Để thấu hiểu trọn vẹn những giáo lý sâu xa của Đức Phật, ta cần có sự chiêm nghiệm và trải nghiệm thực tế. Bài viết này sẽ khai mở những bài học giản dị, gần gũi từ cuộc đời Ngài, giúp bạn tìm thấy sự bình an nội tại và sức mạnh để đối mặt với thử thách. Khám phá con đường giác ngộ và trí tuệ tại Chiasedaophat.
Sự thấu hiểu sâu sắc những lời dạy của Đức Phật đòi hỏi sự trải nghiệm và cảm nhận trực tiếp, tương tự như việc chỉ có thể cảm nhận sự thanh tịnh của núi rừng khi đã thực sự đặt chân đến đó. Nếu chưa đạt đến cảnh giới giác ngộ của Phật, chúng ta khó lòng thấu hết thâm ý và học hỏi trọn vẹn những bài học quý báu từ cuộc đời Ngài. Do đó, trong phạm vi bài viết này, chúng ta sẽ tập trung vào những bài học gần gũi, dễ hiểu và có thể ứng dụng vào cuộc sống hàng ngày.
Sự an tĩnh nội tâm giúp chúng ta đủ sức mạnh để vượt qua mọi thử thách và rào cản trong cuộc sống.
1. Duy ngã độc tôn: Giác ngộ là trên hết
Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, với tên hiệu Tất-đạt-đa mang ý nghĩa “người được toại nguyện”, đã giáng trần để mang đến ánh sáng giác ngộ cho thế gian. Ngay từ khi mới chào đời, Ngài đã tuyên bố: “Thiên thượng, thiên hạ, duy ngã độc tôn. Nhất thiết thế gian, sanh, lão, bệnh, tử.” Lời tuyên bố này không đề cao cái tôi cá nhân hay thân xác phàm tục, mà nhấn mạnh rằng chỉ có sự giác ngộ, trí tuệ và Phật tâm mới là tối thượng. Mọi thứ khác trong thế gian, bao gồm cả sự sinh, già, bệnh, chết, đều thuộc về vô thường, biến hoại và không có thực chất.
Khi đối diện với lý tưởng sống, điều quan trọng không chỉ là có một lý tưởng, mà còn là lý tưởng đó có đủ sức mạnh để “bảo kê” cho cuộc đời chúng ta hay không. Điều này có thể kiểm nghiệm qua ba tiêu chí:
- Khi gặp niềm vui: Nếu chúng ta vẫn giữ được sự bình tĩnh, không để cảm xúc vui quá đà chi phối, thì lý tưởng sống đó đủ lớn. Sự vui mừng thái quá có thể làm tâm động, dẫn đến mất kiểm soát và khổ đau. Ngược lại, sự an tĩnh giúp chúng ta đối diện với mọi việc một cách sáng suốt, dễ dàng vượt qua chướng ngại và đạt được thành công.
- Khi gặp nghịch cảnh: Lý tưởng sống cần đủ mạnh mẽ để giúp ta đối diện với khổ đau mà vẫn giữ được sự bình thường, hoặc ít nhất là không quá suy sụp. Thay vì để những phiền muộn tích tụ và làm suy yếu tâm trí, việc nhận diện và hóa giải ngay từ niệm đầu tiên sẽ giúp ta giữ được sự an tịnh. Sự giác ngộ chính là lý tưởng đủ lớn để bảo vệ ta khỏi khổ đau vĩnh viễn.
- Khi đối diện với cái chết: Một lý tưởng sống vững chắc sẽ giúp ta đối diện với cái chết một cách bình thường, không lo âu, sợ hãi. Sự giác ngộ đã minh chứng cho khả năng ra đi an nhiên, tự tại của chư Phật và các bậc Thánh. Nếu lý tưởng sống của ta đáp ứng được ba tiêu chí này, đó là một lý tưởng đúng đắn và thiết thực.
Tâm thái an tĩnh, giác sáng là nền tảng cho sự giác ngộ, mang lại nguồn an lạc vô biên. Khi sống bằng tâm giác ngộ, mọi cảnh giới trở nên bình thường, không còn khả năng chi phối ta. Đây chính là ý nghĩa của lời dạy “Duy ngã độc tôn” mà Đức Phật đã truyền trao.
