Nhiều bạn trẻ lầm tưởng giáo lý nhà Phật về sự buông bỏ mọi ham muốn là sự dập tắt khát vọng sống, nhưng thực chất, đó là lời khuyên về việc giải thoát khỏi ràng buộc của dục lạc trần thế. Hãy cùng tìm hiểu cách cân bằng giữa lý tưởng cao đẹp và sự thanh tịnh nội tâm trên Website Chia sẻ Đạo Phật.
>>Đạo Phật và Tuổi Trẻ
Thanh xuân là giai đoạn của những ước mơ và hoài bão, là thời điểm con người phát huy tối đa tiềm năng để đạt được những mục tiêu đã đề ra. Tuy nhiên, khi đạo Phật đề cập đến khái niệm “diệt dục”, nhiều người trẻ quan niệm rằng đó là một con đường khô khan, cằn cỗi, dường như không phù hợp với sức sống mãnh liệt của lứa tuổi này. Chính vì lẽ đó, không ít bạn trẻ có xu hướng nhìn đạo Phật từ xa, cho rằng mình không có mối liên hệ nào với một giáo lý được cho là “già cỗi”.
Những khát vọng chính đáng và hữu ích, như mong muốn đóng góp cho cộng đồng hay giúp đỡ đồng bào, là những điều mà người trẻ nên nuôi dưỡng. Khát vọng càng lớn, lý tưởng càng cao đẹp, thì giá trị của tuổi trẻ càng được khẳng định, và xã hội cũng nhờ đó mà trở nên tốt đẹp hơn.
Liệu quan niệm “diệt dục” có thực sự dập tắt ước mơ và làm cạn kiệt nhựa sống của tuổi trẻ?
Câu trả lời chắc chắn là không. Đây chỉ là một sự hiểu lầm phổ biến. “Diệt dục” không có nghĩa là xóa bỏ mọi ham muốn, mà là loại bỏ sự chấp trước, đắm nhiễm vào năm loại dục lạc trần thế: tài sản, sắc đẹp, danh vọng, ăn uống và ngủ nghỉ. Nếu “diệt dục” đồng nghĩa với việc loại bỏ mọi ham muốn, thì làm sao những người tu hành theo đạo Phật vẫn có thể có những khát vọng cao đẹp như làm điều thiện, cứu độ chúng sinh, đạt giác ngộ và giải thoát?
Sở dĩ Đức Phật dạy về sự “diệt dục” là bởi vì con người khi quá đắm chìm vào tiền tài, sắc đẹp, danh vọng… xem đó là lẽ sống duy nhất, sẽ trở nên mù quáng và lệ thuộc. Điều này khiến họ không thể nhìn thấy con đường chân chính. Như lời Phật dạy trong Kinh Tứ Thập Nhị Chương: “Người nặng lòng ái dục thì không thấy được đạo, ví như nước lóng lấy tay quậy lên, người đến không trông thấy bóng.” Để đạt được sự minh mẫn và tự do, Đức Phật khuyên con người cần “diệt” sự đắm nhiễm vào năm loại dục này, chứ không phải diệt trừ chính bản thân các yếu tố đó. Ngay cả Đức Phật cũng cần đến việc ăn uống, nghỉ ngơi. Vì vậy, một cách diễn đạt chính xác hơn có lẽ là “thiểu dục” (ít ham muốn) hoặc “tiết dục” (kiềm chế ham muốn).
Tuổi trẻ là giai đoạn tràn đầy ước mơ. Những khát vọng phù hợp với khả năng và hoàn cảnh sẽ thúc đẩy sự phát triển. Ngược lại, nếu mong muốn vượt xa khả năng, hay mơ những điều viển vông, hão huyền, con người dễ rơi vào thất vọng và đau khổ. Ví dụ, một chàng trai nông dân mơ về một nàng công chúa hay một người ăn xin tật nguyền lại mơ trở thành triệu phú, mà quên đi thực tại đói rét của mình. Những ước mơ như vậy, nếu không được kiểm soát, sẽ khiến con người sống trong mộng tưởng và xa rời thực tế. Vậy, vấn đề tiết chế ham muốn (hay “diệt dục” theo cách hiểu đúng) có phải là vô cùng quan trọng đối với người trẻ?
