Cuộc sống không tránh khỏi những phiền muộn, mà cội nguồn sâu xa lại đến từ chính những ham muốn không giới hạn. Bài viết này sẽ giúp bạn khám phá những nguyên nhân ẩn sâu bên trong và tìm hiểu về cách vượt qua chúng theo giáo lý Chia sẻ Đạo Phật.
Phật dạy: Thực hành bảy pháp này giúp vượt qua chướng ngại
Lòng tham lam, ích kỷ, nhỏ nhen khiến con người luôn muốn giữ mọi thứ cho riêng mình, ngay cả khi dư thừa cũng không muốn sẻ chia. Ảnh minh họa.
Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến khổ đau trong cuộc sống của con người bắt nguồn từ lòng ham muốn vô đáy, được ví như biển sâu không bờ bến. Chúng ta khổ đau vì mong cầu được sống mãi không chết, vì ham muốn chiếm đoạt, vì khao khát những khoái lạc vật chất lẫn tinh thần, hay vì những ràng buộc tình cảm. Tóm lại, con người luôn ham muốn đủ thứ, bất chấp cả những hậu quả tội lỗi có thể xảy ra. Tham, sân, si, mạn, nghi và ác kiến chính là những gốc rễ của khổ đau.
Có hai dạng mong muốn phổ biến mà hầu hết chúng ta đều trải qua: tham muốn và mong muốn. Tham muốn là sự quyết tâm đạt được điều gì đó bằng mọi giá; nếu không đạt được, chúng ta sẽ cảm thấy bất mãn, tức giận và khó chịu. Điều này dẫn đến phiền não, giận dỗi và thôi thúc hành động chiếm đoạt. Càng nhiều tham muốn, chúng ta càng dễ dàng phát sinh phiền não. Nếu đạt được điều tham muốn, lòng tham lại càng lớn hơn; nếu không đạt được, chúng ta sẽ sinh tâm oán giận, khó chịu và tìm cách trả thù.
Trong cuộc đời, hiếm ai sống mà không có tham muốn. Sự tồn tại của ham muốn gắn liền với sự sống, chỉ khác ở mức độ và đối tượng tùy thuộc vào mỗi cá nhân. Tham lam được hiểu là sự ích kỷ, nhỏ nhen, luôn muốn giữ mọi thứ cho riêng mình, ngay cả khi có dư thừa cũng không muốn sẻ chia. Ngược lại, mong muốn là sự ước ao, kỳ vọng; có được thì tốt, không có cũng không quá bận tâm. Sự khác biệt mấu chốt giữa tham muốn và mong muốn nằm ở chỗ: tham muốn đòi hỏi phải đạt được bằng được, nếu không sẽ sinh tâm oán giận, tìm cách trả thù, thậm chí bất chấp đạo lý hay tước đoạt mạng sống để thỏa mãn. Chúng ta có quyền ước mơ, có quyền mong muốn, nhưng đừng để lòng tham lam quá đáng gây khổ đau cho bản thân và người khác.
Làm thế nào để giữ tâm bình an khi đối diện với khó khăn?
Khi một mong muốn được thỏa mãn, chúng ta lại muốn nhiều hơn. Nếu không đạt được, tâm sân hận sẽ nổi lên và tìm cách trả thù. Con người thường xem sự thiếu thốn là khổ đau, nên luôn mong muốn có được đầy đủ. Tuy nhiên, mong muốn không được như ý đã là khổ, còn đạt được rồi lại mất đi thì khổ đau càng nhân lên gấp bội. Mọi khổ đau trên đời đều bắt nguồn từ lòng ham muốn, hay còn gọi là dục. Cơ thể chúng ta luôn có những nhu cầu cần được đáp ứng như ăn uống, nghỉ ngơi, giải trí, nhà cửa tiện nghi – những điều ta cho là hạnh phúc. Bên cạnh đó là các nhu cầu về hưởng thụ, danh vọng, chức tước và quyền lực.
Cuộc sống này vốn dĩ là như vậy, và sự sống luôn đi kèm với ham muốn. Tuy nhiên, điều quan trọng là làm thế nào để ham muốn một cách hợp lý. Đức Phật, với lòng từ bi vô hạn, đã chỉ ra rằng thân và tâm này không có thực thể cố định, để chúng ta bớt chấp trước, luyến ái, từ đó giảm bớt khổ đau cho mình và người. Thực tế, rất ít người trong chúng ta biết đủ, mà luôn một bề theo đuổi việc cầu mong nhiều hơn, không bao giờ cảm thấy nhàm chán. Càng nhiều tham muốn, tội lỗi càng dễ phát sinh, dẫn đến ân oán, hận thù triền miên.