2. Sự sống là khổ
Tăng trưởng tâm từ bi và thiện pháp sẽ mang lại sự an ổn vững chắc.
Trong một lần chứng kiến cảnh tượng thiên nhiên tàn khốc, Thái tử Sĩ-đạt-ta đã nhận ra sự thật đau lòng: sự sống của loài này là cái chết của loài khác. Con côn trùng bị chim chóc ăn thịt, sự sống của con này là sự chấm dứt của con kia. Từ đó, Ngài thấu hiểu sâu sắc nỗi khổ của sự sống, rằng nó luôn gắn liền với sự đau đớn, mất mát và vòng luân hồi sinh tử.
Quan niệm “vật dưỡng nhân” thường bị hiểu sai lệch. Nếu con vật sinh ra để phục vụ con người, chúng đã tự nguyện dâng hiến. Tuy nhiên, thực tế cho thấy chúng luôn sợ hãi, chống cự khi bị giết hại. Điều này chứng tỏ sự sống của chúng không phải để làm thức ăn cho ta một cách tự nguyện. Việc cưỡng bức giết hại chúng không chỉ gây đau đớn cho chúng mà còn tạo ra nghiệp báo, dẫn đến khổ đau cho chính chúng ta.
Ăn chay không chỉ là một phương pháp ăn uống, mà còn là cách để nuôi dưỡng lòng từ bi. Khi chúng ta không nỡ làm tổn thương bất kỳ sinh linh nào, từ muỗi, kiến đến trâu, bò, đó là dấu hiệu cho thấy lòng từ bi đã phát triển. Việc tu tập thiện tâm, ăn chay và sống hiền thiện giúp tăng trưởng thiện căn, đưa ta trên con đường an lành, tránh xa khổ đau.
Thực nghiệm cho thấy, người ăn chay thường có tâm từ bi, nhẹ nhàng và bền bỉ hơn. Trái lại, người ăn mặn, dù có vẻ mạnh mẽ ban đầu, lại dễ dàng gục ngã khi đối diện với nghịch cảnh. Sức mạnh thực sự không nằm ở sự hung hãn, mà ở sự điềm đạm, khả năng chịu đựng và đối diện với mọi hoàn cảnh một cách vững vàng.
Nghiên cứu về sự sống và cái chết cho thấy, sự sống của con này là cái chết của con kia, và vòng luân hồi này tạo ra vô vàn khổ đau. Ngay cả khi được ăn thịt con vật, chúng ta cũng không thoát khỏi khổ đau, bởi lẽ con vật bị giết hại mang trong mình lòng oán hận, dẫn đến nghiệp báo trả thù trong kiếp sau. Câu chuyện về người con đòi giết cha mình vì hận thù từ kiếp trước là minh chứng rõ ràng cho điều này.
Vì vậy, khi nhận ra sự thật về vòng luân hồi sinh tử và nỗi khổ của sự sống, chúng ta sẽ có động lực để tìm cầu con đường giải thoát, thoát khỏi vòng luân hồi và đạt đến sự an lạc vĩnh cửu.
3. Già là khổ
Sự tu tập và sửa đổi bản thân từ những hành vi nhỏ nhặt sẽ mang lại hiệu quả rõ rệt.
Chứng kiến cảnh một người già yếu, tiều tụy, Thái tử Sĩ-đạt-ta đã nhận thức sâu sắc về quy luật vô thường của cuộc đời. Ngài ý thức rằng, rồi đây chính mình cũng sẽ trải qua quá trình lão hóa, sức lực suy giảm và đối mặt với nỗi khổ của tuổi già.
Nhiều người trong chúng ta, khi nhìn thấy người già yếu, lại có thái độ khinh thường, chê bai, thay vì cảm thông và kính trọng. Điều này xuất phát từ sự thiếu tỉnh giác, không nhận ra rằng mình rồi cũng sẽ già đi. Thái độ này đi ngược lại với cái nhìn của Phật, vốn luôn đề cao lòng từ bi và sự thấu hiểu.
