Giải phóng bản thân khỏi xiềng xích của những ràng buộc vật chất và cảm xúc là con đường dẫn đến tự do đích thực, vượt trên cả sự cho đi đơn thuần. Bài viết sẽ khám phá cách buông bỏ chính bản ngã, gốc rễ của mọi phiền muộn, để tìm thấy sự giải thoát toàn vẹn, như được chia sẻ trên Website Chia sẻ Đạo Phật.
Trong cuộc sống, thái độ sống buông xả, ít dính mắc giúp chúng ta giảm bớt tham lam, dễ dàng chia sẻ và bớt đau khổ khi mất mát. Thiền sư Ma Tuyến đã ví von điều này qua hình ảnh bàn tay nắm chặt và bàn tay xòe ra.
Khi ta nắm chặt mọi thứ như bàn tay nắm lại, ta đánh mất tự do đối với chúng. Một chút hao hụt, mất mát cũng khiến lòng ta quặn thắt. Ngược lại, thái độ như bàn tay xòe ra mang lại sự tự do. Bàn tay xòe ra là biểu tượng của sự xả buông, biết cho đi, trong khi bàn tay nắm chặt thể hiện sự dính mắc, ích kỷ.
Sống không dính mắc với những gì mình sở hữu là một sự buông bỏ tuyệt vời. Tuy nhiên, sự buông bỏ tối hậu, dẫn đến tự do và giải thoát đích thực, chính là buông bỏ cái tôi. Cái tôi thường là nguồn gốc của mọi phiền toái và khổ đau, như lời bộc bạch của Krishnamurti: “Tôi thấy cái tôi luôn mang lại lo âu, sợ hãi, thất vọng, tức giận, đau khổ, không chỉ cho tôi mà còn cho tất cả những người xung quanh. Liệu cái tôi đó có thể bị xóa sạch hoàn toàn, không phải từng phần? Liệu tôi có thể thấu hiểu tận gốc rễ của nó, thấy năng lực phá hoại của nó để hủy diệt nó hay không?”
Buông xả hơn thua nhưng không im lặng
Thế giới này là vô sở hữu, mọi thứ ta nắm giữ chỉ là tạm thời. Sự thay đổi và biến dịch là quy luật tất yếu.
Làm thế nào để xử lý và buông bỏ cái tôi? Triết lý suông không đủ, bởi nó khô khan và đầy khái niệm. Chúng ta cần thực tế hơn. Ý niệm “tôi là thế này, tôi là thế kia” chính là nơi bản ngã trú ngụ, là nơi cái tôi vận hành. Do đó, buông bỏ cái tôi là buông bỏ ý niệm “tôi là”. Những ý niệm như “tôi là người giàu có, tài năng, giỏi giang, quan trọng, có địa vị hơn người” đều mang dáng dấp của cái tôi. Khi cho rằng mình giỏi hơn người, ta sẽ khổ đau khi thất bại hoặc khi người khác thành công hơn. Khi cho rằng mình giàu có, ta sẽ cảm thấy nghèo khổ khi tài sản sụt giảm. Khi thấy mình quan trọng, ta sẽ buồn bã khi bị bỏ rơi. Khi có địa vị cao, ta sẽ bực tức khi bị xem thường.
Nếu không cho rằng mình hay, giỏi, tài năng hơn người, mọi thất bại sẽ trở nên bình thường, không cần dằn vặt. Không cho rằng mình giàu có thì sẽ không thấy nghèo khổ. Không thấy mình quan trọng thì không buồn khi bị lãng quên. Không có địa vị cao thì không bực tức khi bị bất kính. Đức Phật dạy rằng ý niệm “ta là thế này, ta là thế kia” là nguồn gốc của mọi phiền não, khổ đau. Vì vậy, đừng bao giờ gán cho mình bất kỳ ý niệm nào, bởi chính ý niệm đó sẽ mang lại khổ đau.