Vô minh là nguyên nhân sinh ra vọng động. Vọng động dẫn đến vọng thức, từ đó phát sinh sự phân biệt về ta, người, chúng sinh. Sự phân biệt này gây ra xúc chạm, cảm thọ, rồi dẫn đến tham ái, luyến tiếc. Từ đó, chúng ta bám víu, dính mắc vào sự tồn tại của vạn vật, dẫn đến sinh tử, khổ não, ưu sầu và muôn vàn lo lắng.
Sân hận là trạng thái giận dữ. Khi giữ mãi sự tức giận trong lòng, nó có thể biến thành thù hằn, ghét bỏ và âm ỉ tìm cách trả thù. Ảnh minh họa.
Chữ “sân” trong ngôn ngữ xưa mô tả một trạng thái bất mãn, không hài lòng, dẫn đến xung đột, bất bình, mâu thuẫn và gây hận thù, khổ đau cho nhau. Sự tức giận ở con người có nhiều cung bậc, từ lời nói mỉa mai, cay cú, hằn học đến mắng chửi, quát tháo, hờn mát, oán thù, thậm chí hành động bạo lực, triệt tiêu hay hủy diệt.
Sân hận là một thuật ngữ chỉ chung cho những phiền não mang tính “nóng giận”. “Sân” nghĩa là nóng giận, bộc phát mạnh mẽ khi gặp điều bất như ý. “Hận” nghĩa là sự ấm ức, oán giận âm ỉ bên trong. Ghép lại, “sân hận” là trạng thái giận hờn.
Khi con người chìm đắm trong sân hận và giận dữ mà không có khả năng hóa giải, lâu dần sẽ tích tụ thành thù ghét, luôn tìm cách trả thù hoặc rửa hận. “Giận” là biểu hiện của sự nóng giận, “hờn” là sự ấm ức, cả hai kết hợp lại tạo thành trạng thái giận hờn.
Sân hận là trạng thái giận dữ. Khi chúng ta giữ mãi sự tức giận trong lòng đối với ai đó, nó có thể dần biến thành thù hằn, ghét bỏ, âm ỉ tìm cách trả thù thích đáng, và sẽ hành động ngay khi có cơ hội. Giận hờn là một thói quen xấu, có xu hướng gây hại cho người và vật, dù ở mức độ nào cũng đều ảnh hưởng tiêu cực đến những người xung quanh. Việc loại bỏ hoàn toàn những tập khí, thói quen xấu không phải là điều có thể đạt được ngay lập tức sau khi thức tỉnh, mà phụ thuộc vào mức độ huân tập của mỗi người.
Đức Phật dạy rằng thân này được cấu tạo từ bốn yếu tố đất, nước, gió, lửa hòa hợp lại, nên không có gì là cố định. Cái gọi là “ta”, là “của ta” cũng không có thực thể. Khi chấp vào những điều này, chúng ta sinh tâm luyến ái, bám víu, lầm tưởng đó là bản ngã thật sự. Từ đó, chúng ta sinh tâm chiếm hữu. Những ai suy nghĩ và hành động như vậy đều là người vô minh, sống trong đau khổ và mê lầm.
Nhận thức được khổ đau do si mê chấp ngã gây ra, con người đôi khi nhẫn tâm giết hại lẫn nhau để bảo vệ cái thân vô thường này. Hãy thử dừng lại một chút để quán chiếu, nhận ra rằng cuộc đời là một dòng chảy biến thiên không ngừng, không bao giờ đứng yên một chỗ.
Quan niệm cố giữ và chiếm hữu là nguyên nhân dẫn đến nhận thức sai lầm do si mê chấp ngã. Thân này rồi sẽ già yếu, nhưng chúng ta lại mong muốn trẻ mãi. Thân này bệnh tật, đau nhức, nhưng chúng ta lại mong muốn sống mãi không bệnh. Thân này rồi sẽ ngừng thở, nhưng chúng ta lại mong muốn sống mãi không chết. Đó là một sự thật rõ ràng mà ít ai nhìn thấy. Hãy thử quán chiếu thế giới này với tất cả những gì có hình tướng, xem liệu chúng có tồn tại mãi mãi hay không.