Người có trí tuệ sẽ nhìn thấy sự già yếu của người khác và từ đó có sự cảm thông sâu sắc, đồng thời có động lực để tu tập, chuẩn bị cho chính mình đối diện với tuổi già một cách an nhiên. Ngược lại, người mê muội chỉ xem đó là chuyện của người khác, không nhận ra sự thật về quy luật tự nhiên, dẫn đến thái độ hời hợt và thiếu tôn trọng.
Tuổi già mang đến những khó khăn như trí nhớ suy giảm, chậm chạp, ăn nói lúng túng. Những điều này có thể gây phiền hà cho người xung quanh, khiến người già cảm thấy mình trở thành gánh nặng. Tuy nhiên, nếu có cái nhìn tỉnh táo, người lớn tuổi sẽ nhận ra rằng mình đã cống hiến cả đời cho gia đình và xã hội, và giờ là lúc nên tập trung vào việc tu tập, chuẩn bị cho hành trang cuối đời.
Thái tử, dù đang ở đỉnh cao quyền lực và sức mạnh, nhưng khi đối diện với sự thật về tuổi già, Ngài đã quyết chí xuất gia để tìm con đường thoát khổ. Điều này cho thấy sự tỉnh giác và trí tuệ vô song của Ngài. Học theo tấm gương của Ngài, chúng ta cần nhìn nhận sự thật về quy luật tự nhiên, nuôi dưỡng lòng từ bi và nỗ lực tu tập để có một cuộc sống an lạc, ý nghĩa.
Việc nhận thức rõ ràng về sự thật của cuộc sống, không bị cuốn theo những ảo tưởng hay ham muốn phù phiếm, sẽ giúp chúng ta giữ được tâm an tĩnh, ổn định và có nghị lực để đối mặt với mọi nghịch cảnh. Điều này cũng giúp ta nhận ra rằng, dù có cố gắng đến đâu, những thành tựu vật chất cũng không thể mang theo khi nhắm mắt xuôi tay. Do đó, việc theo đuổi những giá trị tinh thần, tu tập để đạt được sự giác ngộ mới là điều quan trọng nhất.
Nhìn vào những người điềm đạm, nhẹ nhàng, luôn tươi vui và sẵn sàng sẻ chia, ta thấy họ có sức mạnh nội tại vững vàng, là chỗ dựa cho người khác. Ngược lại, những người sống theo ảo tưởng, bồng bột, dễ bị tác động bởi hoàn cảnh bên ngoài, thường yếu đuối và dễ gục ngã. Sự điềm đạm, nhẹ nhàng không phải là yếu đuối, mà là biểu hiện của sức mạnh nội tâm, khả năng chịu đựng và sự vững chãi.
4. Bệnh là khổ
Chứng kiến cảnh một người bệnh rên rỉ vì đau đớn, Thái tử Sĩ-đạt-ta nhận ra sự mong manh và tạm bợ của thân thể con người. Ngài hiểu rằng, bệnh tật là một phần không thể tránh khỏi của cuộc sống, và sự khỏe mạnh hiện tại không đảm bảo cho tương lai.
Việc nhìn thấy người khác bệnh tật giúp ta nhận ra rằng mình cũng có thể mắc bệnh như họ. Điều này giúp ta tránh thái độ ngã mạn, coi thường người khác khi còn khỏe mạnh. Đồng thời, nó khơi dậy lòng cảm thông, thương yêu và mong muốn giúp đỡ người bệnh.
Trong ngành y, trách nhiệm không chỉ dừng lại ở việc điều trị bệnh tật, mà còn là chăm sóc, an ủi người bệnh. Đặt mình vào hoàn cảnh của họ, thấu hiểu nỗi đau và sự sợ hãi của họ, sẽ giúp ta có thái độ đồng cảm, tôn trọng và yêu thương. Khi làm việc với tâm thế này, ta không chỉ chữa trị bệnh tật mà còn chữa lành tâm hồn người bệnh, mang lại cho họ sự an ủi và niềm an lạc.
Sức khỏe là một phước đức lớn. Khi còn khỏe mạnh, ta có cơ hội để giúp đỡ người khác, làm những việc thiện lành. Việc làm này không chỉ mang lại lợi lạc cho người bệnh mà còn nuôi dưỡng thiện căn trong ta, giúp ta sống an ổn và vui vẻ hơn.