Giáo lý đạo Phật vừa dạy về việc tiết chế dục vọng, vừa khuyến khích phát triển những khát vọng tích cực. Thoạt nhìn có vẻ mâu thuẫn, nhưng thực chất đây là sự cân bằng cần thiết. Trong Tứ Như Ý Túc thuộc Bảy Phẩm Trợ Đạo, “Dục Như Ý Túc” (khát vọng làm cho đạt được ý muốn) được đặt ở vị trí đầu tiên, kế đến là Tinh tấn.
Nhiều bạn trẻ nuôi dưỡng những hoài bão lớn lao. Tuy nhiên, nếu những hoài bão đó mang tính ích kỷ, tiêu cực, chúng có thể trở thành mầm mống tai họa cho cả bản thân và xã hội. Sự say mê sắc đẹp, tài sản hay danh vọng có thể khiến con người mất đi lý trí, lương tri, đặc biệt là ở lứa tuổi thanh thiếu niên còn nhiều nông nổi. Lịch sử đã chứng kiến không ít người, khi đứng ngoài vòng cám dỗ, họ là những người bạn tốt, người chồng hiền, người con hiếu thảo. Nhưng khi bị sắc, tài, danh vọng làm mờ mắt, họ có thể trở thành kẻ bất hiếu, phụ bạc, hay kẻ phản bội. Do đó, việc kiểm soát tâm tham dục là vô cùng cần thiết để tránh rơi vào vũng lầy trụy lạc.
Tuy nhiên, việc hạn chế tham dục không có nghĩa là dập tắt mọi khát vọng hay ngăn cản bước tiến của tuổi trẻ. Ngược lại, đó là định hướng để họ đi đúng con đường, phù hợp với đạo lý. Nếu không có khuôn khổ đạo đức, những ham muốn vô biên của con người có thể biến thế giới này thành địa ngục và hủy hoại nhân phẩm. Điều quan trọng không phải là cấm đoán ham muốn, mà là chuyển hóa chúng thành những khát vọng có ích và hướng thiện.
Giáo lý đạo Phật vừa dạy về việc tiết chế dục vọng, vừa khuyến khích phát triển những khát vọng tích cực. Thoạt nhìn có vẻ mâu thuẫn, nhưng thực chất đây là sự cân bằng cần thiết. Trong Tứ Như Ý Túc thuộc Bảy Phẩm Trợ Đạo, “Dục Như Ý Túc” (khát vọng làm cho đạt được ý muốn) được đặt ở vị trí đầu tiên, kế đến là Tinh tấn. Câu nói phổ biến trong giới Phật tử: “Tu hành vô dục, đạo quả nan thành” cũng nhấn mạnh vai trò của khát vọng. Chính khát vọng thôi thúc con người nỗ lực làm việc, tu tập. Do đó, khát vọng là yếu tố cần thiết để bắt đầu trên con đường tu tập. Đạo Phật cấm đoán những dục vọng ích kỷ, sai lầm và mang lại đau khổ, nhưng lại khuyến khích phát triển những dục vọng vị tha, sáng suốt và an lạc.
Những khát vọng chính đáng và hữu ích, như mong muốn đóng góp cho cộng đồng hay giúp đỡ đồng bào, là những điều mà người trẻ cần phải có và nên nuôi dưỡng một cách mạnh mẽ. Những khát vọng này càng lớn, lý tưởng càng cao đẹp, thì giá trị của tuổi trẻ càng được khẳng định, và xã hội cũng nhờ đó mà trở nên tốt đẹp hơn.
