Khi đối diện với những thử thách tưởng chừng không thể vượt qua, con người thường cảm thấy lạc lõng và chìm đắm trong nỗi bi quan. Tuy nhiên, chính cách chúng ta nhìn nhận và đối diện với thực tại mới là yếu tố quyết định liệu cuộc sống có trở thành một gánh nặng hay một hành trình đầy ý nghĩa. Khám phá những góc nhìn mới về hy vọng và niềm tin tại Chia sẻ Đạo Phật.
Khi con người đối mặt với nghịch cảnh cùng cực, mất phương hướng và lối thoát, đôi khi họ tìm đến cái chết như một sự giải thoát. Nhiều người nhìn cuộc đời với lăng kính bi quan, cho rằng đó là bể khổ, dù thực tế cuộc đời vẫn ẩn chứa vẻ đẹp diệu kỳ. Bản chất của cuộc sống không tốt hay xấu, mà phụ thuộc vào cách mỗi người suy nghĩ và cảm nhận, biến nó thành thiên đường hay địa ngục. Câu hỏi “Tại sao ta cô đơn? Tại sao ta tuyệt vọng?” thường vang lên. Liệu đó là do Thượng đế, thần linh, vua quan, gia đình, bạn bè, hay xã hội? Câu trả lời nằm ở chính chúng ta: chúng ta là người tạo ra sự tuyệt vọng cho chính mình.
Người tuyệt vọng là người đánh mất niềm tin vào hiện tại và tương lai. Họ chỉ thấy một bầu trời u ám, thiếu nghị lực và niềm tin để khai mở nội tâm, dẫn đến cảm giác lạc lõng, bơ vơ giữa dòng đời vô tận. Dù có người thân, bạn bè, xã hội vây quanh, họ vẫn cảm thấy cô đơn, hụt hẫng trước thực tế phũ phàng, đau thương, bởi không còn điểm tựa tinh thần.
Cảm giác cô đơn này tựa như người từng giàu sang bỗng chốc trắng tay, mất tất cả. Mọi thứ dường như đã kết thúc, một sự thật không thể chối cãi. Trong guồng quay thay đổi chóng mặt của cuộc sống, ta cảm thấy chới với, mất phương hướng, đành chấp nhận nỗi đau trong tuyệt vọng.
Trong thời Đức Phật còn tại thế, có một thiếu nữ xuất thân từ gia đình danh giá, sở hữu tài sản kếch xù. Ở tuổi 16, nàng sở hữu vẻ đẹp khuynh thành, khiến bao công tử say đắm. Cha mẹ đã hứa gả nàng cho một vị công tử môn đăng hộ đối, ngày cưới đã cận kề. Tuy nhiên, trớ trêu thay, nàng đã yêu chàng trai làm công trong nhà và trao thân cho người ấy. Hai người bí mật lên kế hoạch rời đi, tìm một nơi xa xứ để bắt đầu cuộc sống mới theo tiếng gọi con tim.
Tại nơi đất khách quê người, chàng trai miệt mài lao động, khai hoang, trồng trọt, bán củi để sinh sống. Nàng cũng gánh vác việc nội trợ, một cuộc sống hoàn toàn khác biệt với những ngày tháng được hầu hạ, phục dịch. Giờ đây, nàng phải đối mặt với cuộc sống nghèo khó, cơ cực nơi rừng sâu núi thẳm, trong nỗi tiếc nuối khôn nguôi. Dù thầm trách phận duyên, nàng hiểu rằng đó là nghiệp báo từ kiếp trước. Khi thai kỳ ngày càng lớn, nàng bày tỏ mong muốn về nhà cha mẹ để được chăm sóc. Chồng nàng, vốn mang thân phận nô lệ, lo sợ bị pháp luật trừng trị nên không cho nàng về. Một ngày nọ, khi chồng đi đốn củi, nàng quyết định bỏ trốn. Người chồng đuổi theo kịp, và ngay trên đường đi, nàng đã hạ sinh một bé trai kháu khỉnh. Niềm hạnh phúc tràn ngập đôi lứa.
