gia còn ham thích thế sự, chiến tranh, tình yêu, xu nịnh cư sĩ giàu có, hoặc dính líu đến bói toán, xem mệnh, ếm ma, trừ quỷ.
Bản chất thực sự của Ma
Ma không chỉ tượng trưng cho những dục vọng biểu hiện ra ngoài mà còn cho những ham muốn tiềm ẩn sâu bên trong, thuộc về bản năng. Chúng có thể phát sinh từ tâm thức thanh tịnh, từ nghiệp sâu kín hoặc từ sự cấu hợp của thân xác. Loại Ma này tồn tại ngay trong cơ thể và tâm thức của chúng ta.
Một tên gọi khác ít được Kinh sách đề cập là Ma Ái dục (Kâma, khác với karma). Đây là sự yêu mến, lòng yêu thương, bản năng tinh anh của sự sống, luôn “canh chừng” và “chăm lo” cho chúng ta.
Ma Ái dục (Kâma) là sự yêu mến, lòng yêu thương, hay tình yêu.
Ma Ái dục biểu hiện một cách tuyệt vời, tạo ra mọi hình tướng, màu sắc, âm thanh, mang đến ảo giác biến động, lạc thú và hạnh phúc thế tục.
Vấn đề cốt lõi là Ma không quan tâm đến hậu quả của những gì nó tạo ra. Nó hào phóng ban cho sự ham muốn, tình yêu, sự bám víu, nhưng hậu quả lại là khổ đau: cướp giật, mưu mô, thất tình, tự tử, lường gạt, xung đột… Ma cho ta lạc thú nhưng cũng đồng thời nuôi dưỡng sự thèm khát lạc thú. Ngũ uẩn dần quen với lạc thú, lệ thuộc và bị kích thích bởi chúng. Do đó, Ma vừa là Kẻ sáng tạo, vừa là Kẻ phá hoại.
Khi nhìn Ma dưới góc độ này, chúng ta sẽ hiểu Ma ở đâu.
Ma ngự trị trong chính tâm trí và tâm thức của chúng ta. Nó nằm sẵn trong cơ thể, tâm trí và sự vận hành của chúng ta. Nói cách khác, Ma không tồn tại bên ngoài chúng ta; không có chúng ta thì cũng không có Ma.
Ma quân hay đạo binh ma chính là sự thèm khát nhục dục, thất vọng, buồn bực, đói khát, bám víu, tham lam, chiếm hữu, lười biếng, đờ đẫn, sợ hãi, nghi ngờ, hận thù, tiện nghi, kiêu căng, tự phụ, yêu thương ích kỷ, tự mãn với cái “tôi”…
Tất cả những yếu tố này được Kinh sách phân loại thành Tứ ma, Bát ma, Thập ma như đã đề cập. Tuy nhiên, nếu suy ngẫm sâu hơn, chúng ta sẽ thấy Ma hiện diện khắp nơi trong thế giới luân hồi này.
Trên đây là những định nghĩa và giải thích về Ma theo Kinh sách.
Một ví dụ thực tế về Ma
Để minh họa rõ hơn, hãy xem xét một ví dụ đơn giản về cách “ma” có thể xuất hiện và dọa dẫm chúng ta. Khi bước vào một căn phòng tối, bạn có thể thấy một bóng người với tóc xõa, mặt xanh mét, nhe răng trợn mắt…
Nếu bạn giữ bình tĩnh, tiến thẳng về phía bóng đen đó, bạn sẽ thấy nó biến mất khi đến gần. Đó chỉ là ảo giác do tâm trí bạn tạo ra, hoặc do bóng tối và trí tưởng tượng của bạn kết hợp lại. Nếu bạn bật đèn lên, “con ma” đó cũng sẽ tan biến.
Ngược lại, nếu bạn hoảng sợ bỏ chạy, thì “con ma” đó dường như sẽ đuổi theo bạn. Nhưng thực chất, bạn đang tự mang theo nó, vì nó nằm trong tâm trí và cơ thể đang sợ hãi của bạn.
Đức Phật đã đưa ra một ví dụ dễ hiểu: Khi đi ngang qua ngưỡng cửa lúc chạng vạng tối, bạn thấy một con rắn. Bạn hoảng hốt lùi lại. Nhưng nhìn kỹ lại, đó chỉ là một cuộn dây thừng. Con rắn đó đã ở trong tâm trí bạn. Tương tự, Ma cũng ở trong tâm trí chúng ta.
