Liệu niềm vui có luôn là điều tốt đẹp, và khổ đau có nhất thiết là điều xấu? Vị vua băn khoăn với những câu hỏi tưởng chừng đơn giản về cảm thọ, nhưng ẩn chứa sự phức tạp trong nhận thức của con người. Khám phá Chia sẻ Đạo Phật để tìm hiểu sâu hơn về bản chất tương đối của vui khổ và cách thấu hiểu chúng.
Câu hỏi từ Đức Vua:
Đức vua băn khoăn hỏi đại đức: “Khi con người trải nghiệm niềm vui, đó có phải luôn là điều thiện? Và khi cảm thấy khổ đau, đó có phải luôn là điều ác?”
Lời giải đáp của Đại đức:
Đại đức Na-tiên từ tốn đáp: “Tâu Đức Vua, điều này còn tùy thuộc vào từng hoàn cảnh. Niềm vui có thể là thiện, cũng có thể là ác, hoặc không thuộc cả hai (vô ký). Tương tự, khổ đau cũng có thể là thiện, ác, hoặc vô ký.”
Đức vua tỏ vẻ ngạc nhiên: “Thật kỳ lạ! Niềm vui sao có thể là ác? Khổ đau sao có thể là thiện? Chẳng lẽ thiện và khổ lại có thể cùng tồn tại, đi đôi với nhau?”
Đại đức giải thích: “Thế gian này có biết bao người chìm đắm trong ngũ dục (năm dục lạc trần thế) và các pháp ô nhiễm, nhưng họ vẫn cho đó là niềm vui, là hạnh phúc. Ngược lại, có những người nỗ lực làm việc lành, cố gắng lìa xa ngũ dục, nhưng họ lại cảm thấy đó là khổ đau và gọi đó là ‘khổ thanh cao’. Quan niệm về vui và khổ thực sự rất tương đối, thưa Đại vương. Nếu Ngài thấu hiểu tường tận về mọi loại cảm thọ, Ngài sẽ không còn những băn khoăn như vậy.”
Đức vua vẫn chưa thông suốt: “Trẫm vẫn chưa hiểu rõ điều này.”
Một ví dụ minh họa về sự phức tạp của cảm thọ.
Đại đức Na-tiên đưa ra một ví dụ: “Giả sử có một người, tay phải nắm chặt một thanh sắt đang nóng đỏ, còn tay trái lại cầm một tảng băng lạnh. Bần tăng xin hỏi Đại vương, hai bàn tay của người ấy sẽ cảm nhận điều gì? Cả hai tay đều cảm thấy run rẩy ư?”
“Không phải vậy,” Đức vua đáp.
“Cả hai tay đều bị nóng thiêu đốt sao?”
“Cũng không phải.”
“Vậy là một tay nóng, một tay lạnh chăng?”
“Trong một khoảnh khắc, làm sao có thể cảm nhận hai trạng thái trái ngược như vậy?”
“Hay là nóng và lạnh đã hòa quyện vào nhau, triệt tiêu lẫn nhau?”
“Cũng không phải.”
Đại đức Na-tiên liền giảng giải: “Tâu Đại vương, ngay cả những cảm giác nóng lạnh khá rõ ràng nơi thân thể mà chúng ta còn khó phân định rạch ròi, huống hồ là những cảm thọ vi tế hơn về vui và khổ nơi tâm! Thực sự, vui và khổ rất tương đối.”
Đức vua mong muốn được hiểu sâu hơn: “Xin Đại đức vui lòng giảng giải thêm cho trẫm được tường tận.”
Đại đức tiếp tục:
“Có sáu loại lạc thọ (cảm giác vui) phát sinh từ sáu trần cảnh (sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp) khi con người đắm chìm trong ngũ dục. Đây gọi là sáu lạc thọ ô trược của thế gian.
Ngược lại, có sáu loại lạc thọ phát sinh khi con người xuất ly thế gian, hành trì trong sáu trần cảnh với tuệ giác minh sát. Đây gọi là sáu lạc thọ thanh cao.
Tương tự, có sáu loại khổ thọ (cảm giác khổ) phát sinh từ sáu trần cảnh khi con người đắm say ngũ dục. Đây là sáu khổ thọ ô trược của thế gian.
Và có sáu loại khổ thọ phát sinh khi con người xuất ly thế gian, hành trì với tuệ giác minh sát. Đây gọi là sáu khổ thọ thanh cao.
Ngoài ra, còn có sáu loại xả thọ (cảm giác trung tính) phát sinh từ sáu trần cảnh khi con người đắm chìm trong ngũ dục, gọi là sáu xả thọ ô trược của thế gian.
Và sáu loại xả thọ phát sinh khi con người xuất ly thế gian, hành trì với tuệ giác minh sát, được gọi là sáu xả thọ thanh cao.
Nếu tính cả ba thời gian (quá khứ, hiện tại, vị lai) cho mỗi loại thọ này, chúng ta có tổng cộng 108 loại cảm thọ khác nhau. Như vậy, thưa Đại vương, liệu chúng ta có thể khẳng định chắc chắn rằng cảm thọ này là thiện, hay cảm thọ kia là ác không?”
Phân biệt các loại cảm thọ giúp nhận thức rõ hơn về bản chất của chúng.
Đức vua suy ngẫm rồi đáp: “Thật khó để khẳng định, thưa Đại đức.”
“Vậy liệu có thể nói rằng, khổ thọ thì luôn là ác và lạc thọ thì luôn là thiện chăng?”
“Điều này cũng rất khó nói, thưa Đại đức.”
Sau một lúc trầm ngâm, Đại đức Na-tiên hỏi tiếp: “Vậy Đại vương còn điều gì thắc mắc về cảm thọ nữa chăng?”
Đức vua vẫn còn một câu hỏi: “Tại sao khi một tay cầm thanh sắt nóng và tay kia cầm tảng băng lạnh, con lại khó cảm nhận được rõ ràng trạng thái nóng hay lạnh?”
Đại đức giải thích: “Tâu Đại vương, khi một xúc xúc trần (tiếp xúc với đối tượng) sanh khởi cảm thọ, thì tâm lúc ấy chỉ có thể nhận một đối tượng duy nhất. Do đó, trong một khoảnh khắc, tâm không thể đồng thời nhận hai loại cảm giác trái ngược nhau.”
Đức vua dường như đã thông suốt: “Trường hợp này có thể ví như, nếu đang cảm nhận khổ thì không thể đồng thời cảm nhận vui, và ngược lại, nếu đang cảm nhận vui thì không thể đồng thời cảm nhận khổ, phải vậy không thưa Đại đức?”
“Vâng, đúng là như vậy,” Đại đức xác nhận.
Đức vua vui vẻ nói: “Vậy là trẫm đã hoàn toàn lãnh hội được rồi!”
Qua những lời giải đáp sâu sắc của Đại đức Na-tiên, hy vọng quý độc giả đã có cái nhìn rõ hơn về bản chất và ý nghĩa phức tạp của cảm thọ, từ đó có thể khám phá thêm nhiều kiến thức bổ ích khác trong chuyên mục Đạo phật.
