Trên hành trình đến Koṭigāma, Đức Phật đã dẫn dắt các tỳ khưu trẻ bằng chính hành động của mình, tạo nên một bài học sâu sắc về sự tĩnh tại và từ ái. Khoảng cách giữa lý thuyết và thực hành được thu hẹp qua từng bước chân, từng cử chỉ. Khám phá sâu hơn về những bài học thầm lặng này và cách chúng dẫn lối ta đến bình an qua Website Chia sẻ Đạo Phật.
Đức Phật, theo sự chỉ định của Tôn giả Sāriputta, đã triệu tập khoảng hai mươi vị tỳ khưu trẻ để cùng ngài lên đường. Khoác trên vai chiếc y màu san hô, tay cầm bình bát, Đức Phật và chúng tăng rời thành phố, tiến về ngoại ô. Trên con đường bụi bặm, lấm lem, đoàn tu sĩ lần lượt đi qua những cánh đồng lúa, vườn xoài, vườn cà ri, vườn chà là. Họ luồn mình trong những con đường rợp bóng tre, dừa, thốt nốt, rồi đến ngôi làng Koṭigāma trù phú và sầm uất.
Tại đây, sau khi lần lượt đi khất thực qua các xóm nhà, không phân biệt giàu nghèo, đoàn tu sĩ đã dừng chân dưới bóng cây mù u mát rượi để thọ trai khi vật thực đã đủ dùng. Các vị tỳ khưu trẻ đi theo bóng Đức Phật cảm nhận được sự bình yên và an ổn.
Sự tĩnh tại, chậm rãi và cẩn trọng trong từng hành động của Đức Phật là bài học vô giá cho các tỳ khưu trẻ.
Đức Phật không trực tiếp giảng dạy, nhưng các vị tỳ khưu trẻ đã học hỏi được rất nhiều điều qua “thân giáo” của ngài: sự tĩnh tại toát ra từ đôi mắt nhìn xuống, sự chậm rãi và nhẹ nhàng trong từng bước chân, sự cẩn trọng khi đón nhận vật thực, lòng từ ái thể hiện qua những lời chúc phúc, cách thọ trai tinh tế, cách đi kinh hành khoan thai, và cả cách trải tọa cụ dưới gốc cây để tọa thiền. Tất cả những điều này tạo nên một bài học sâu sắc về sự uy nghiêm và từ bi.
***
Cách đó không xa, khoảng nửa do tuần, là khu rừng xoài xanh mát thuộc sở hữu của một kỹ nữ tên là Ambapālī. Nàng được biết đến là người xinh đẹp và tài hoa bậc nhất kinh thành Vesāli. Xuất thân từ dòng dõi vương giả nhưng lại có số phận đặc biệt, Ambapālī sở hữu vẻ đẹp trời phú cùng tài năng múa hát xuất chúng. Theo lời tiên đoán của các nhà tướng pháp, nàng sẽ có một tương lai rạng rỡ, có thể trở thành hoàng hậu hoặc vương phi.
“- Vậy tương lai, cô bé sẽ thế nào?” Vị vương tử hỏi.
Vị bà-la-môn già thở dài:
“- Cũng là hoàng hậu, nhưng là hoàng hậu trong giới kỹ nữ, giàu sang và quyền quý không ai sánh bằng!”
Vào thời đó, các kỹ nữ được xã hội kính trọng. Cha nàng, vì thương con và mang mặc cảm tội lỗi, đã gửi nàng đến Bārāṇasī – một thành phố nổi tiếng về nghệ thuật và có các trường dạy nghề kỹ nữ danh tiếng – để theo học.
Cuộc sống xa hoa, danh vọng không mang lại hạnh phúc thực sự cho Ambapālī.
Mười năm sau, khi trở về Vesāli, Ambapālī đã vượt trội hơn hẳn các kỹ nữ khác. Cha nàng không chỉ cho nàng một dinh thự nguy nga mà còn cung cấp đầy đủ người hầu hạ. Giá để được nghe nàng biểu diễn lên đến một ngàn đồng tiền vàng. Dù ban đầu nàng kiên quyết chỉ bán nghệ, nhưng trước sự theo đuổi của nhiều công tử, nàng đã xiêu lòng. Tuy nhiên, sau đó nàng trở nên khắt khe hơn trong việc lựa chọn, được sự hậu thuẫn lớn từ quyền lực và tài sản.
Ambapālī khao khát tìm kiếm một ý nghĩa sâu sắc hơn cho cuộc đời.
Cuộc sống liên miên trong những cuộc vui, tiếng đàn, lời ca, cao lương mỹ vị, sự hầu hạ của vương tôn công tử đã khiến Ambapālī cảm thấy mệt mỏi và chán nản. Nàng tìm đến khu rừng xoài xa tít ngoại ô để tìm chút bình yên, thư giãn tâm hồn giữa thiên nhiên trong lành. Tại đây, nàng dần nhận ra rằng sự xa hoa vật chất không phải là hạnh phúc đích thực, mà phải có một điều gì đó sâu sắc hơn.
