Trong dòng chảy cuộc sống, lời nói mang sức mạnh định hình và ảnh hưởng sâu sắc. Kinh Thập Thiện Nghiệp Đạo đã hé mở con đường tu tập về ngôn từ, giúp hóa giải những phiền não do lời nói ác ý gây ra. Hãy cùng khám phá cách nuôi dưỡng tâm hồn qua từng lời lẽ thiện lành để kiến tạo một đời sống an lạc tại Chiasedaophat.
Con đường giải trừ khẩu nghiệp
Kinh Thập Thiện Nghiệp Đạo, được Đức Phật thuyết giảng tại Long cung Sa Kiệt La trước hàng ngàn Tỳ kheo và Bồ tát, đề cập đến bốn điều lành về khẩu nghiệp. Ngoài ra, giáo lý về lời nói thiện lành còn xuất hiện trong Chính ngữ của Tứ Diệu Đế, Ái ngữ của Tứ Nhiếp pháp, cùng các pháp Tứ Vô Lượng Tâm và Tứ Y Pháp. Phần này tập trung vào việc tu tập bốn điều lành về khẩu nghiệp và phương pháp hóa giải nghiệp ác do lời nói gây ra.
Chương 1: Ái ngữ và đời sống con người
Kinh Thập Thiện Nghiệp Đạo bao gồm Mười điều lành, trong đó có ba điều thuộc về thân nghiệp, ba điều thuộc về ý nghiệp và bốn điều thuộc về khẩu nghiệp. Bốn nghiệp lành về lời nói bao gồm: không nói dối, không nói lời chia rẽ, không nói lời độc ác và không nói lời thêu dệt. Để thực hành những nghiệp lành này, chúng ta cần tu tập hạnh khẩu ngữ, tức là nói những lời nói đúng chính pháp như Đức Phật đã chỉ dạy trong Bát chính đạo (Chính ngữ), Tứ Nhiếp pháp (Ái ngữ), Tứ Vô Lượng Tâm (Từ Bi Hỷ Xá) và Tứ Y Pháp (Y nghĩa bất y ngữ). Tóm lại, tu tập hạnh khẩu ngữ, hay học cách nói, chính là thực hành học nói lời Ái ngữ.
A. Thực hành lời Ái ngữ
1. Lợi ích của việc nói lời Ái ngữ
Trong việc thực hành Thập thiện nghiệp, bốn điều về khẩu nghiệp đều hướng đến việc thực hành Ái ngữ. Vậy Ái ngữ là gì? Ái ngữ là lời nói chân thật, bao gồm các hình thức như không nói dối, không nói lời chia rẽ, không nói lời ác khẩu và không nói lời thêu dệt. Những lời nói này thể hiện sự chân thành, nhân ái, dịu dàng và êm tai, khiến người nghe tin tưởng và cảm mến. Đó chính là Ái ngữ. Người Phật tử nói lời ái ngữ sẽ dễ dàng khuyến hóa mọi người tin sâu nhân quả, tôn kính Tam bảo và đạt được niềm vui trên con đường học Phật.
Trước khi bàn về Ái ngữ, chúng ta hãy xem xét về Ngôn ngữ.
Ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp duy nhất đáp ứng mọi nhu cầu của con người. Ngôn ngữ đã song hành cùng sự phát triển của nhân loại, không ngừng được bổ sung và hoàn thiện theo lịch sử tiến hóa và các trào lưu giao lưu văn hóa.
Ngôn ngữ nói chung là công cụ giao tiếp thiết yếu, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì và phát triển xã hội. Con người dùng ngôn ngữ để trao đổi tư tưởng, tình cảm, công việc, chia sẻ niềm vui nỗi buồn, giao lưu kiến thức, khám phá và thấu hiểu lẫn nhau, góp phần xây dựng cuộc sống tốt đẹp hơn. Công năng của ngôn ngữ bao gồm hai phần quan trọng: ngôn ngữ là hiện thực trực tiếp của tư tưởng và là phương tiện giao tiếp vạn năng.
Ngôn ngữ có hai hình thái biểu hiện: ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết. Trong đó, ngôn ngữ nói được xem là chính yếu vì nó là nền tảng cho sự phát triển của ngôn ngữ viết. Thậm chí, có những dân tộc trên thế giới hiện nay chỉ có ngôn ngữ nói mà chưa có hoặc không có ngôn ngữ viết.
Trong phạm vi bài viết này, chúng ta chỉ bàn về ngôn ngữ nói với mục đích đi đến việc tu tập thực hành hạnh Ái ngữ, tức là thực hành nói lời đẹp. Điều này không chỉ đề cập đến nội dung lời nói mà còn cả sắc thái của lời nói, vì sắc thái ngôn ngữ xác định tính chất “đẹp” của Ái ngữ.
