Trên hành trình tìm kiếm Chánh pháp, bên cạnh những lời dạy từ kinh điển, những câu chuyện về cuộc đời các bậc Thánh Tăng cũng là nguồn cảm hứng vô giá. Bài kệ của Lục Tổ Huệ Năng, với sự khai ngộ về tâm thanh tịnh không trụ trước vạn pháp, đã mở ra một con đường tu tập sâu sắc, hứa hẹn giúp người đọc thấu suốt bản tánh và trở thành bậc giác giả. Khám phá chi tiết về khoảnh khắc đại ngộ và ý nghĩa của bài kệ này tại Website Chia sẻ Đạo Phật.
Bên cạnh những câu chuyện về cuộc đời và sự nghiệp hoằng pháp của các bậc Thánh Tăng, những lời dạy từ kinh điển luôn là nguồn tư liệu quý báu cho những ai tìm cầu Chánh pháp. Một trong những lời dạy sâu sắc, mang ý nghĩa vô cùng quan trọng trong việc tu tập và thực hành hạnh Bồ tát, chính là bài kệ của Ngài Lục Tổ Huệ Năng.
Ảnh minh họa.
Theo sử liệu, vào canh ba đêm nọ, Ngài Huệ Năng đã vào pháp đường của Ngài Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn. Ngũ Tổ đã dùng cà sa bao bọc Ngài Huệ Năng để tránh sự chú ý của người khác, rồi giảng giải Kinh Kim Cương. Khi đến câu: “Ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm” (Tâm nên sinh ra mà không trụ vào đâu cả), Ngài Huệ Năng đã ngay lập tức đại ngộ, thấu suốt mọi pháp không lìa khỏi tánh mình. Ngài đã trình bày sự giác ngộ của mình với Ngũ Tổ qua những vần kệ:
Nào ngờ tự tánh vốn thanh tịnh,
Nào ngờ tự tánh vốn chẳng sinh diệt,
Nào ngờ tự tánh vốn không động lay,
Nào ngờ tự tánh hay sinh muôn pháp.
Nhận thấy Ngài Huệ Năng đã thấu triệt bản tánh, Ngũ Tổ dạy rằng: “Chẳng biết bản tâm, học pháp vô ích. Nếu biết bản tâm, tức gọi là Trượng phu, là thầy của trời và người, là Phật”.
Trong đêm canh ba ấy, không ai hay biết, Ngũ Tổ đã truyền y bát và pháp môn đốn giáo cho Ngài Huệ Năng, dặn dò: “Ngươi là Tổ đời thứ sáu, hãy khéo tự hộ niệm, rộng độ chúng sanh, truyền rộng mai sau, chớ để dứt mất. Hãy nghe kệ ta đây:
Có tình gieo giống xuống
Nương đất quả lại sanh
Không tình cũng không giống
Không tánh cũng không sanh.
(Hữu tình lai hạ chủng
Nhân địa quả hoàn sanh
Vô tình diệc vô chủng
Vô tánh diệc vô sanh).
Ngũ Tổ cũng giải thích thêm về việc truyền y bát: “Xưa Đại sư Bồ Đề Đạt Ma mới đến xứ này, người đời chưa biết tin nên phải truyền y này để làm vật tin, nối truyền nhau từ đời này sang đời khác. Pháp thì lấy tâm truyền tâm, đều khiến tự ngộ, tự hiểu biết. Từ xưa Phật với Phật chỉ truyền bản thể, sư với sư kín trao bổn tâm. Y là cái mối của tranh giành, tới đời ngươi chớ nên truyền nữa, nếu truyền y này thì tánh mạng nguy hiểm như sợi tơ treo. Ngươi hãy đi nhanh kẻo e có kẻ hại ngươi”.
Bài kệ của Ngũ Tổ mang một ý nghĩa sâu xa, là kim chỉ nam cho hành giả trên con đường tu tập, đặc biệt là thực hành hạnh Bồ tát trong việc “rộng độ chúng sanh, truyền rộng mai sau”.
Phân tích ý nghĩa bài kệ của Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn
1. “Có tình gieo giống xuống. Nương đất quả lại sanh”
Ở tầng nghĩa thông thường, “hữu tình” (có tình) thường chỉ chúng sanh, những sinh linh có cảm xúc, có tình cảm. Khi có ý định và gieo “giống” xuống “đất”, hạt giống ấy sẽ nảy mầm, phát triển thành cây và cho quả. Đây là quy luật tự nhiên.
Ở cấp độ thực hành hạnh Bồ tát, “có tình” chính là tâm từ bi. Khi thấy chúng sanh chìm đắm trong khổ đau, mê lầm, Bồ tát khởi tâm giúp đỡ, cứu thoát. Tâm từ bi và hành động từ bi ấy chính là gieo “hạt giống Phật pháp” vào “mảnh đất tâm” của chúng sanh. Hạt giống này sẽ nảy nở thành quả, dù nhanh hay chậm còn tùy thuộc vào nhân duyên và nghiệp của mỗi chúng sanh.