Thời gian trôi qua, khi đứa con đầu lòng lên ba tuổi, nàng lại mang thai. Như lần trước, nàng tìm đường về nhà cha mẹ, và người chồng lại đuổi theo. Cùng lúc đó, cơn đau chuyển dạ ập đến. Bầu trời bỗng tối sầm, mây đen ùn ùn kéo đến, kèm theo cơn mưa dữ dội, sấm sét gầm vang. Chồng nàng vội vàng chặt cây che chắn cho vợ. Nhưng bi kịch ập đến khi chàng bị rắn độc cắn và qua đời ngay tại chỗ.
Ngay khi chồng vừa trút hơi thở cuối cùng, đứa con thứ hai cũng chào đời giữa cơn mưa tầm tã. Một đứa ba tuổi, một đứa sơ sinh, hai đứa trẻ không thể chịu đựng cảnh mưa gió, khóc thét trong đêm tối. Người mẹ chỉ còn biết ôm chặt hai con vào lòng để che chở khỏi cơn mưa nghiệt ngã. Trời quang mây tạnh, cơn bão cũng qua đi. Dù mất chồng, nàng vẫn gắng gượng, một tay bế con, một tay dắt con, hướng về phía nhà cha mẹ ruột.
Nàng lê bước nặng nhọc, thất thểu, cuối cùng đến được bờ sông. Nước sông dâng cao do cơn mưa đêm qua, không thể đi qua dễ dàng. Hơn nữa, nàng quá yếu để ôm cả hai con cùng lúc. Nàng đành để con lớn lại bên bờ này, ôm con nhỏ bơi sang bờ bên kia. Sau khi cạn sức, nàng đặt con bé lên một mỏm đất, rồi chuẩn bị quay lại đón con lớn.
Tuy nhiên, bi kịch chưa dừng lại. Khi nàng đang bơi giữa dòng, nàng nghe tiếng sói tru và thấy nó lao tới tấn công đứa bé. Hoảng loạn, nàng cố gắng ngăn cản nhưng đã quá muộn. Bên này bờ, đứa con lớn tưởng mẹ gọi mình, liền nhảy xuống sông và bị dòng nước cuốn trôi. Chồng chết, hai con cũng ra đi. Mọi hy vọng, ước mơ về một gia đình hạnh phúc tan biến. Nàng chỉ còn biết hướng về cha mẹ, người thân, mong nhận được sự yêu thương và tha thứ.
Nhưng số phận còn nghiệt ngã hơn. Nơi nàng sinh ra và lớn lên, khói bụi vẫn mịt mù. Nàng hay tin cha mẹ và người thân đều đã thiệt mạng trong cơn bão đêm qua. Mất hết bình tĩnh, nàng hóa điên loạn. Không còn mảnh vải che thân, nàng vừa đi, vừa khóc, vừa cười, vừa hát nghêu ngao:
Chồng ta đã chết giữa đường
Hai con cũng vậy đi chầu theo sau.
Cha mẹ, gia đình, người thân
Cũng đã ra đi không ngày trở lại.
Nhìn lại quá khứ, nàng lẽ ra đã có một cuộc sống giàu sang, hạnh phúc bên gia đình quyền quý theo sự sắp đặt của cha mẹ. Chỉ một phút yếu lòng chạy theo tiếng gọi con tim, nàng đã phải trả một cái giá quá đắt. Liệu có phải đó là sự trừng phạt của đấng tối cao? Xã hội xưa, với luật lệ phân biệt giai cấp chủ tớ, đã tạo ra những rào cản oái oăm trong tình yêu và hôn nhân. Con người không còn yêu bằng tình thương chân thật mà bị chi phối bởi sự lựa chọn, áp đặt theo lễ giáo, dẫn đến biết bao bi kịch tình yêu. Liệu đấng tạo hóa có nhẫn tâm đến vậy?
Trong cơn tuyệt vọng, nàng đã đánh mất nhân tính, để lộ thân thể cho mọi người nhìn thấy mà không còn nhận thức. Trời đất như quay cuồng, mọi thứ trở nên điên loạn. Khi con người chìm sâu vào tuyệt vọng thể xác, thật khó để vượt qua bế tắc. Tuy nhiên, dường như có một sự mầu nhiệm: khi chúng ta biết khai thác con người tâm linh, mọi khúc mắc sẽ được tháo gỡ.
