Bước ra từ bối cảnh lịch sử đầy biến động, Phật giáo thời Lý – Trần đã khắc sâu bản sắc văn hóa Đại Việt bằng sự dung hòa độc đáo giữa tinh thần dân tộc và triết lý từ phương Đông. Sự hòa quyện này không chỉ định hình nên những bậc danh sư quên mình vì đất nước mà còn biến các ngôi tự trở thành nơi tôn vinh những anh hùng dân tộc, một minh chứng sống động cho sự bản địa hóa sâu sắc các học thuyết ngoại lai. Khám phá hành trình đầy màu sắc của Website Chia sẻ Đạo Phật để hiểu rõ hơn về sự tiếp biến kỳ diệu này.
Sự hình thành và bản sắc độc đáo của Phật giáo Việt Nam thời Lý – Trần là kết quả của quá trình giao thoa, tiếp biến văn hóa sâu sắc, thể hiện rõ nét tinh thần dân tộc và ý chí độc lập tự cường. Điều này lý giải tại sao trong lịch sử Việt Nam luôn xuất hiện những bậc thiền sư tận tụy hy sinh vì đất nước, và nhiều ngôi chùa trở thành nơi thờ phụng các vị anh hùng dân tộc.
1. Nguồn gốc và sự tiếp biến của Phật giáo tại Việt Nam
Bản lĩnh độc lập, truyền thống chống ngoại xâm kiên cường, cùng với sự uyển chuyển, linh hoạt của cư dân lúa nước phương Nam đã giúp Việt Nam tiếp nhận và bản địa hóa mọi học thuyết ngoại lai. Phật giáo cũng không ngoại lệ, khi du nhập vào Việt Nam đã phải phục vụ cho đạo yêu nước, yêu dân và đáp ứng nhu cầu đời sống của dân tộc.
Với tinh thần phá chấp triệt để, khả năng dung hợp rộng mở và tính phóng khoáng, dân chủ, Phật giáo Thiền tông đã dễ dàng hòa hợp và bén rễ sâu trong đời sống tinh thần người Việt. Sự kết hợp với tín ngưỡng dân gian bản địa, cùng với việc dung hợp với Nho giáo, Lão – Trang và các tông phái khác như Tịnh Độ, Mật Tông đã tạo nên những nét đặc trưng riêng biệt cho Phật giáo Thiền tông Việt Nam thời Lý – Trần, khác với Thiền học ở Ấn Độ và Trung Quốc.
Theo các nhà nghiên cứu, Phật giáo truyền vào Việt Nam theo hai con đường chính:
- Con đường biển từ phương Nam: Du nhập sớm hơn, chủ yếu qua các thương thuyền Ấn Độ. Ban đầu, các tu sĩ mang theo tín ngưỡng đơn sơ như thờ Phật, tụng kinh, chữa bệnh, trừ tà và bố thí.
- Con đường bộ từ phương Bắc: Truyền xuống sau này.
Đặc biệt, Phật giáo Đại thừa với hệ thống kinh điển mang tính Thiền học từ Nam Ấn đã du nhập vào Việt Nam. Hệ kinh điển này, nổi bật là các bộ kinh thuộc hệ Bát Nhã như Kinh Kim Cương, Kinh Bát Nhã Tâm, đã ảnh hưởng sâu rộng đến tư tưởng Thiền học Trung Quốc và Việt Nam. Kinh Kim Cương, với câu nói “Ứng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm”, đã giúp nhiều thiền sư, bao gồm cả vua Trần Thái Tông, đạt giác ngộ. Long Thọ Bồ Tát với bộ Trung Quán Luận, đề cao tư tưởng “vô trụ, siêu việt hữu vô, chân không”, cũng có ảnh hưởng lớn.
Các nhà nghiên cứu cũng cho rằng bộ kinh Bát Thiên Tụng Bát Nhã, được Khương Tăng Hội dịch tại Việt Nam vào thế kỷ thứ III, là bộ kinh hệ Bát Nhã xuất hiện sớm nhất tại nước ta.