Khi chúng ta mưu cầu hạnh phúc cá nhân, tất yếu sẽ va chạm với nhiều người khác cũng đang tìm kiếm điều tương tự. Lòng ham muốn quá đáng khiến chúng ta mù quáng, chỉ muốn hưởng thụ trên sự đau khổ của người khác. Câu nói “Chiến thắng mười vạn quân còn dễ hơn chiến thắng lòng mình, chúng ta tự thắng được mình là chiến công oanh liệt nhất” đã chỉ rõ điều này.
Hiểu về Tứ diệu đế để nhận thức chân thật về bản chất cuộc đời
Tương lai của chúng ta là sự kết tinh từ hiện tại. Nếu ngay bây giờ ta có được sự bình yên và hạnh phúc, thì tương lai ta cũng sẽ gặt hái được những quả báo tốt đẹp. Khi rơi vào trạng thái khổ đau tột cùng, chúng ta thường có xu hướng trách móc người thân yêu, tự chìm đắm trong nỗi đau và than thân trách phận, thay vì tìm kiếm lối thoát. Chúng ta tự cho mình là người khổ đau nhất thế gian, không muốn ai kéo mình ra khỏi vực thẳm tăm tối đó.
Khi còn bé bỏng và thiếu nhận thức, trẻ em dễ dàng hờn giận, khóc lóc, nhưng chỉ cần một chút vỗ về là lại trở lại trạng thái bình thường. Tương tự, nếu muốn tìm thấy ánh sáng bình minh, muốn vượt thoát khỏi khổ đau tuyệt vọng, chúng ta cần phải làm mới lại chính mình, bằng cách làm chủ bản thân từ thân, khẩu, ý. Một cây khô mọc trên triền núi, một khi đã bén rễ vững chắc, dù có bão táp cũng không thể quật ngã. Chúng ta cần sống lại với con người chân thật thuở ban đầu, hồn nhiên như trẻ thơ.
Chúng ta phải dám đối diện với sự thật rằng thân tâm này là vô thường, tạm bợ, để từ đó giảm bớt tham đắm, luyến ái, vốn là nguồn gốc của khổ đau cho mình và người. Hãy thường xuyên quán chiếu như vậy để nhận ra rằng mạng sống này nằm trong từng hơi thở, từ đó giảm bớt những ham muốn quá đáng.
Thế nhưng, chúng ta lại mải mê chạy theo hết việc này đến việc khác, mà ít quan tâm đến việc thanh lọc thân tâm cho trong sáng, tốt đẹp, giảm bớt tham, sân, si. Phần lớn Phật tử đến chùa học Phật chỉ mong tu để đời sau được sung sướng, xinh đẹp hơn, có nhiều của cải vật chất hơn, chứ không hướng đến sự giác ngộ, giải thoát hoàn toàn. Nhân quả báo ứng theo ta như hình với bóng, khổ đau sẽ đeo bám từ kiếp này sang kiếp khác không dứt. Chính vì sự sống của mình mà chúng ta lại sát hại các loài vật.
Những người tin vào quan niệm có một đấng tạo hóa cho rằng cuộc đời của họ do trời định đoạt, mọi thăng trầm, thành bại đều do trời quyết định, con người không có khả năng hay quyền lực gì, và cuối cùng chấp nhận số phận đã an bài.
Học thuyết này chỉ phù hợp với con người thời sơ khai, khi còn thiếu kiến thức để phân biệt đúng sai, nên mới tin rằng có một đấng sáng tạo và con người bị điều khiển bởi đấng đó. Ai tôn thờ và nương theo đấng quyền năng ấy thì được cuộc sống tốt đẹp, hạnh phúc, còn ai không theo sẽ bị đọa đày, đau khổ. Con người chỉ có một con đường duy nhất: đi theo thì tốt, không theo thì hư. Vậy học thuyết đó có thực sự đúng đắn?
Quan niệm về thân kiến cho rằng có một bản ngã bất tử và hai con đường: lên thiên đàng hưởng phước hoặc xuống địa ngục chịu khổ. Ảnh minh họa.