Cổ nhân đã dạy: “Bệnh tòng khẩu nhập, họa tòng khẩu xuất”, nghĩa là bệnh tật đi vào bằng đường miệng, tai họa từ miệng mà ra. Bệnh tật thường do ăn uống và hít thở mà sinh ra. Lời nói thiếu suy nghĩ hoặc bông đùa có thể mang vạ vào thân, thậm chí dẫn đến tù tội. Ví dụ, một lời nói đùa về bom trên máy bay có thể gây ra sự chậm trễ, ảnh hưởng đến hàng trăm hành khách và dẫn đến việc người nói bị điều tra, xử phạt. Điều này cho thấy lời nói có vai trò cực kỳ quan trọng, thể hiện tính cách con người, quyết định thành công hay thất bại trong công việc, thậm chí vận mệnh cá nhân, dân tộc, quốc gia, và có thể gây ra tai họa nếu không đúng pháp, không đúng chỗ, không đúng lúc.
Thực tế, những lời nói khó nghe thường dẫn đến bất hòa và ganh ghét trong các mối quan hệ xã hội. Ngược lại, con người luôn yêu thích những lời nói dễ nghe, êm ái, dịu dàng, chân thành và rộng lượng.
Vậy, Ái ngữ theo tinh thần Phật giáo là gì? Nó được thể hiện như thế nào trong giao tiếp? Ái ngữ thể hiện cả về mặt nội dung và thái độ, sắc thái khi nói.
2. Về mặt nội dung của lời nói theo Ái ngữ
- Ái ngữ là lời nói chân thật: Không nói dối, không nói lời chia rẽ, không nói lời ác khẩu và không nói lời thêu dệt. Những lời nói này mang lại sự chân thành, khiến người nghe tin tưởng và cảm mến.
- Ái ngữ là lời nói của tấm lòng nhân ái: Lời nói xuất phát từ lòng nhân ái có sức thuyết phục mạnh mẽ, làm ấm lòng người nghe như lời khen ngợi, động viên, ân ủi, tán thán, từ chối khéo léo, hay phân tích chân tình. Những lời nói này mang lại kết quả tốt đẹp cho công việc. Lời nói nhân ái thể hiện sự tôn trọng, khoang dung, độ lượng và biết tùy hỷ, không đố kỵ.
Trong kinh Tạp A Hàm, Đức Phật khuyên đệ tử suy nghĩ trước khi nói: “Nếu ta không thích bị người lừa dối, người khác cũng như thế. Vậy tại sao lại lừa dối người khác? Nếu ta không thích người khác chia lìa thân hữu, người khác cũng như thế. Vậy tại sao lại chia lìa thân hữu người khác? Nếu ta không thích người khác nói lời thô ác, người khác cũng như thế. Vậy tại sao đối với người khác, lại mạ nhục họ? Nếu ta không thích người nói lời thêu dệt, người khác cũng như thế. Vậy tại sao đối với người, ta lại nói lời thêu dệt? Cho nên đối với người khác, ta không nên nói lời lừa dối, ly gián, thêu dệt, ác khẩu.”
- Ái ngữ là lời nói vì lợi ích cho người khác: Tạo thuận lợi, mang lại niềm vui, hạnh phúc và sự an lạc cho người khác. Điều này đòi hỏi người nói phải diệt trừ cái “ngã”, có tinh thần vô ngã. Đây cũng là biểu hiện của Lợi hành nhiếp pháp trong Tứ Nhiếp pháp.
- Ái ngữ là lời nói khuyến thiện: Lời nói đầy công đức và trí tuệ, giúp mọi người thành tựu công đức qua lời nói, việc làm và ý nghĩ. Nói lời khuyến thiện với tâm từ bi, động viên người khác làm việc tốt, thúc đẩy sự tiến bộ và tinh tấn tu tập. Người nói cần trang bị kiến thức về đạo đức xã hội và tôn giáo, cùng phong cách nói thuyết phục và tư duy vững vàng.
- Ái ngữ là lời nói của tâm trong sáng: Lời nói không lừa lọc, dối trá, điên đảo, ngoa ngoắt, cường điệu, phỉnh phờ, nịnh bợ, dèm pha chia rẽ. Với tâm trong sáng, hướng thiện, người nói Ái ngữ thường thể hiện Tứ Vô Lượng Tâm: Từ, Bi, Hỷ, Xả. Lời nói này dễ dàng thuyết phục và thuần hóa tâm hồn người nghe.