Một cách thực tế khác để vượt qua cái tôi là đặt mình vào vị trí, hoàn cảnh của người khác. Khi làm vậy, ta rời khỏi vũ đài của cái tôi để hòa mình vào người khác, xóa tan ranh giới giữa ta và họ. Nếu đặt mình vào vị trí của tất cả chúng sanh, ta sẽ không còn thấy cái tôi của mình nữa, nó tan biến vào vũ trụ như giọt nước hòa vào biển cả.
Nếu không buông bỏ cái tôi, mọi hành động, kể cả tu hành, đều có thể bị vướng mắc.
Lúc này, niềm vui của người cũng là niềm vui của ta, nỗi buồn của người cũng là nỗi buồn của ta. Điều này lý giải câu nói của ngài Duy-ma-cật: “Ta bệnh vì chúng sanh bệnh”, thể hiện cái tôi đã tan biến vào chúng sanh.
Ai biết đặt mình vào vị trí người khác là người đã vứt bỏ cái tôi, vì họ không còn nghĩ cho riêng mình mà nghĩ cho người. Họ lấy tâm người làm tâm mình, lấy suy nghĩ người làm suy nghĩ mình. Vua Trần Thái Tông, sau khi cảm ngộ sự vô thường của thế sự, đã ẩn tu trên núi Yên Tử. Tại đây, ngài gặp quốc sư Phù Vân. Khi quần thần và dân chúng tha thiết thỉnh cầu ngài trở lại triều đình, quốc sư đã khai thị: “Phàm làm bậc nhân quân thì phải lấy ý muốn của thiên hạ làm ý muốn của mình, lấy tấm lòng thiên hạ làm tấm lòng của mình”.
Khi lấy tâm thiên hạ làm tâm mình, bản ngã không còn chỗ trú ngụ, không còn đất để hành động. Tâm ta chứa đầy tâm thiên hạ thì còn đâu sự đấu tranh hay hơn thua. Khi ấy, tất cả là một khối thống nhất, không còn phân biệt ta và người. Mọi nhu cầu, quan tâm, tiếng nói của người đều là của ta. Tâm thiên hạ trong tâm ta, ranh giới cái tôi tan biến như khói vào hư không. Lời khai thị này là một phát ngôn tuyệt vời về đạo lý vô ngã.
Một thực tế khác là nguyện phụng sự tha nhân. Dù sống ở đâu, làm gì, hãy đặt tâm phục vụ người khác lên hàng đầu. Qua hành động phụng sự, ta triệt tiêu ngã chấp. Chư Phật và Bồ-tát đạt đến vô ngã vì các ngài nguyện phụng sự, làm lợi ích cho chúng sanh. Tu hành để cầu thành Phật, thành Thánh, mà làm Phật, làm Thánh chính là phục vụ chúng sanh.
Buông bỏ cái tôi đưa đạo đức lên một tầm cao mới, hướng đến sự giải thoát.
Đại lão Hòa thượng Thích Trí Quang đã bình luận về sự phục vụ của Đức Phật: “Phật phục vụ. Phật cống hiến. Và những nhu cầu bình thường, Phật cũng làm cho thỏa mãn. Phật làm lãnh đạo, cũng làm tôi tớ, làm không tuyên bố. Phật tối thượng, tối thượng ở chỗ tự hạ cái tâm mình xuống mà làm kẻ phục vụ và phục dịch”.
Dù mỗi vị Phật, Bồ-tát có những nguyện khác nhau, tất cả đều vì chúng sanh, vì lợi ích và sự tốt đẹp cho chúng sanh. Mọi ngã chấp đều tan biến trước lời nguyện thiết tha phụng sự.