Phật giáo Việt Nam thời Lý – Trần với tinh thần tùy tục, tùy duyên, hòa quang đồng trần, cư trần lạc đạo, nhập thế hành đạo đã sản sinh ra những thiền sư luôn hướng về cuộc sống, hòa nhập với cuộc đời.
Tinh thần nhập thế của các vị Thiền Sư thời Lý – Trần
Tư tưởng Phật giáo Đại thừa đã có mặt tại Việt Nam từ sớm, với các tác phẩm như Lý hoặc luận của Mâu Bác (thế kỷ II). Tiếp đó là hàng loạt các bản dịch, chú giải, đề tựa kinh điển thuộc hệ thống Thiền học Đại thừa. Điều này khẳng định Phật giáo truyền vào Việt Nam thời kỳ đầu chủ yếu là Phật giáo Đại thừa, với khuynh hướng Thiền học và kinh điển hệ Bát Nhã từ Nam Ấn.
Đến thế kỷ thứ IV, V, Thiền học Đại thừa đã phát triển mạnh mẽ tại Giao Châu với các danh tăng như Huệ Thắng, Đạo Thiền, những người đã truyền bá Thiền học Đại thừa sang cả Trung Quốc, trước khi Tổ Tỳ Ni Đa Lưu Chi sang Việt Nam.
Sự kiện Tổ Tỳ Ni Đa Lưu Chi mang Thiền tông đến Việt Nam vào thế kỷ thứ VI đã mở ra một mối giao lưu – tiếp biến quan trọng khác. Dòng Thiền này, dù có nguồn gốc từ Ấn Độ qua Trung Quốc, lại chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ Phật giáo Thiền ở Ấn Độ đương thời, đặc biệt là Phật giáo Mật tông. Mật tông, giai đoạn phát triển thứ ba của Phật giáo Đại thừa Ấn Độ, có nhiều điểm tương đồng với Thiền tông như nhấn mạnh thiền định, trực cảm tâm linh, sử dụng công án, mật ngữ, thần chú. Sự tương đồng này giúp Mật tông dễ dàng bao trùm các tín ngưỡng bình dân, phù hợp với phong tục Việt Nam và trở thành yếu tố quan trọng trong sinh hoạt Thiền môn.
Vào thế kỷ thứ IX, Thiền tông Trung Quốc tiếp tục du nhập vào Việt Nam qua dòng Thiền Vô Ngôn Thông. Dòng Thiền này mang đậm tư tưởng “Phật tại tâm”, chân lý có thể chứng ngộ trực tiếp mà không cần qua ngôn ngữ, văn tự. Với chủ trương “bất lập văn tự, trực chỉ nhân tâm, kiến tính thành Phật”, Thiền phái Vô Ngôn Thông là pháp môn “Đốn ngộ” của Lục Tổ Huệ Năng.
Tóm lại, Phật giáo Việt Nam thời Lý – Trần là sự kế thừa và phát triển trên cơ sở ba luồng giao lưu – tiếp biến chính:
- Phật giáo Đại thừa với Thiền học từ Nam Ấn, truyền qua đường biển vào cuối thế kỷ I TCN hoặc đầu CN, với kinh điển hệ Bát Nhã.
- Thiền tông Ấn Độ qua Trung Quốc đến Việt Nam với Tổ Tỳ Ni Đa Lưu Chi vào thế kỷ VI, mang tư tưởng vô trụ, siêu việt hữu vô.
- Thiền tông Trung Quốc qua Tổ Vô Ngôn Thông vào thế kỷ IX, với pháp môn Đốn ngộ và tư tưởng Phật tại tâm.
Vào thế kỷ thứ IX, Phật giáo Việt Nam còn có thêm sự giao lưu – tiếp biến từ Thiền tông Trung Quốc qua dòng Thiền Vô Ngôn Thông.