Khi đối mặt với bế tắc và khủng hoảng tuyệt vọng, tâm trí con người trở nên mờ mịt, nhìn mọi thứ bi quan, chán nản, cảm thấy cuộc sống vô nghĩa và buông xuôi theo số phận. Nếu thiếu sự định tĩnh, ta có thể hóa điên loạn hoặc thậm chí tự kết liễu đời mình một cách oan uổng. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, ta sẽ thấy đất trời vẫn bao dung, che chở. Xung quanh ta còn biết bao người thân yêu đang dang rộng vòng tay, sẵn sàng ôm ấp, yêu thương bằng sự thấu hiểu, tha thứ và cảm thông. Chỉ vì tâm ta bị bó buộc trong giới hạn chật hẹp mà ta đành hủy hoại chính mình trong cô đơn, tuyệt vọng.
Người con gái ấy, trong khoảnh khắc mất mát tất cả, đã hóa điên loạn, lang thang, thất thểu trong tâm trạng mê mờ. Thông thường, những thất bại về danh vọng, tiền bạc hay lý tưởng chỉ là một phần của cuộc sống. Đằng này, nàng đã mất đi tình yêu, gia đình, người thân cùng lúc, điều đó lý giải cho sự điên loạn, thẫn thờ của nàng. Nếu đặt mình vào hoàn cảnh ấy, liệu chúng ta có đủ sức chịu đựng hay sẽ chọn cái chết trong tuyệt vọng?
May mắn thay, trong cơn điên loạn tột cùng ấy, nàng đã gặp được Đức Phật với lòng từ bi tỏa sáng, giúp nàng dần tỉnh lại. Bất giác, nàng nhìn xuống thân mình trần truồng, cảm thấy ngượng ngùng, xấu hổ và nằm úp xuống đất. Đức Phật sai người mang y cho nàng mặc. Sau đó, nàng quỳ dưới chân Phật, lòng đầy thành kính.
“Kính bạch Đức Phật, xin cho con được làm đệ tử của Ngài, xin cho con quy y và nương tựa Ngài. Con giờ đây không còn gì nữa, tất cả những người thân thương nhất của đời con đều đã ra đi hết”. Đức Phật thấu hiểu nỗi lòng của nàng, Ngài dùng lời từ ái khuyên nàng đừng quá đau buồn, phiền muộn. Bất cứ ai gặp Như Lai đều có nơi an trú, nương tựa và che chở vững chắc.
Chúng sinh trên thế gian trải qua biết bao thăng trầm trong vòng luân hồi vô tận. Có người khóc vì mất con, người khóc vì mất người thân yêu… Nước mắt tiếc thương rơi xuống còn nhiều hơn nước của bốn biển. Như Lai đã nói về sự khổ đau, mất mát của con người là vô lượng. Khi những người thân yêu nhất vĩnh biệt ra đi, ai mà không luyến tiếc, nhớ nhung, nuốt lệ thương đau trong cô đơn, buồn tủi.
Những mong muốn, ước mơ không thành hiện thực, cuộc sống cứ đi ngược lại những gì ta mong đợi, thử hỏi ai mà không tuôn dòng lệ? Rồi khi sắp lìa đời, cha mẹ, người thân, con cái, bạn bè, không ai có thể che chở, bao bọc cho ta mãi mãi. Người trí cần có nhận thức sáng suốt để chuẩn bị hành trang cho con đường sắp tới, nơi không còn khổ đau và bất hạnh.
Sau khi được Đức Phật khai thị, tâm trí nàng dần khai mở và nàng xin phép xuất gia tu học. Nhờ mỗi ngày quán chiếu sự vô thường của kiếp người, nàng nhận ra không phải ai cũng có diễm phúc sống đến già để sum vầy bên gia đình. Do siêng năng phục vụ đại chúng và tinh cần tu tập, nàng luôn niềm nở, vui tươi với mọi người, nên được các bạn đồng tu gọi là “Ni vui vẻ”.
Một hôm, khi múc nước rửa chân, nàng nhận thấy nước chảy ra đất rồi thấm xuống, dù nhiều hay ít cũng đều thấm hết. Nàng chợt nhận ra cái chết không từ bỏ ai, từ lúc mới sinh đến khi về già. Người chết khi còn nhỏ, lúc trưởng thành, trung niên rồi già. Thần chết luôn sẵn sàng rước ta đi bất cứ lúc nào. Ngay trong giờ phút đó, nàng đã chứng quả A La Hán. Đức Phật biết được và đã nói bài kệ khen ngợi nàng:
Dù sống lâu ở đời
Không biết đạo giải thoát
Tốt hơn sống một ngày
Không si mê lầm lạc.