Thời gian trôi qua, dù đã là một lão bà tóc bạc, Ambapālī vẫn giữ được nét đẹp và phong thái đài các. Bà sở hữu nhiều cơ ngơi, mở lớp đào tạo kỹ nữ, nhưng vẫn thích lui về nơi thanh vắng. Nghe tin về Thái tử Siddhattha đã từ bỏ ngai vàng xuất gia tầm đạo, bà đặt câu hỏi về ý nghĩa hạnh phúc. Việc ngài trở thành Đức Phật, dẫn dắt đoàn sa môn áo vàng đi hóa độ khắp nơi, khiến bà chú ý. Những câu chuyện về các bậc hiền triết, vương tử, đạo sĩ, vua chúa, và cả thần y Jīvaka đều quy y theo Đức Phật càng làm bà thêm tò mò.
Liệu có một tôn giáo nào thực sự mang lại sự giải thoát cho con người?
Những câu chuyện kỳ lạ lan truyền, khiến mọi người đều kính phục Đức Phật và đoàn sa môn. Ngay cả những người ngoại đạo cũng phải nể phục. Việc Đức Phật cảm hóa tên biện sĩ ngông nghênh Saccaka và sự xuất hiện của ba thảm nạn tại Vesāli, mà chính giáo đoàn ấy cùng quân lính đã hỗ trợ cứu trợ, càng củng cố niềm tin vào sự cao cả của ngài.
Ambapālī, dù được xã hội kính trọng, vẫn mang mặc cảm về nghề nghiệp của mình và e dè không dám đến gặp Đức Phật. Tuy nhiên, khi nghe tin Đức Phật đã mở rộng cửa đón nhận nữ nhân tu tập và thành lập giáo hội tỳ khưu ni, bà cảm thấy hy vọng. Việc Đức Phật không phân biệt giai cấp, tầng lớp càng khiến bà thêm vững tâm.
Bà kỹ nữ Ambapālī thở phào nhẹ nhõm, tin rằng mình sẽ có cơ hội được diện kiến ngài. Khi hay tin Đức Phật đang ở làng Koṭigāma, bà lập tức cho chuẩn bị cỗ xe lộng lẫy và cùng tùy tùng rời khu rừng xoài, hướng thẳng đến ngôi làng.
Đến nơi, bà trông thấy một sa môn với dung nghi trong sáng, dịu dàng như ánh trăng rằm đang ngồi tĩnh tọa dưới gốc cây. Khung cảnh trang nghiêm và thiêng liêng khiến bà rón rén tiến lại gần.
“Này Ambapālī, hãy đến đây! Như Lai cũng đang cố ý chờ đợi cuộc viếng thăm này đấy!”
Giọng nói ấm áp của Đức Phật vang lên, gọi tên nàng: “Này Ambapālī, hãy đến đây! Như Lai cũng đang cố ý chờ đợi cuộc viếng thăm này đấy!”
Ambapālī rùng mình, ngạc nhiên vì Đức Phật biết tên mình và giọng nói của ngài sao mà êm dịu. Bà mạnh dạn bước tới, cung kính xá lễ.
Đức Phật chỉ vào một tảng đá sạch sẽ bên cạnh và mời bà ngồi xuống, chia sẻ những điều bất ổn trong tâm hồn.
Ambapālī bắt đầu kể về cuộc đời mình: thân phận con rơi, những năm tháng học nghệ gian khổ, nghề nghiệp đã thành đạt nhưng đầy rẫy sự mệt mỏi về thể xác lẫn tinh thần. Bà chia sẻ về cuộc sống xa hoa, danh vọng, sự hao tổn tuổi xuân để phục vụ giai cấp quý tộc và những người giàu có. Bà băn khoăn liệu vàng ngọc và vinh hoa hư dối ấy có phải là hạnh phúc, hay đằng sau vẻ huy hoàng ấy là bóng tối, đau khổ và phiền muộn.
Đức Phật, nắm bắt được tâm tư của Ambapālī, đã khơi bày về Tứ Diệu Đế, về Khổ đế – thực tại đang chi phối chúng sinh trong ba cõi bốn loài. Ngài không đi sâu vào chi tiết mà tiếp tục nói về con đường thoát khổ. Ngài nhấn mạnh tầm quan trọng của tri kiến chân chánh và đức tin vững chắc làm nơi nương tựa tinh thần. Nếu thiếu vắng đời sống tinh thần với niềm vui thiêng liêng, sự sung mãn vật chất chỉ đáp ứng được bản năng hạ liệt và dẫn đến thảm họa. Đức Phật khuyên bà nên biết bố thí, cúng dường, xả ly, ly tham để tâm hồn được nhẹ nhàng, rộng mở, thanh thản. Thực hành những pháp này sẽ xua tan những đám mây u tối trong tâm hồn.