2. Tinh thần nhập thế và các dòng Thiền tiêu biểu
Phật giáo Việt Nam thời Lý – Trần mang đậm tinh thần “tùy tục, tùy duyên, hòa quang đồng trần, cư trần lạc đạo, nhập thế hành đạo”. Điều này đã sản sinh ra những thiền sư luôn hướng về cuộc sống, hòa nhập với đời, sẵn sàng hy sinh vì đất nước và dân tộc.
Sự thành lập có tổ chức của Phật giáo Thiền tông Việt Nam được ghi nhận với hai dòng thiền chính:
- Dòng thiền Nam Phương (Tỳ Ni Đa Lưu Chi): Phát triển tại chùa Pháp Vân.
- Dòng thiền Quán Bích (Vô Ngôn Thông): Phát triển tại chùa Kiến Sơ.
Hai dòng thiền này đạt đến đỉnh cao trong thời Lý – Trần với sự xuất hiện của nhiều thiền sư có công lớn với dân tộc như: Pháp Thuận, Vạn Hạnh, Minh Không, Khánh Hỷ, Diệu Nhân (dòng Nam Phương); Khuông Việt, Viên Chiếu, Thông Biện (Trí Không), Mãn Giác, Ngộ Ấn (dòng Quán Bích).
Một số ý kiến cho rằng hai phái Thiền này mang tính tiêu cực, thoát ly cuộc sống. Tuy nhiên, thực tế cho thấy các đệ tử của dòng Nam Phương và Quán Bích đều có những đóng góp tích cực, nhập thế cho dân tộc. Nhiều vị sư đã mở trường dạy học, đào tạo nhân tài, đại diện triều đình tiếp sứ thần phương Bắc (Khuông Việt, Pháp Thuận), hay hiến kế giúp vua đuổi giặc (Vạn Hạnh).
Việc tìm hiểu tư tưởng triết lý của hai dòng Thiền này gặp nhiều khó khăn do các tác phẩm còn lại rất ít, hoặc thất truyền. Tuy nhiên, qua một số bài văn, bài kệ còn sót lại, có thể thấy:
- Trọng tâm Thiền định: Giúp tiếp cận chân lý, giải thoát.
- Pháp môn Đốn ngộ: Chủ trương “trực chỉ nhân tâm, kiến tính thành Phật, giáo ngoại biệt truyền”.
- Quan niệm về bản thể: Lý giải vạn vật theo quan điểm nhất nguyên, “tâm pháp nhất như”, “vạn vật nhất thể”.
- Quan niệm về sinh tử: Xem là lẽ tự nhiên, sự hóa sinh của vạn pháp trong vòng tuần hoàn.
Các thiền sư Lý – Trần đã tiếp thu tư tưởng Phật học và kiến giải chân lý theo cách riêng, phù hợp với yêu cầu của đất nước. Họ thường chắt lọc những tư tưởng uyên áo thành những câu văn ngắn gọn, giàu hình ảnh, mang tính thi ca, sử dụng ngụ ngôn, thí dụ để dẫn dắt người học đạo. Đây là một đặc điểm riêng biệt của Thiền tông thời Lý – Trần.
Khác với Thiền tông Ấn Độ và Trung Quốc, Phật giáo Việt Nam thời kỳ này đã kết hợp với tín ngưỡng bản địa và yếu tố thần thuật của Đạo giáo, tạo nên những câu chuyện về các thiền sư có khả năng tiên đoán, chữa bệnh, trừ tà, hay thậm chí là phi thân, đi dưới nước. Sự kết hợp với Mật tông, Tịnh Độ tông cũng góp phần làm phong phú thêm đời sống tâm linh và thu hút đông đảo quần chúng.
Đặc biệt, Phật giáo Thiền tông thời Lý – Trần còn kết hợp với Tịnh Độ tông. Tịnh Độ tông đi vào quần chúng bằng thuyết giáo từ bi, cứu khổ, cứu nạn, xây dựng hình ảnh Cõi Tịnh Độ Tây phương Cực lạc và hình tượng Bồ Tát Quan Thế Âm. Sự kết hợp này thể hiện qua việc xây dựng chùa Một Cột thờ Quan Thế Âm và việc vua Trần Thái Tông biên soạn “Khoá hư lục” để tín đồ tụng niệm, giữ tâm thanh tịnh.
