Khó khăn trong cuộc sống thường khiến con người băn khoăn về nguyên nhân, liệu có phải do số phận hay tác động bên ngoài. Tuy nhiên, theo quan điểm sâu sắc, hạnh phúc hay khổ đau đều bắt nguồn từ chính hành động và suy nghĩ của mỗi người. Hiểu rõ điều này sẽ mở ra con đường chuyển hóa bản thân, thay vì oán trách, hãy cùng Chia sẻ Đạo Phật khám phá cách chúng ta có thể kiến tạo một đời sống an vui và ý nghĩa.
Trong cuộc sống, khi đối diện với những nghịch cảnh, nhiều người thường băn khoăn không hiểu vì sao mình lại gặp phải những điều không may mắn, con đường đời sao không suôn sẻ mà lại đầy rẫy gian truân. Họ tự hỏi liệu có phải do ai đó gây ra hay là do số phận an bài, dẫn đến việc than trách trời đất.
Theo quan điểm sâu sắc của đại văn hào Nguyễn Du, nguồn gốc của khổ đau hay hạnh phúc không đến từ ngoại cảnh mà chính là do Nghiệp của mỗi người tạo ra. Nếu hiểu rõ về Nghiệp, chúng ta có thể chuyển hóa nó thông qua việc tu tập và sửa đổi bản thân. Thay vì oán trách trời đất, điều quan trọng là nhận thức và chịu trách nhiệm về hành động của mình. Khi gặp khó khăn, thay vì đổ lỗi cho số phận, ta cần nhìn nhận lại những gì mình đã làm để có thể thay đổi.
Khi đã học hiểu đạo lý, chúng ta cần nỗ lực chuyển hóa những nghiệp xấu thành tốt, những điều dở thành hay, thông qua quá trình tu tập. Nếu không tu dưỡng, không nói lời hay, suy nghĩ thiện lành, chúng ta có thể bị người xung quanh xa lánh, khinh ghét. Khi gặp phải tình huống này, thay vì cho rằng đó là do người khác, ta nên nhận ra nguyên nhân sâu xa đến từ chính bản thân mình. Điều này thật sự phi lý nếu ta không nhận thức được.
Vì vậy, khi cảm thấy không được mọi người yêu quý, ta cần tìm hiểu lý do. Có lẽ vì bản thân chưa đủ tốt, chưa giúp đỡ ai, nên khó nhận được sự mến mộ. Đây không phải là sự sắp đặt của Phật hay Trời. Việc chúng ta đổ lỗi và oán trách Phật Trời là một sai lầm xuất phát từ sự thiếu hiểu biết đúng đắn.
Đại thi hào Nguyễn Du đã nhìn thấu lẽ đó, nên ông không lấy làm lạ trước những điều tốt xấu, lành dữ của mỗi người. Mọi cảnh giới tốt đẹp hay khổ đau đều do Nghiệp chi phối, chứ không phải do một đấng thần linh nào tạo ra. Sự thật là mọi thứ đều do con người tự làm và tự gánh chịu. Chính vì vậy, người Việt Nam khi thấy ai đó gặp cảnh khốn khó thường nói “tội nghiệp quá”. Cụm từ “tội nghiệp” thể hiện sự xót thương cho người đó vì đã mê lầm tạo nghiệp, dẫn đến quả báo và sự đau khổ hiện tại. Điều này cho thấy tinh thần nhân quả của đạo Phật đã ăn sâu vào tâm thức dân tộc.
Khi chứng kiến những gia đình sinh ra trong hoàn cảnh sung túc, con cháu học hành tấn tới, sự nghiệp thăng tiến, người ta thường dùng câu ca dao để ca ngợi:
Bởi chưng kiếp trước khéo tu,
Ngày nay con cháu võng dù nghênh ngang.
Sự giàu sang, con cháu hiển vinh này không phải là ngẫu nhiên mà có được. Nó là kết quả của việc tu tập, tạo nghiệp lành và tích lũy phước đức từ kiếp trước. Những ai không hiểu về luật Nghiệp Báo của đạo Phật thường đổ lỗi cho trời đất, cho sự bất công của xã hội. Tuy nhiên, gốc rễ của mọi vấn đề đều từ chính bản thân mỗi người. Nếu chúng ta không khéo léo, không gieo nhân tốt, thì sẽ phải gánh chịu quả khổ. Nhận ra điểm yếu của bản thân và cố gắng sửa đổi sẽ giúp ta vượt qua khó khăn. Cần nhớ rằng Nghiệp được hình thành từ lời nói, hành động và ý nghĩ. Do đó, việc thường xuyên quán sát ba nghiệp là vô cùng quan trọng. Lời nói, hành động, ý nghĩ xấu sẽ tạo thành nghiệp ác, dẫn đến quả báo khổ đau. Ngược lại, những điều thiện lành sẽ mang lại quả tốt đẹp.
Như vậy, Nghiệp hoàn toàn có thể chuyển hóa được. Ví dụ, nếu ta biết mọi người ghét mình vì lời nói thiếu tế nhị, cộc cằn, thì để được yêu quý, ta cần thay đổi bằng cách nói năng hiền hòa, dịu dàng và hòa nhã hơn. Đây chính là cách chuyển hóa nghiệp khẩu hoặc nghiệp thân, từ ghét sang thương. Nếu miệng lưỡi đã từng gây ra sự ghét bỏ, thì chính nó cũng có thể mang lại sự yêu mến. Thay vì đổ lỗi cho trời đất, ta nên tập trung sửa đổi những thói hư tật xấu của bản thân. Nếu cứ cho rằng người ta ghét mình là do trời khiến, thì sẽ không bao giờ thay đổi được. Khi nhận thức được điều này, ta hãy từ bỏ những lời nói hung ác, thay vào đó là những lời lẽ hiền hòa, đức hạnh, tự nhiên mọi người xung quanh sẽ yêu mến. Đó chính là người biết tu tập.