Nhận thức rõ ràng về sự mong manh của thân thể giúp ta không còn bám chấp vào nó. Khi không còn bám chấp, ta sẽ thoát khỏi những mê lầm, khổ não và rắc rối trong cuộc sống. Đồng thời, lòng từ bi và sự tôn trọng đối với người bệnh sẽ tăng trưởng, mang lại nhiều lợi lạc và an vui.
Nếu có đủ duyên, việc tu tập thiền định sâu sắc sẽ giúp ta đạt đến sự tự do tự tại, không còn bị chi phối bởi bệnh tật, và có thể giúp đỡ mọi người.
5. Chết là khổ
Chứng kiến cảnh một người chết, Thái tử Sĩ-đạt-ta nhận ra sự thật hiển nhiên: tất cả chúng sinh rồi sẽ phải đối mặt với cái chết. Ngài thấy rõ sự phù du, giả tạm của kiếp người, và điều này càng thôi thúc Ngài tìm kiếm con đường giải thoát.
Cái chết là một sự thật không ai có thể tránh khỏi. Dù ta có giàu sang, quyền lực hay tài giỏi đến đâu, khi chết, tất cả đều trở về cát bụi. Sự nhận thức này giúp ta dứt bỏ những mê lầm, phiền não và sống một cuộc đời ý nghĩa hơn.
Tin tức về sự ra đi của một người bạn đồng tu là lời nhắc nhở mạnh mẽ về sự vô thường của cuộc sống. Nó thôi thúc ta tinh tấn tu tập, không để bản thân bị cuốn vào vòng xoáy của công việc và những thú vui tạm bợ. Nếu không tỉnh giác, ta sẽ dễ dàng quên đi lời nhắc nhở này và tiếp tục sống trong mê lầm.
Sự sống và cái chết luôn cận kề. Khi nhận thức rõ điều này, ta sẽ có động lực mạnh mẽ để tu tập, thoát khỏi sự chi phối của cái chết. Điều này cũng giúp ta nhìn nhận mọi việc một cách tỉnh táo hơn, không còn tranh cãi hay giận hờn với người khác. Thay vào đó, ta sẽ thông cảm, yêu thương và tha thứ cho họ.
Tranh cãi, giận dữ chỉ mang lại khổ đau cho cả hai bên. Khi ta tỉnh táo và làm chủ được bản thân, ta sẽ thấy rõ điều này và thông cảm với những người đang chìm đắm trong khổ đau. Nhờ đó, ta tránh tạo nghiệp và sống một cuộc đời an lạc.
Nhận thức sâu sắc về sự mong manh của kiếp người giúp ta sống tỉnh giác, không còn tranh cãi hay giận dữ. Ta sẽ yêu thương và thông cảm với những người làm hại mình, không tạo nghiệp và sống một cuộc đời an vui.
6. Xuất gia
Thái tử Tất Đạt Đa quyết định xuất gia tìm đạo.
Dù có đầy đủ mọi thứ trong cung vàng điện ngọc, Thái tử Sĩ-đạt-ta vẫn cảm thấy không hạnh phúc khi nhận ra bản chất giả dối, tạm bợ của cuộc sống. Ngài đã từ bỏ tất cả để tìm cầu con đường giải thoát.
Chúng ta, dù không có nhiều của cải hay quyền lực như Thái tử, nhưng lại dễ dàng bị chi phối bởi những thứ vật chất đó, dẫn đến khổ đau triền miên. Điều này là do chúng ta chưa giác ngộ được sự thật về bản chất phù du của cuộc sống.
Cuộc sống hôn nhân, dù ban đầu có ngọt ngào, nhưng theo thời gian, nó trở thành sự nương tựa lẫn nhau để duy trì cuộc sống. Những ảo tưởng, mơ mộng của tuổi trẻ dần tan biến khi ta đối diện với thực tế.
Không phải ai cũng cần có gia đình để sống hạnh phúc. Những người có nghị lực có thể sống độc lập và tốt đẹp. Nếu cần sự nương tựa, thì đó chỉ là sự hỗ trợ lẫn nhau để xây dựng cuộc sống, không có gì huyền ảo như ta tưởng tượng.