Thiền phái Thảo Đường
Thiền phái Thảo Đường, do Vua Lý Thánh Tông và Thiền sư Thảo Đường sáng lập, là một dấu ấn quan trọng trong việc hình thành bản sắc Phật giáo Đại Việt. Dòng thiền này, theo các ghi chép, chủ yếu truyền thừa trong giới quan lại trí thức.
Dù tài liệu về phái Thảo Đường còn hạn chế, nhưng yếu chỉ của Thiền sư Thảo Đường trong bài “Cảnh sách” cho thấy sự kết hợp giữa Nho và Phật, giữa Thiền tông và Tịnh Độ tông. Phái này nhấn mạnh việc quán tâm, niệm Phật, kết hợp con đường tự lực (thiền quán) và tha lực (niệm Phật), phù hợp với cả giới trí thức và người bình dân.
Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử
Tiếp nối truyền thống của nhà Lý, các vua nhà Trần đã xây dựng một ý thức hệ độc lập, mà đỉnh cao là sự ra đời của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử. Đây là một hệ thống tôn giáo độc lập với tổ chức và kinh sách riêng.
Việc tìm hiểu Thiền phái Trúc Lâm không chỉ dừng lại ở giáo chỉ của ba vị Tổ (Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang) mà còn cần xem xét tư tưởng và đóng góp của hai nhân vật tiền nhiệm quan trọng: Trần Thái Tông và Tuệ Trung Thượng sĩ Trần Tung.
Theo Nguyễn Duy Hinh, việc nhà Trần lập ra Thiền phái Trúc Lâm nhằm bốn mục đích:
- Biểu lộ tính độc lập dân tộc.
- Thay đổi nội dung tiêu cực và xa rời thực tế.
- Thống nhất ý thức hệ.
- Xây dựng một tôn giáo mới mang bản sắc riêng.
Do yêu cầu của thời đại, Phật giáo Lý – Trần nói chung, Phật giáo Thiền Trúc Lâm nói riêng đã Việt hóa, dân tộc hóa tư tưởng Thiền đạo và sáng tạo thêm những tư tưởng cụ thể, sắc bén, phù hợp với hoàn cảnh Đại Việt lúc bấy giờ, tạo nên bản sắc riêng của dân tộc.
Thiền phái Trúc Lâm đã đạt được những thành tựu rõ rệt. Vua Trần Nhân Tông, được tôn vinh là Phật hoàng, với cuộc đời hành đạo mô phỏng Đức Phật Thích Ca, đã sáng lập ra một tôn giáo mới mang đậm bản sắc dân tộc.
Triết lý tư tưởng của Thiền phái Trúc Lâm, được thể hiện qua các tác phẩm như “Khoá hư lục”, “Thượng sĩ ngữ lục”, “Thiền tông chỉ nam tự”, nhấn mạnh sự kết hợp giữa Thiền định và niệm Phật, giữa tự lực và tha lực. Phái này còn chịu ảnh hưởng từ tư tưởng Lão – Trang, thể hiện qua tinh thần tiêu dao, tự tại, hòa đồng với thiên nhiên.
Quan điểm về Phật của Trúc Lâm là “Phật không có trong núi mà chỉ có trong lòng”. Phật chính là tâm, là bản thể chân như. Để hiểu rõ tâm, cần ngồi thiền, tĩnh tâm, ngăn ác, hướng thiện. Thiền Trúc Lâm chủ trương “Niệm Phật, thụ giới và toạ Thiền” như một phương pháp tu tập toàn diện.