Khi sống trong cộng đồng, hãy luôn đặt mình vào vị trí thấp nhất để đối đãi với người. Kinh Phật ghi lại câu chuyện Tôn giả Sariputta bị một vị đồng phạm hạnh vu khống là kiêu ngạo, xem thường người khác. Tôn giả đã giãi bày: “Bạch Thế Tôn, con trai hay con gái của một người Chiên-đà-la (hạ liệt), tay cầm bát ăn xin, mặc đồ rách rưới, đi vào làng hay thị trấn với tâm trạng hạ liệt. Cũng vậy, bạch Thế Tôn, con an trú với tâm giống như con của một người Chiên-đà-la”.
Tôn giả ví tâm mình như đất, nước, gió, lửa, không phân biệt, không hận, không sân, dù bị đổ rác rưởi dơ bẩn lên. Ngài luôn xem mình là người hạ liệt, thấp kém, đặt mình vào vị trí thấp nhất để đối đãi với người, không cao ngạo, không khinh miệt.
Đọc những lời giãi bày này, ta không khỏi xúc động. Một bậc trí tuệ cao vời, hạnh đức viên mãn, lại tự xem mình như kẻ hạ liệt. Vậy ta là ai mà dám cống cao ngã mạn? Hãy học theo hạnh đức cao quý của Tôn giả Sariputta, luôn đặt mình ở vị trí thấp nhất khi đối xử, giao tiếp với người. Ngài hạ mình xuống nhưng đạo đức lại cao ngất trời. Càng cúi xuống, đạo đức càng cao lên. Cúi xuống chính là buông cái tôi.
Buông bỏ cái tôi đưa đạo đức lên một tầm cao mới. Không có đạo đức nào cao hơn đạo đức buông cái tôi, vì nó không còn xét trên bình diện thiện ác mà là đạo đức của giải thoát. Hành động vô ngã là hành động của giải thoát, không phải thiện ác. Hành động đó mang lại tự do. Hành động mà không thấy mình hành động, không thấy người hành động, thì không bị kẹt ở mình hay ở người. Đó là tự do, là giải thoát. Ngược lại, làm việc mà thấy mình làm là chấp vào công lao, công trạng, là bị kẹt.
Hạnh buông xả
Tu tập rốt ráo là buông bỏ cái tôi để đạt đến tự do và giải thoát.
Không ai giận đám mây che khuất ánh trăng, tiếng suối róc rách hay cơn gió làm rối tóc. Tương tự, khi một chiếc thuyền không người lái va vào thuyền mình, sự giận dữ sẽ tan biến khi ta nhận ra không có ai để trách móc. Chỉ cần dừng lại ở hành động mà không thấy thêm ai nữa, phiền não, giận hờn, buồn phiền sẽ không còn nơi bám víu, chúng sẽ rơi rụng như lá mùa thu.
Nếu không buông bỏ cái tôi, mọi hành động, việc làm, kể cả tu hành, đều có thể bị vướng mắc. Làm việc thiện mà không buông cái tôi thì tự hào về việc thiện đó. Học nhiều hiểu rộng mà không buông cái tôi thì tự cao về kiến thức. Tụng kinh, ngồi thiền, trì chú nhiều mà không buông cái tôi thì tự đắc về việc hành trì của mình.
Đức Phật dạy rằng nỗ lực tu tập là để vượt qua bản ngã, chiến thắng chính mình, không phải để tranh hơn thua. Dù một người sống đúng giới luật, siêng năng tụng kinh, trì giới, nhưng nếu tâm còn ngã chấp, quý mình, khinh người, thì người đó chưa phải là bậc chân nhân hay người tu tập đúng nghĩa.
Do đó, tu tập rốt ráo và tối hậu là nhằm đạt đến tự do và giải thoát, chính là buông xuống cái tôi của mình.
Hành trình buông bỏ cái tôi đòi hỏi sự thấu hiểu sâu sắc và thực hành kiên trì, để khám phá thêm những khía cạnh sâu xa hơn về trí tuệ giải thoát, bạn có thể tìm hiểu thêm trong chuyên mục Đạo phật.