Hình ảnh con ma hiện lên từ tiềm thức, a-lại-da-thức, sinh khởi từ những xúc cảm bấn loạn và tiềm ẩn.
Khi ngủ mê, chúng ta thường mơ thấy ma, la hét hoặc ú ớ. Khi giật mình tỉnh dậy, chúng ta không thấy con ma nào cả. Trong giấc ngủ, mắt nhắm, làm sao chúng ta có thể nhìn thấy bằng mắt vật lý?
Cái thấy đó là do tâm thức của chúng ta. Hình ảnh con ma hiện lên từ tiềm thức, từ a-lại-da-thức (âlayavijnâna), sinh khởi từ những xúc cảm bấn loạn, nghiệp sâu kín, ám ảnh bệnh hoạn, đam mê, tham dục, bám víu vào ảo giác, sân hận…
Những người tu tập cao, đặc biệt là theo Phật giáo Tây Tạng, ít hoặc không còn mơ thấy ma nữa. Nếu có mơ, họ chỉ thấy những phản ứng thấm đượm lòng từ bi, yêu thương, khoan dung trước những cảnh đau thương, nhưng tuyệt đối không còn thấy ma.
Tóm lại, Ma tồn tại trong tâm trí và tâm thức của chúng ta. Tại sao?
Trong tâm trí, Ma luôn nhắc nhở chúng ta bảo vệ cái “tôi”, cái “ngã”. Nó khôn ngoan và khéo léo sử dụng các phương pháp khác nhau để khắc sâu sự hiện diện của cái ngã vào tâm trí chúng ta.
Ma là cái ngã đang thống trị, khiến chúng ta tham lam, ích kỷ, xúi giục, nịnh hót, biến ta thành đốn mạt, lừa dối. Những hành vi do Ma xúi giục đã tạo ra Thế giới luân hồi. Thế giới luân hồi nằm trong sự kiểm soát của Ma, và Ma lại nằm trong tâm thức ta.
Đánh đuổi Ma ra khỏi tâm thức đồng nghĩa với việc xóa bỏ cả thế giới luân hồi. Vì vậy, có thể nói Ma chính là biểu hiện của luân hồi, của sợ hãi và khổ đau. Ma hay Vô minh hoành hành trong tâm thức, tạo ra u mê, lầm lẫn, đau khổ, kích động ta tạo nghiệp và trói buộc ta vào luân hồi.
Chu kỳ của sự sống là bánh xe luân hồi, mà động cơ chính là Ma trong đầu ta. “Tỉnh thức” hay “Giác ngộ” là nhận ra rằng quá trình này, sự vận chuyển này không thật, chúng chỉ là ảo giác, chỉ là Ma. Chúng ta không thể đuổi Ma ra khỏi phòng hay chạy trốn nó, mà phải đuổi Ma ra khỏi đầu.
Chúng ta không thể dùng bùa chú, phù phép hay nghi lễ để trừ Ma. Chúng ta chỉ có thể trừ Ma bằng cách tu tập, khắc phục Vô minh, mang lại một tâm linh minh mẫn, an bình, trong sáng và rạng rỡ, nơi không còn bóng dáng của Ma.
Trừ Ma theo Phật giáo Tây Tạng
Theo quan điểm này, Ma ẩn nấp trong tâm trí chúng ta. Tu tập là quá trình loại bỏ Ma khỏi tâm trí. Vậy chúng ta sử dụng phương tiện gì để làm điều đó?
Người ta thường nghĩ Ma chỉ ẩn hiện trong bóng tối, nhưng thực chất chúng ẩn nấp trong những góc khuất u tối sau màn vô minh của tâm thức mỗi người. Khi chúng ta vun trồng tâm thức mình, biến nó thành khu vườn tràn đầy lòng Từ bi, rộng lượng, lan tỏa ánh hào quang của Phật tính, thì trong tâm thức ấy, tức là khu vườn tràn ngập ánh sáng, sẽ không còn bóng dáng của bất kỳ con ma nào ẩn nấp.
Qua lời giải mã từ Phật giáo, liệu bạn có cảm thấy câu hỏi về sự tồn tại của “ma” đã được hé mở? Khám phá sâu hơn những giáo lý nhiệm màu về Đạo phật để tìm thấy sự bình an và trí tuệ.