Quan niệm về nhân sinh của Thiền phái Trúc Lâm xem sự sống chết là thường tình, chấp nhận cuộc sống một cách khách quan. Điều này thể hiện qua các bài kệ của Trần Thái Tông và Trần Nhân Tông. Các vị cho rằng thân thể là do dục mà có, diệt được dục tức thoát khỏi sinh tử. Quan niệm này phản ánh một nhân sinh quan tương đối, không sa vào cực đoan, không tham sống sợ chết một cách yếu đuối.
Tóm lại, Phật giáo Lý – Trần nói chung và Thiền phái Trúc Lâm nói riêng đã Việt hóa, dân tộc hóa tư tưởng Thiền đạo, sáng tạo thêm những tư tưởng phù hợp với hoàn cảnh Đại Việt, tạo nên bản sắc riêng. Thiền tông thời Lý – Trần không chỉ là con đường tu tập tâm linh mà còn gắn bó mật thiết với đời sống, phục vụ đất nước và nhân dân, tu dưỡng nhân cách con người. Sự kết hợp với Nho giáo, Lão – Trang, Tịnh Độ tông và Mật tông đã tạo nên một Phật giáo có sức sống mãnh liệt, dung hợp và đại chúng, góp phần duy trì ổn định xã hội và tạo nên những chiến công hiển hách.
Tinh thần “cư trần lạc đạo” đã được Đệ nhất Tổ Trúc Lâm Trần Nhân Tông đúc kết trong bài kệ cuối bài phú “Cư trần lạc đạo”:
Cư trần lạc đạo thả tùy duyên,
Cơ tác xan hề, khốn tắc miên.
Gia trung hữu bảo, hưu tầm mịch,
Đối cảnh vô tâm, mạc vấn Thiền.
(Cõi trần vui đạo, hãy tùy duyên,
Đói cứ ăn no, mệt ngủ liền.
Báu sẵn rong nhà, thôi khỏi kiếm,
Vô tâm trước cảnh, hỏi chi Thiền.)
Chú thích:
(1) Nguyễn Lang, Việt Nam Phật giáo sử luận, tập 1, Nxb Lá Bối, Paris; Nxb Lá Bối, Sài Gòn, 1972; Nxb KHXH, Hà Nội, 1994 tái bản, trang 24.
(2) Xem: – Nguyễn Lang, tài liệu đã dẫn. – Nguyễn Tài Thư (chủ biên), Lịch sử Phật giáo Việt Nam, Viện Triết học, Hà Nội, 1988.
(3) Nguyễn Lang, tài liệu đã dẫn, trang 138-139.
(4) Nguyễn Duy Hinh, Ý nghĩa xã hội của phái Trúc Lâm thời Trần, trong sách: Tìm hiểu xã hội Việt Nam thời Lý Trần của nhiều tác giả, do Viện Sử học chủ biên, Nxb KHXH, H.1981, tr. 646.
(5) Xem: – Tầm Vu, Tìm hiểu đặc điểm Phật giáo Việt Nam trong thời đại Lý Trần qua các tác phẩm văn học, Tạp chí Văn học số 2. 1972, trang 47 – 60. – Kiều Thu Hoạch, Tìm hiểu thơ văn các nhà sư thời Lý Trần, Tạp chí Văn học số 6, 1965, trang 64.
(6) Viện Văn học (biên soạn), Thơ văn Lý Trần, tập 1, Nxb KHXH, Hà Nội, 1977, tr 535.
(7) Viện Văn học (biên soạn), Thơ văn Lý Trần, tập 1, Nxb KHXH, Hà Nội, 1977, tr 361.
(8) Viện Văn học (biên soạn), Thơ văn Lý Trần, tập 1, Nxb KHXH, Hà Nội, 1977, tr 514.
(9) Viện Văn học (biên soạn), Thơ văn Lý Trần, tập 1, Nxb KHXH, Hà Nội, 1977, tr 475.
(10) Kiều Thu Hoạch, Tìm hiểu thơ văn các nhà sư thời Lý Trần, Tạp chí Văn học số 6, 1965, trang 64.
(11) Hà Văn Tấn, Từ một cột kinh Phật năm 973 mới phát hiện ở Hoa Lư, Ninh Bình, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 70, tháng 7. 1965, trang 39 – 50.