Việc tơ tưởng, dệt mộng về một cuộc sống hoàn hảo sẽ khiến ta đánh mất cái nhìn về sự thật, trở nên yếu đuối và dễ bị cuộc đời lừa gạt, dẫn đến khổ đau. Thay vào đó, hãy sống bình dị, ổn định, giữ tâm an tĩnh, không dao động. Khi tâm an tĩnh, ta sẽ có nghị lực và đối mặt với mọi việc một cách nhẹ nhàng.
Dù có cố gắng đến đâu, những thành tựu vật chất cũng không thể mang theo khi nhắm mắt. Việc dốc hết sức theo đuổi những thứ phù du là lãng phí cuộc đời. Thay vào đó, hãy tập trung vào việc tu tập, đạt được sự giác ngộ.
Những người điềm đạm, nhẹ nhàng, tỉnh táo thường có sức mạnh nội tại vững vàng, là chỗ dựa cho người khác. Ngược lại, những người sống theo ảo tưởng, bồng bột, dễ bị tác động bởi ngoại cảnh, thường yếu đuối và dễ gục ngã.
Khi tâm an tĩnh, mọi việc trở nên bình thường, nhẹ nhàng và vui vẻ. Ngược lại, khi tâm bận rộn, mọi thứ trở nên phức tạp, rối rắm và khổ đau. Giá trị của sự an tĩnh tuyệt đối, của chân trời giác ngộ là vô cùng lớn lao.
Thái tử, dù có đầy đủ mọi thứ, vẫn cảm thấy không vui và quyết định xuất gia. Nếu chưa thể xuất gia, hãy nhìn nhận rõ bản chất thật của cuộc sống, giữ tâm định tĩnh để bớt dính mắc, chi phối, từ đó giảm bớt khổ đau.
7. Học đạo
Thái tử Sĩ-đạt-ta đã trải qua quá trình tầm đạo và học đạo với nhiều bậc thầy. Tuy đạt được những sở chứng cao siêu, Ngài vẫn nhận thấy chưa đủ để đạt đến sự giác ngộ viên mãn. Vì vậy, Ngài đã từ bỏ tất cả, đến dưới cội Bồ đề để thiền định và cuối cùng đạt được đạo quả.
Bài học từ hành trình của Thái tử là: khi học đạo, tu hành, cần phải tìm đúng con đường, học hiểu và thực hành một cách triệt để. Không nên học cho có, làm nửa vời hay dễ dàng tin theo những lời đồn đãi mà thiếu sự cân nhắc, suy xét.
Khi tiếp nhận một lời dạy, cần tư duy xem nó có đúng chánh lý, mang lại an lạc và đưa đến giác ngộ giải thoát hay không. Chỉ sau khi suy xét kỹ lưỡng, ta mới nên tin và ứng dụng. Vội vàng tin và thực hành theo cảm tính thường chỉ mang lại kết quả nhất thời, dẫn đến chán nản và bỏ cuộc.
Sự thiếu tư duy dẫn đến niềm tin không vững chắc, ý chí không kiên quyết, và cuối cùng không đạt được kết quả nào. Thái tử đã thể hiện quyết tâm mạnh mẽ: thà bỏ thân xác dưới cội Bồ đề còn hơn không chứng đạo. Nhờ đó, Ngài đã đạt được quả vị giác ngộ viên mãn.
Nếu có được tâm kiên quyết, mạnh mẽ như vậy, chúng ta cũng sẽ có những bước tiến đáng kể trong công phu tu tập.
8. Thành đạo
Sau khi thành đạo, Đức Phật vẫn ngồi dưới cội Bồ đề suốt bảy ngày để khám phá sự sâu mầu trong thiền định. Điều này dạy ta rằng, ngay cả khi đã đạt được những thành tựu nhất định, việc tiếp tục công phu và khám phá chiều sâu của đạo lý là vô cùng quan trọng.
Nhiều người, khi mới đạt được chút an lạc trong thiền định, đã vội mừng và cho rằng mình đã chứng đắc. Tuy nhiên, Đức Phật, dù đã thành Phật, vẫn tiếp tục miên mật công phu để thấu suốt những vi diệu của tâm. Việc khoe khoang thành tựu hay cho rằng mình đã đủ là chướng ngại trên con đường tiến đạo.