Đức Phật đã gieo vào lòng đệ tử một “mộng lớn” vô biên: biến thế giới khổ đau thành Cực Lạc, đưa con người phàm tục trở thành Thánh hiền. Đây là khát vọng cao cả, càng lớn lao càng đáng quý, bởi nó hướng đến những giá trị chân chính.
Bên cạnh đó, khát vọng mở mang kiến thức và khai thông trí tuệ là điều không thể thiếu đối với người trẻ, và cần được nuôi dưỡng một cách tha thiết. Trí thức là nền tảng của con người, vì vậy, tuổi trẻ cần nỗ lực khám phá và trau dồi nó. Chính nhờ khát vọng học hỏi, các bạn học sinh mới có động lực để học tập, vượt qua những khó khăn và đạt được mục tiêu. Nếu chỉ học vì sự ép buộc hay để trốn tránh trách nhiệm, thì việc học đó sẽ trở nên vô nghĩa. Như vậy, thành công trong việc làm người, đạt được trí tuệ đều bắt nguồn từ động lực của khát vọng.
Đối với những người trẻ là Phật tử, khát vọng lại càng trở nên quan trọng hơn gấp bội. Khi đã xưng là con Phật, tức là đã mang trong mình mong muốn trở thành bậc siêu nhân. Vì vậy, người Phật tử luôn hướng đến việc mang lại niềm vui và giúp đỡ chúng sinh thoát khỏi khổ đau. Họ tích cực tham gia các hoạt động bố thí, cứu giúp người gặp nạn. Chính vì khát vọng sâu sắc này, nhiều Phật tử sẵn sàng hy sinh bản thân, xem nhẹ mạng sống như bông gòn, coi nỗi khổ của người khác nặng tựa núi đá, để làm những việc phi thường. Nếu một người tự nhận là Phật tử mà không có khát vọng ban vui cứu khổ cho người khác, thì đó chỉ là một cái tên suông.
Không chỉ dừng lại ở việc ban vui cứu khổ, người Phật tử còn cần thiết tha mong muốn đạt được giác ngộ và giải thoát. Bởi sức mạnh của khát vọng này quá lớn, nên trên con đường tu tập, họ không ngừng tinh tấn. Họ cố gắng tu hành, miệt mài thanh lọc những phiền não trong tâm thức, tựa như người gạn lọc từng hạt quặng để tìm ra vàng ròng. Nếu thiếu đi khát vọng này, con người dễ dàng thối lui khi đối mặt với muôn vàn khó khăn trên con đường đạo.
Đức Phật đã gieo vào lòng đệ tử một “mộng lớn” vô biên: biến thế giới khổ đau thành Cực Lạc, đưa con người phàm tục trở thành Thánh hiền. Đây là khát vọng cao cả, càng lớn lao càng đáng quý, bởi nó hướng đến những giá trị chân chính.
Tóm lại, đạo Phật chủ trương “diệt dục”, nhưng chỉ là diệt trừ sự đắm nhiễm vào năm loại dục lạc trần thế, chứ không phải diệt trừ khát vọng cứu thế độ đời, hướng đến giác ngộ và giải thoát. Lứa tuổi thanh niên, với kinh nghiệm còn hạn chế nhưng đầy ắp ham muốn, nếu không biết cách tiết chế những ham muốn sai lầm và phát triển những khát vọng đúng đắn, thì rất đáng tiếc. Việc áp dụng giáo lý “diệt dục” của đạo Phật vào đời sống của người trẻ là vô cùng cần thiết. Chỉ khi đó, họ mới có thể sống một cuộc đời cao đẹp, ý nghĩa, và xã hội mới có thể hy vọng vào một tương lai rực rỡ.
Để hiểu sâu hơn về cách Đạo Phật giúp tuổi trẻ định hướng những khát vọng, mời bạn khám phá thêm trong chuyên mục Đạo phật.