(12) Dẫn lại, Nguyễn Hữu Lợi, Chùa Một Cột với tinh thần Phật giáo Việt Nam thời Lý, Tạp chí Tư tưởng, Sài Gòn, số 1 – 1974, trang 80 – 82.
(13) Về tên thật của Tuệ Trung Thượng sĩ trong một thời gian rất dài, từ thế kỷ XVII, XVIII sang nửa cuối thế kỷ XX, các nhà nghiên cứu đều cho Tuệ Trung là Trần Quốc Tảng. Mãi đến năm 1972, qua nhiều năm khảo cứu, Nguyễn Lang Thích Nhất Hạnh lần đầu tiên đã xác định tên thật của Tuệ Trung là Trần Tung, trong sách Việt Nam Phật giáo sử luận, tập 1, Nxb Lá Bối, Paris; Nxb Lá Bối, Sài Gòn, 1972. Rồi sau đó, năm 1977, lần thứ hai, trên Tạp chí Văn học, Nguyễn Huệ Chi tiếp tục khẳng định việc này ở trong bài “Trần Tung, một gương mặt lạ trong làng thơ Thiền thời Lý – Trần”, Tạp chí Văn học số 4 – 1977, trang 116-135.
(14) Nguyễn Duy Hinh, tài liệu đã dẫn, tr 649-650.
(15) Xem: – Nguyễn Duy Hinh, Yên Tử – Vua Trần – Trúc Lâm, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 2 – 1977, trang 10 – 21. – Viện Sử học, nhiều tác giả, Tìm hiểu xã hội Việt Nam thời Lý – Trần, Nxb KHXH, HN, 1981.
(16) Trần Nhân Tông, Cư Trần Lạc đạo phú, trong sách Thơ văn Lý – Trần, tập 2, quyển thượng, Nxb KHXH, HN, 1989, trang 505.
(17) Trần Nhân Tông, Cư Trần Lạc đạo phú, trong sách Thơ văn Lý – Trần, tập 2, quyển thượng, Nxb KHXH, HN, 1989, trang 505.
(18) Tuệ Trung Thượng sĩ, Thế thái hư huyễn, trong sách Thơ văn Lý – Trần, tập 2, quyển thượng, Nxb KHXH, HN, 1989, trang 250.
(19) Trần Thái Tông, Thiền tông chỉ nam tự, trong sách Thơ văn Lý – Trần, tập 2, quyển thượng, Nxb KHXH, HN, 1989, trang 28 – 29.
(20) Trần Nhân Tông, Cư Trần Lạc đạo phú, trong sách Thơ văn Lý – Trần, tập 2, quyển thượng, Nxb KHXH, HN, 1989, trang 505.
(21) Tuệ Trung Thượng sĩ, Tâm vương, trong sách Thơ văn Lý – Trần, tập 2, quyển thượng, Nxb KHXH, HN, 1989, trang 237.
(22) Trần Thái Tông, Kệ Khuyến chúng, trong sách Thơ văn Lý – Trần, tập 2, quyển thượng, Nxb KHXH, HN, 1989.
(23) Trần Nhân Tông, Kệ Tịch diệt, trong sách Thơ văn Lý – Trần, tập 2, quyển thượng, Nxb KHXH, HN, 1989.
(24) Trần Nhân Tông, Thượng sĩ hành trạng, trong sách Thơ văn Lý – Trần, tập 2, quyển thượng, Nxb KHXH, HN, 1989, trang 544.
(25) Trần Nhân Tông, Cư trần lạc đạo phú, trong sách Thơ văn Lý – Trần, tập 2, quyển thượng, Nxb KHXH, HN, 1989, trang 510.
Hành trình khám phá bản sắc văn hóa Đại Việt qua lăng kính Phật giáo Lý – Trần còn nhiều điều thú vị đang chờ bạn, hãy tiếp tục tìm hiểu sâu hơn trong chuyên mục Đạo phật.