Việc nói ra những gì mình chứng đắc có thể tạo ra tâm khởi, là điều kiện cho chướng duyên ùa tới. Do đó, cần giữ tâm lặng lẽ, tiếp tục công phu một cách miên mật.
Đức Phật đã dành một tuần lễ để ngồi nhìn cội Bồ đề, tỏ lòng biết ơn nơi đã che chở Ngài thành đạo. Điều này cho thấy lòng biết ơn sâu sắc của Ngài đối với mọi ân đức, dù là nhỏ nhất. Chúng ta cũng cần biết ơn thầy tổ, những người đã chỉ dạy cho ta con đường tu tập.
Lòng biết ơn sâu sắc không chỉ thể hiện qua lời nói, mà còn qua việc nương theo lời dạy của thầy để tu tập và đạt được sự giác ngộ. Khi ta tiến bộ trong tu tập, ta sẽ cảm nhận sâu sắc ân đức của thầy và mong muốn giúp đỡ người khác cũng được như mình.
9. Niết bàn
Đức Phật nhập Niết Bàn dưới rừng Song Thọ.
Đức Phật chọn nơi nghèo khó để thị tịch, nhằm gieo duyên lành cho người dân nơi đó. Ngài không vì danh tiếng hay sự tôn vinh cá nhân, mà luôn nghĩ đến lợi lạc của chúng sanh.
Trong cuộc sống, chúng ta thường có xu hướng chọn những gì tốt nhất cho bản thân, phục vụ cho nhu cầu cá nhân. Tuy nhiên, người có lòng từ bi thực sự sẽ sẵn sàng hy sinh, dấn thân vì người khác, ngay cả khi điều đó gặp nhiều khó khăn.
Việc nhường chỗ ngồi mát mẻ, êm ái cho người lớn tuổi, hay giúp đỡ người yếu thế, là những biểu hiện của lòng từ bi. Khi ta quên mình vì người khác, ta sẽ cảm nhận được niềm an vui cao thượng.
Thiện và ác không chỉ là quan niệm, mà còn được thể hiện qua cảm nhận nội tâm. Khi làm việc gì đó mà cảm thấy xao xuyến, khó chịu, xấu hổ, đó là việc ác. Ngược lại, khi cảm thấy xứng đáng, vui vẻ, an ổn, đó là việc thiện.
Để phân biệt thiện ác, cần có tâm tỉnh giác thường trực. Khi tỉnh giác, ta có thể nhận biết kịp thời suy nghĩ và hành động của mình, từ đó sửa đổi và phát huy những điều tốt đẹp.
Công hạnh dấn thân, quên mình vì người khác của Đức Phật mang lại niềm an vui cao thượng. Học theo hạnh của Ngài, ta sẽ có một cuộc sống an ổn, tươi vui.
Cần biết cách học
Học theo cuộc đời Đức Phật không có nghĩa là rập khuôn 100%, mà là học hỏi những kinh nghiệm Ngài đã trải qua, đúc kết thành trí giác để ứng dụng vào cuộc sống của mình. Giống như ăn xoài, ta chỉ lấy phần cơm ngon, bỏ vỏ và hột.
Không nhất thiết phải theo đúng trình tự cuộc đời Ngài. Ai thấy đủ duyên có thể xuất gia sớm, không cần phải lập gia đình trước. Quan trọng là học lấy chất liệu giác ngộ mà Ngài đã chỉ dạy.
Đức Phật dạy rằng, những gì Ngài nói ra chỉ như nắm lá trong tay, còn những gì Ngài biết thì như lá ngoài rừng. Chúng ta chỉ học được một phần nhỏ những công hạnh bình dị, gần gũi của Ngài. Chỉ khi thành Phật, ta mới có thể thấu hiểu hết những bài học sâu xa từ cuộc đời Ngài.
Thích Tâm Hạnh
(Thiền Viện Trúc Lâm Bạch Mã, Huế)
Hy vọng những chia sẻ về bài học cuộc đời ý nghĩa từ Đức Phật đã mang đến cho bạn những suy ngẫm sâu sắc. Để hiểu rõ hơn về giáo lý và con đường hướng đến giác ngộ, mời bạn khám phá thêm trong chuyên mục Đạo phật.