Xúc động trước thời pháp êm dịu, Ambapālī quỳ xuống, dâng lời tri ân và xin quy y Tam Bảo, trở thành người cận sự nữ.
Sau khi Đức Phật thọ trì giới quy, ngài nhận lời mời của Ambapālī đến vườn xoài của bà thọ trai vào ngày hôm sau.
Ambapālī đảnh lễ Đức Thế Tôn, rồi kính cẩn nhiễu quanh và ra về.
***
Vào buổi trưa cùng ngày, các vương tử, công tử trẻ tuổi của cộng hòa Licchavī, thủ đô Vesāli, nghe tin Đức Thế Tôn ngự đến làng Koṭigāma. Họ cùng nhau tổ chức một đoàn xe lộng lẫy để đến diện kiến ngài.
Trên con đường nhỏ dẫn vào làng, đoàn xe của các vương tử Licchavī trông thấy một cỗ xe bốn ngựa trắng sang trọng đang tiến về phía họ. Họ nhận ra đó là cỗ xe của kỹ nữ Ambapālī.
Ambapālī kiên quyết không nhường đường, khẳng định quyền ưu tiên thỉnh mời Đức Phật.
Dù biết đó là các vương tử, công tử giàu sang và quyền uy, Ambapālī vẫn kiên quyết không nhường đường. Cỗ xe của bà, được thiết kế chắc chắn và trang trí lộng lẫy, đã va chạm với các cỗ xe của các vương tử, khiến một số bị hư hỏng. Tuy nhiên, họ không giận mà chỉ thắc mắc tại sao bà lại cố tình ngăn cản họ đến diện kiến Đức Thế Tôn.
Ambapālī mỉm cười, giải thích rằng bà đã mời Đức Phật và hội chúng đến thọ trai tại vườn xoài của mình vào ngày mai.
Các vương tử đề nghị nhường lại buổi cúng dường, thậm chí đưa ra lời đề nghị tặng vàng, nhưng Ambapālī từ chối, khẳng định bà không thể nhượng lại dù là cả thủ đô Vesāli hay tài sản của mình.
Các vương tử Licchavī, dù bị “hớt tay trên” và có phần bẽ mặt, không hề tỏ ra tức giận. Họ cười và tiếp tục lên đường đến thăm Đức Phật. Những chiếc xe bị hư hỏng được bỏ lại, họ đi bộ đến gốc cây mù u.
Đức Phật, biết rõ mọi chuyện đã xảy ra, đã nói với hội chúng:
“Này các thầy tỳ-khưu! Nếu ai chưa thấy chư thiên cõi trời Tāvatiṃsa, thì hãy nhìn hội chúng các vương tử, công tử Licchavī kia – là có thể hình dung được! Chư thiên Tāvatiṃsa cũng tương tự như vậy về cách phục sức nhiều sắc màu đầy ấn tượng. Hãy nhìn kìa! Một số vương tử thích màu xanh, thế là ngựa kéo nhuộm xanh, cỗ xe màu xanh, y phục màu xanh, trang sức cũng màu xanh! Một số vương tử thích màu vàng thì ngựa, xe, y phục và trang sức đều màu vàng. Cũng như thế là màu bạch ngọc, màu chu sa, màu san hô, màu nước biển, màu xanh lá cây, màu bình minh rạng… Họ đi đâu là mang theo cả thiên nhiên, cả vườn hoa thật là phong phú sắc màu, tươi vui và đẹp mắt…”
Các vị tỳ khưu trẻ thích thú nhìn ngắm đoàn người đầy màu sắc đến chào hỏi Đức Thế Tôn rồi ngồi xuống.
Đức Phật thuyết pháp về cảnh giới các cõi trời và nhân quả của việc bố thí, trì giới.
Đức Phật tiếp tục thuyết pháp về cảnh giới các cõi trời, nhấn mạnh về trang phục sắc màu của họ tương ứng với chúng thiên cõi trời Tāvatiṃsa, cũng như nhân và quả của nghiệp. Ngài nói về nhân sinh các cõi trời cao hơn, chánh báo, y báo ở đó. Ngài cũng thuyết về bố thí, trì giới qua những câu chuyện, dụ ngôn thú vị, sau đó mới đến đức tin Tam Bảo, con đường dẫn đến phước, hạnh phúc và an lạc.
Trong lúc thuyết pháp, Đức Phật đã vận dụng thần thông, phóng ra hào quang trắng dịu dàng bao trùm hội chúng, làm cho không gian trở nên trong sạch. Điều này khiến mọi người vô cùng thỏa thích và hoan hỷ. Một vị vương tử xúc động đứng dậy, đảnh lễ Đức Phật và đọc một bài kệ ca ngợi ánh sáng trí tuệ của Ngài.