Ngày nay, với sự tiến bộ của khoa học, con người dễ dàng nhận ra rằng mọi hiện tượng trong vũ trụ đều do nhiều yếu tố cấu thành, không có gì tồn tại chỉ từ một nguyên nhân duy nhất. Trong quá khứ, những hiện tượng tự nhiên như mưa gió bão bùng, sấm sét, thường bị cho là do thần linh hay thượng đế trừng phạt con người làm điều xấu ác. Nếu ai đó là nạn nhân của những hiện tượng này, họ thường nói đó là sự trừng phạt của đấng quyền năng tối cao. Theo thời gian, điều này trở thành phong tục, tập quán, khiến con người chấp chặt vào đó, quên đi nguyên lý thực tiễn: gieo nhân nào thì gặt quả nấy.
Thông thường, con người lấy bản ngã làm trung tâm, nhân danh thần linh hay thượng đế để tạo ra sự bất công và mưu cầu chiếm hữu, dẫn đến nhiều tội lỗi đối với muôn loài. Tất cả những điều này xuất phát từ nhận thức sai lầm của một số người, họ lợi dụng sự thiếu hiểu biết của nhân gian để áp đặt số mệnh, buộc con người phải phục tùng mù quáng như một tín đồ, mà không có quyền đóng góp xây dựng trên tinh thần yêu thương, đùm bọc, giúp đỡ, sẻ chia, để cùng nhau sống với trái tim thấu hiểu.
Xuất phát từ “thân kiến” – nhận thức sai lầm về thân, tức là chấp vào sự tồn tại của cơ thể con người là “tôi”, là “của tôi” – chúng ta bắt đầu có tâm chiếm hữu. Bất cứ ai động chạm đến “cái tôi” này đều gặp phải sự phản kháng mãnh liệt, từ đó sinh khởi phiền não tham, sân, si, dẫn đến tranh đấu để giành phần thắng lợi về cho riêng mình và loại trừ lẫn nhau.
Quan niệm về thân kiến này dường như tồn tại mãi mãi, và chỉ có hai con đường để chúng ta lựa chọn: một là lên thiên đàng hưởng phước báo tối cao, hai là xuống địa ngục chịu khổ đau kéo dài. Đó là nhận thức sai lầm do thiếu sự trải nghiệm thực tế, khiến con người đánh mất quyền làm chủ chính mình trong cuộc sống hiện tại.
Biên kiến là cái nhìn phiến diện, cho rằng có một linh hồn bất tử, tồn tại vĩnh viễn không thay đổi, hoặc ngược lại, quan niệm chết là hết, không còn gì nữa, chỉ có một đời sống duy nhất. Liệu quan niệm về một linh hồn bất tử có phù hợp với chân lý?
Trên đời này có hai loại người. Loại thứ nhất cho rằng sau khi chết là chấm dứt, chỉ có một đời sống duy nhất. Họ nghĩ rằng làm ác hay làm thiện đều dẫn đến kết cục như nhau: khi nhắm mắt xuôi tay, thân thể trở về cát bụi, mọi nhận thức cũng tiêu tan, coi như mất hẳn.
Loại người thứ hai tin rằng có một linh hồn bất tử. Sau khi chết, thân thể tan rã nhưng linh hồn vẫn tồn tại mãi mãi. Họ cho rằng người chết sẽ tái sinh làm người, trời chết sinh trời, thú vật chết sinh thú vật, không thể thay đổi. Vậy, chết có phải là hết?
Nếu không phải là hết, thì làm sao có thể mất hẳn? Chết không phải là sự kết thúc, mà chỉ là sự thay đổi hình dạng, để tiếp tục một đời sống mới. Kết quả của đời sống mới này tùy thuộc vào việc chúng ta gieo nhân tốt hay xấu ngay trong hiện tại. Nghiệp lực, dù không có hình tướng cụ thể, không ai có thể nhìn thấy, nhưng nó có sức mạnh chi phối, cuốn hút và hấp dẫn lạ thường. Cũng như gió, dù không thấy hình dạng nhưng có thể tạo ra phong ba bão táp, cuốn trôi mọi thứ khi đủ nhân duyên. Nghiệp lực cũng hoạt động tương tự.
Nuôi dưỡng niềm tin nơi Đức Phật là gieo trồng những hạt giống tốt đẹp cho tương lai.
Để hiểu sâu hơn về con đường giải thoát khỏi khổ đau, mời bạn khám phá thêm những giáo lý nhiệm màu trong chuyên mục Đạo phật.