Chỉ khi chúng ta thừa nhận rằng mọi quả báo khổ đau đều do mình tạo ra, chúng ta mới có thể bắt đầu sửa đổi. Còn nếu cứ đổ lỗi cho trời, thì sẽ không có cách nào để giải quyết, bởi ta không biết tìm trời ở đâu để xin sửa đổi. Đây là một lẽ thật hiển nhiên. Nếu trong lòng ta luôn chứa đựng sự ganh ghét, oán thù với người khác, thì chắc chắn họ sẽ không quý mến ta. Muốn được người khác yêu thương, ta cần phải chân thành yêu thương mọi người, suy nghĩ điều lành, làm việc lành, giúp đỡ mọi người và không oán ghét ai. Khi đó, làm gì có chuyện người ta ghét mình?
Nghiệp sinh ra từ thân, miệng, ý thì cũng phải từ thân, miệng, ý mà thay đổi. Sự thay đổi này chính là biết tu, còn không thay đổi nghĩa là chưa biết tu. Vậy tu tập chính là chuyển hóa ba nghiệp ác thành ba nghiệp thiện, không có gì khác. Cụ Nguyễn Du đã thấu hiểu lẽ này nên đã viết:
Đã mang lấy nghiệp vào thân
Cũng đừng trách lẫn trời gần trời xa.
Những khổ đau ta gánh chịu không phải do trời phạt hay hành hạ, mà chính là do những nghiệp ác do ta tự gây ra.
Các bậc cổ đức xưa kia đã thấu triệt đạo lý nhà Phật nên thường xuyên răn dạy con cháu về điều này. Ngày nay, đôi khi chúng ta nói những lời lẽ rất thâm thúy về đạo lý, nhưng bản thân lại không nhận thức được giá trị thực sự của chúng, nên ít khi chấp nhận hoàn cảnh hiện tại. Ví dụ, khi nghe người khác nói xấu mình, ta thường nổi giận đùng đùng mà không chịu suy nghĩ xem tại sao họ lại làm vậy. Nếu ta không có điều gì làm phật lòng họ, thì cớ sao họ lại mắng nhiếc ta? Chắc chắn là do ta đã có lỗi gì đó khiến họ tức giận và nói xấu. Nếu suy xét như vậy, ta sẽ không còn giận dữ mà còn có thể nhẹ nhàng hỏi người kia: “Anh/chị xem tôi đã làm gì khiến anh/chị phiền lòng, xin cho tôi biết để tôi sửa đổi.” Khi nghe những lời này, liệu còn ai tiếp tục giận mình nữa? Đó chẳng phải là cách chuyển dữ thành lành sao? Ngược lại, nếu ta phản ứng lại khi họ đang tức giận, họ sẽ càng thêm tức giận. Nghiệp chồng chất nghiệp, oan oan tương báo, biết đến bao giờ mới dứt?
Do đó, mâu thuẫn giữa hàng xóm phần lớn là do hiểu lầm. Khi không ai chịu lắng nghe ai, họ cứ phản đối lẫn nhau, gây thêm đau khổ cho nhau. Những lời nói vô nghĩa mà ta vội vàng bắt lấy để cãi lại thật là nóng nảy và dại dột.
Ví dụ, nếu ai đó mắng “bố mày”, ta liền nổi giận và muốn đánh họ. Nhưng nếu xét kỹ, lẽ ra ta phải cảm ơn họ vì đã nhắc đến bố mình: “Cảm ơn anh đã nhắc đến bố tôi.” Chỉ là lời nói “bố mày” mà sao lại giận dữ đến vậy? Chẳng phải người ta đang tự gây khổ cho nhau một cách vô lý sao?
Khi nghe ai đó nói “bố mày”, ta hãy nghĩ rằng họ đang nhắc đến bố mình, đó là điều tốt, có gì phải giận. Khi đó, mọi chuyện sẽ trở nên tốt đẹp. Đây là những lẽ thật vô cùng lợi ích mà chúng ta lại không hiểu được.
Chúng ta dễ dàng phản ứng gay gắt, cãi vã mà không chịu nhìn nhận tường tận bản chất sự việc.
Từ những chuyện nhỏ nhặt, con người lại gây sự, biến nó thành chuyện lớn. Chính vì vậy, Đức Phật thấy chúng sinh si mê, lầm lạc mà vô cùng xót thương.
Việc học Phật giúp chúng ta có cái nhìn đúng đắn, không nên chỉ nhìn nhận sự việc một cách hời hợt bên ngoài rồi sinh ra những ý niệm hơn thua, đúng sai, tranh đấu vô ích. Chúng ta cần thấy được lẽ thật của cuộc đời để tự tu sửa cho mình và giúp đỡ mọi người có được cuộc sống an lạc, thảnh thơi ngay trong hiện tại, đồng thời chuẩn bị cho một đời sống tốt đẹp hơn trong tương lai.
————
Trích từ sách Hoa Vô Ưu 6 – Nghiệp Duyên
Hãy cùng khám phá sâu hơn về triết lý nhân quả và cách chuyển hóa nghiệp để tìm thấy sự bình an trong cuộc sống tại chuyên mục Đạo phật.