Hội chúng Licchavī yêu cầu vị ấy đọc lại bài kệ, và họ đã vui vẻ cởi bỏ áo báu, trang sức quý giá tặng cho người đọc kệ. Vị này lại dâng tất cả lên Đức Thế Tôn. Vì lòng từ bi, Đức Phật thọ nhận và dạy rằng có năm điều quý hơn cả áo bào và trang sức, đó là sự xuất hiện của một vị Phật, người giảng nói và tín giải giáo pháp của Ngài, người thành tựu pháp mà Ngài giảng dạy, và người biết đền ơn khi gặp hoạn nạn.
Các vương tử, công tử Licchavī được Đức Phật khai thị, giáo giới khiến ai nấy đều phấn khích và hoan hỷ.
Cuối buổi pháp thoại, hội chúng Licchavī thỉnh mời Đức Phật và hội chúng thọ trai ngày hôm sau. Đức Phật cho biết đã nhận lời mời của bà Ambapālī. Họ kể lại câu chuyện đụng xe với bà kỹ nữ, và một chàng trai Licchavī thốt lên rằng họ đã bị bà Ambapālī “hớt tay trên” mất phần phước.
Đức Phật mỉm cười và nói:
“Ừ! Trên con đường tiến hóa tâm linh, nếu các chàng trai còn ham vui, ham chơi, ham thụ hưởng quá – thì coi chừng, sẽ bị bà ta hớt mất phần phước, bị hạ đo ván một lần nữa đấy!”
“- Bạch, tại sao?”
“- Vì mới nghe pháp chỉ mới một lần – Đức Phật nói – mà bà ta đã có đức tin khá vững chắc.”
“- Tri ân Đức Thế Tôn! Chúng con sẽ ghi nhớ lời này! Chúng con rồi sẽ có đức tin vững chắc như thế!”
Sau khi hội chúng Licchavī rời đi, Đức Phật dọn dẹp chỗ ngồi và cùng hội chúng rời Koṭigāma đến làng Nākikā. Trời đã về chiều, cơn mưa lất phất và gió lạnh, Đức Phật tìm được một ngôi nhà gạch bỏ hoang để cùng hội chúng qua đêm.
Ambapālī đã xa lìa trần cấu, thấy pháp và chứng quả Nhập Lưu.
Sáng hôm sau, người hầu của Ambapālī đến báo rằng buổi trai soạn tại vườn xoài đã sẵn sàng. Tại đây, bà kỹ nữ đã dâng cúng thức ăn thượng vị với tất cả lòng thành kính và trân trọng vào bát của Đức Phật và tăng chúng. Sau khi Đức Phật ngọ trai xong, bà dâng nước rửa tay, nước uống và ngồi một bên để nghe pháp.
Đức Phật ân cần chỉ dạy cách lập tâm, cách an trú tâm vào thiện pháp – tức là biết lấy việc lành, việc tốt làm niềm vui thanh cao cho tâm hồn. Cuối buổi giảng, Ambapālī xin phép được làm hai việc hữu ích: thứ nhất, bà xin được thỉnh thoảng lui tới Mahāvana để nghe pháp và cúng dường cho hội chúng tỳ kheo ni còn non trẻ; thứ hai, bà xin cúng dường khu vườn xoài rộng lớn này cho tăng chúng, để làm nơi lưu trú khi Mahāvana trở nên chật chội.
Đức Phật im lặng nhận lời và khuyên bà nên tác ý cúng dường khu vườn xoài này đến cho thập phương tăng, có Như Lai là vị đứng đầu, để phần phước được lớn rộng hơn.
Ambapālī cúi đầu ưng thuận và thực hiện nghi thức dâng cúng theo thủ tục cổ truyền. Đức Phật nói kệ chúc phúc, mong rằng phước sự này sẽ làm đầy tràn tín tâm và chân phúc mai hậu cho thí chủ. Sau đó, thấy căn duyên của bà kỹ nữ đã sẵn sàng, Đức Phật thuyết một thời pháp về Tứ Đế với ngôn từ giản dị, sâu rộng và gần gũi với đời thường. Cuối thời pháp thoại, bà kỹ nữ Ambapālī đã rời bỏ tập khí, xa lìa trần cấu, thấy pháp và chứng quả Nhập Lưu!
Câu chuyện về Ambapālī là minh chứng cho lòng từ bi vô bờ bến của Đức Phật, Ngài không bỏ qua bất kỳ ai trên con đường tìm cầu chân lý. Để hiểu sâu hơn về những câu chuyện ý nghĩa tương tự, hãy khám phá thêm trong chuyên mục Đạo phật.