Chúng ta mải mê chạy theo, bám víu công danh, sự nghiệp, tiền bạc, tiện nghi vật chất mà quên đi phần tinh thần, con người tâm linh, dẫn đến quẫn trí và tuyệt vọng. Không gì đau khổ cùng cực bằng tâm trí mờ mịt, chìm trong đêm tối. Miễn còn sự sống là còn hy vọng, nhưng hy vọng đó không phải là mộng mơ hão huyền. Nếu hy vọng mà không có đích đến rõ ràng thì thật nguy hiểm. Như trường hợp kẻ xấu chỉ muốn chiếm đoạt của người khác, hy vọng đó chỉ gây thêm tội lỗi và khổ đau.
Nếu người con gái ấy không có duyên gặp Đức Phật, được Ngài rưới gáo nước cam lồ từ bi, liệu nàng có đủ khả năng để làm lại cuộc đời? Sau khi quán chiếu thực tại đời sống con người, nàng nhận ra mọi thứ, dù thân thương, bao bọc đến đâu cũng không thể giữ lại khi duyên phận đã hết. Vợ chồng, con cái, cha mẹ, người thân, bạn bè luôn dang tay chào đón ta trong từng hơi thở. Nếu ta không tiếp nhận hơi thở của người thân hay con người tâm linh, ta tự mình rơi vào hố sâu tuyệt vọng và buông xuôi tất cả.
Thật ra, không ai làm ta đau khổ đến thế! Chính ta tự làm ta đau khổ. Không ai có thể thao túng cuộc đời ta. Nhiều người lầm tưởng cái chết là hết, nên tìm đến cái chết như một giải pháp an toàn, vì không đủ sức chịu đựng nỗi đau đè nặng. Nếu ta biết trở về với con người tâm linh, xây dựng nội lực mạnh mẽ và nhìn thấu vấn đề, thì thất bại hiện tại sẽ là hành trang cho thành công mai sau. Khi ta tiếp nhận con người tâm linh, mọi thứ đối với ta chỉ là mộng ảo phù du, và ta nhìn đời với một màu sáng trong, thuần khiết.
Thật ra, khi đối mặt với thất bại, ta nên bình tĩnh, sáng suốt tìm lối đi, chớ nên trốn chạy cuộc đời, bởi trách nhiệm thuộc về ta. Ta không thể đổ lỗi cho ai, không thể yêu cầu mọi người quan tâm đến ta mà chính ta phải có trách nhiệm lớn lao. Ta có thể chấp nhận chịu khổ một mình chứ không nên bắt người khác khổ cùng ta, vì ta không có quyền làm khổ người khác. Ta có quyền giận bản thân nhưng không có quyền trách giận người khác.
Có những quan niệm sai lầm cho rằng cõi này là cõi tạm. Các vị vua xưa sau khi chết đều bắt giết người thân và chôn theo vàng bạc, tài sản để sang thế giới bên kia. Điều này thật tàn độc! Họ chưa sang được thế giới bên kia mà bao nhiêu người đã phải khổ lụy theo. Liệu họ có thể yên vui nơi thế giới xa lạ đó, hay trong lòng phải mang theo oán hận, thù hằn?
Ai làm người chắc hẳn cũng từng nếm trải cay đắng trong cuộc đời. Chúng ta không nên bi quan, chán nản mà phải tự mình vươn lên, nhìn thấy sự thật để dũng cảm vượt qua. Dù có vấp ngã đau đớn đôi chút, nhưng không đến nỗi gục ngã. Ta có thể vấp ngã từ đất và cũng từ đất đứng lên, phải không các bạn?
Thích Đạt Ma Phổ Giác
Bên cạnh những câu chuyện đầy cảm hứng về vượt qua nghịch cảnh, hãy khám phá thêm những bài học sâu sắc về cách đối mặt với khổ đau và tìm thấy bình an nội tâm trong chuyên mục Đạo phật.