Điều quan trọng là Bồ tát gieo giống không vì lợi ích cá nhân hay cho tôn giáo mình đang theo đuổi, mà xuất phát từ lòng từ bi chân thật, vì lợi ích của chúng sanh. Ý định, hành động và kết quả của việc gieo giống này đều thấm đượm tâm từ bi.
Câu “Rộng độ chúng sanh, truyền rộng mai sau” chính là sự bao la, lan tỏa của tâm và hành động từ bi ấy, kéo dài đến vô tận.
2. “Không tình cũng không giống. Không tánh cũng không sanh”
Con đường Bồ tát được xây dựng trên hai nền tảng cốt lõi: Trí tuệ thấy tánh Không và lòng từ bi đối với chúng sanh. Hai yếu tố này không thể thiếu, phải song hành và tương trợ lẫn nhau.
“Không tình cũng không giống”: Bồ tát hành động dựa trên nền tảng trí tuệ thấy tánh Không. Trong thực tại tối hậu, không có người gieo, không có giống được gieo, và cũng không có mảnh đất tâm nào để gieo vào. Đây là cảnh giới “tam luân không tịch” (ba đối tượng bố thí, người bố thí, và vật bố thí đều rỗng rang). Nếu còn chấp trước vào tướng, dù là hành động thiện lành xuất phát từ tâm từ bi, thì phước đức thu được cũng chỉ ngang tầm trời người, chưa đạt đến trí tuệ giải thoát.
Khi đạt đến cảnh giới “không tình cũng không giống”, hành giả sẽ chứng ngộ trí tuệ tánh Không một cách viên mãn, đạt đến “Vô sanh pháp nhẫn”.
“Không tánh cũng không sanh”: “Không tánh” (vô tánh) chỉ sự vô ngã, vô sở hữu, không thể nắm bắt của vạn pháp, đó chính là tánh Không. “Không sanh” (vô sanh) là sự chứng ngộ tánh Không một cách trọn vẹn, đạt đến “Vô sanh pháp nhẫn”. Vô sanh pháp nhẫn nghĩa là không còn tạo ra hay phát sinh hành động, không còn tạo nghiệp, ngay cả nghiệp thiện. Đây mới thực sự là “tam luân không tịch”. Nói theo Kinh Kim Cương là “Bố thí mà không trụ vào tất cả tướng”.
Cảnh giới “Không tình cũng không giống, không tánh cũng không sanh” chính là sự giải thoát, nhưng là sự giải thoát ngay trong khi hành động, ngay trong khi thực hành hạnh Bồ tát, như lời kệ đã nói “Hữu tình gieo giống xuống”.
Nhân duyên Lục Tổ Huệ Năng và Kinh Kim Cương
Trong Kinh Kim Cương, Đức Phật dạy Bồ tát Tu Bồ Đề về cách hàng phục tâm:
“Đức Phật bảo Tu Bồ Đề: Các đại Bồ tát nên hàng phục tâm như vầy: Tất cả các loài chúng sanh, hoặc từ trứng sanh, hoặc từ thai sanh, hoặc từ ẩm ướt sanh, hoặc từ hóa sanh, hoặc có sắc, hoặc vô sắc, hoặc có tưởng hoặc không có tưởng, hoặc chẳng phải có tưởng chẳng phải không có tưởng, ta đều làm cho nhập Niết bàn vô dư để được diệt độ.
Diệt độ vô lượng vô số vô biên chúng sanh như vậy mà thật không có chúng sanh nào được diệt độ. Vì sao thế? Nếu Bồ tát có tướng ngã, tướng nhân, tướng chúng sanh, tướng thọ giả thì chẳng phải Bồ tát”.
Tóm lại, bổn phận của hành giả Phật tử, dù ở cấp độ nào, cũng là “Truyền rộng Pháp, rộng độ chúng sanh”. Để hoàn thành sứ mệnh cao cả này, cần sự kết hợp hài hòa của hai yếu tố căn bản:
- Từ bi (“Hữu tình gieo giống xuống”): Lòng thương xót vô bờ bến đối với tất cả chúng sanh.
- Trí tuệ tánh Không (“Không tình cũng không giống; không tánh cũng không sanh”): Sự thấu suốt bản chất vô ngã, vô thường của vạn pháp.
Sự kết hợp chặt chẽ, không thể tách rời giữa trí tuệ và từ bi chính là con đường Bồ tát, là phương tiện để hoằng dương Chánh pháp, mang lại lợi lạc vô biên cho đời.
Bài giảng sâu sắc của Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn về việc “độ sanh” cho Lục Tổ Huệ Năng không chỉ là một khoảnh khắc lịch sử quan trọng mà còn là kim chỉ nam quý báu cho mọi hành giả trên con đường tu tập. Để tìm hiểu sâu hơn về những lời dạy cốt lõi này và khám phá thêm nhiều bài viết giá trị khác, mời bạn ghé thăm chuyên mục Đạo phật.