3. Về mặt thái độ khi nói và sắc thái của lời nói
Trong các lời dạy về Chính ngữ và Ái ngữ, Đức Phật đều nhấn mạnh cách nói đúng pháp, bao gồm cả nội dung, thái độ, nét mặt, cử chỉ và sắc thái giọng nói.
- Nói Ái ngữ là nói với thái độ chân thành, khiêm nhường và tôn trọng người nghe. Lời nói tôn trọng cấp dưới sẽ khiến họ nể phục và thi hành công việc một cách thoải mái, nhiệt tình. Ngược lại, lời nói ra lệnh, hách dịch sẽ khiến người thực hiện khó chịu, công việc kém hiệu quả. Ngay cả khi nhờ vả trẻ nhỏ, cũng cần thái độ khiêm nhường, trân trọng. Đây là thái độ của người học Phật.
- Nói Ái ngữ là nói với giọng nói nhẹ nhàng, dịu dàng, êm tai, tạo cảm xúc thân mến, dễ chịu, thậm chí ngọt ngào, lưu luyến. Điều này giúp công việc thuận lợi, để lại ấn tượng tốt đẹp với mọi người, đặc biệt trong quan hệ gia đình, vợ chồng. Ngược lại, lời nói cau có, thiếu tôn trọng sẽ dẫn đến tâm hồn không thoải mái, thiếu tình cảm, quan hệ kém tốt đẹp. Sắc thái giọng nói khác nhau có thể mang lại kết quả công việc khác nhau. Nói Ái ngữ là nói với thái độ vui vẻ, cởi mở, dễ thuyết phục người nghe.
B. Lời nói không ái ngữ
Những lời nói không tuân theo Ái ngữ sẽ gặp phải trở ngại trong giao tiếp:
- Lời nói của người có tâm “chấp ngã” lớn: Họ coi mình đứng trên tất cả, coi thường người nghe, nói như ra lệnh, giọng điệu hách dịch, đanh thép. Thái độ này không có lợi trong giao tiếp, khó thu phục người nghe, công việc khó thành công và tạo nghiệp ác.
- Lời nói của người có lòng tham: Thường nói lời xu nịnh, ton hót, đề cao không đúng mức để trục lợi cho bản thân. Điều này có thể làm hài lòng người thích nịnh hót hoặc gây khó chịu cho người biết xử sự đúng pháp. Lời nói này xuất phát từ lòng tham, làm hạ thấp phẩm cách và khiến người khác chê bai, khinh thường.
- Lời nói đường mật ngọt ngào, đầu môi cuối lưỡi: Đôi khi dẫn dắt đến cạm bẫy không ngờ. Những lời nói này xuất phát từ lòng đố kỵ, thâm hiểm, có thể dẫn đến tan nát hạnh phúc gia đình, thân tàn ma dại, khuynh gia bại sản, tiêu tan sự nghiệp.
- Lời nói khô khốc, cứng nhắc, ít truyền cảm: Ngay cả khi có tâm trong sáng, biết tôn trọng người nghe, nhưng cách nói và sắc thái giọng nói không dịu dàng, nhẹ nhàng cũng có thể gây tác động xấu trong giao tiếp. Điều này đôi khi xuất phát từ việc còn một chút “bản ngã” trong con người.
C. Cần nói những lời Ái ngữ
“Lời nói là cửa ngõ của nhân cách con người”. Lời nói đúng đắn theo “chính ngữ”, “ái ngữ” của nhà Phật là thông điệp của tình thương và trí tuệ. Giáo pháp của Đức Phật là nguồn trí tuệ giúp chúng ta trau dồi đạo hạnh để nói lời Ái ngữ.
Nói lời “ái ngữ” là phát triển tâm Phật, bồi đắp tâm từ bi hỷ xả. Nó giúp ta dẹp bỏ các tâm ma như tham lam, sân hận, si mê, đố kỵ, ganh tị, hiềm khích, tật đố, hơn thua, ngã mạn, khinh người, khen mình. Thực hành “ái ngữ” là tu tập theo hạnh nguyện đại từ đại bi của Đức Quán Thế Âm Bồ Tát, tầm thanh cứu khổ cứu nạn cho chúng sinh. Thực hành “ái ngữ” mang lại an lạc và hạnh phúc cho mọi người, chuyển hóa những con người đang phiền muộn, khổ đau thành những con người hạnh phúc.
Phạm Đình Nhân
Còn nữa…
Trích tập sách “Hành Thập thiện và con đường giải trừ khẩu nghiệp” của tác giả Phạm Đình Nhân
Để hiểu sâu hơn về cách trau dồi đạo hạnh và thực hành Đạo phật, mời quý vị khám phá thêm những nội dung hữu ích trong chuyên mục.
