Khám phá những cột kinh Phật cổ kính mang dấu ấn lịch sử của vương quốc Nam Việt, hé lộ một phần tinh hoa văn hóa thời Đinh tại cố đô Hoa Lư. Những hiện vật quý giá này, được công nhận là Bảo vật Quốc gia, không chỉ là minh chứng cho đời sống tâm linh mà còn phản ánh tài hoa của người xưa, mời bạn tìm hiểu thêm trên Website Chia sẻ Đạo Phật.
Bảo vật Quốc gia: Bộ sưu tập Cột kinh Phật thời Đinh tại Ninh Bình
Bộ sưu tập Cột kinh Phật thời Đinh, có niên đại từ thế kỷ thứ 10, đã được công nhận là Bảo vật Quốc gia theo Quyết định số 73 ngày 18/1/2024 của Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà. Hiện vật quý giá này đang được trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình.
Theo các nghiên cứu, những cột kinh Phật thời Đinh tại cố đô Hoa Lư được cho là do Nam Việt vương Đinh Khuông Liễn, con trai trưởng của vua Đinh Tiên Hoàng, cho xây dựng.
Bộ sưu tập Cột kinh phật được chế tác từ đá, nặng gần 120kg. (Ảnh: Hải Yến)
Lịch sử phát hiện bộ sưu tập này bắt đầu từ năm 1963, khi cột kinh đầu tiên được tìm thấy. Đến tháng 6 năm 1964, một cột kinh thứ hai đã được phát hiện trong quá trình đào đất đắp đê ven sông Hoàng Long, thuộc địa phận xã Trường Yên. Tiếp nối những phát hiện này, vào năm 1987, trong lúc thi công đắp đê dọc bến sông Hoàng Long, nhân dân xã Trường Yên đã tìm thấy thêm 14 cột kinh khác, trong đó có 3 cột còn khá nguyên vẹn.
Hiện tại, bộ sưu tập Cột kinh Phật thời Đinh bao gồm 49 đơn vị hiện vật, được phân loại thành 29 số kiểm kê. Các hiện vật này, bao gồm cả những cột kinh và các bộ phận cấu thành, đều được chế tác từ đá và có trọng lượng gần 120kg.
Điểm đặc biệt trong kỹ thuật chế tác là các bộ phận của cột kinh được lắp ghép với nhau bằng hệ thống mộng ngõng tinh xảo, hoàn toàn không sử dụng chất kết dính hay vật liệu phụ trợ. Chúng được dựng thẳng đứng trên mặt đất.
Dựa trên các đặc điểm nhận dạng, các nhà nghiên cứu đã phục dựng 49 hiện vật thành 29 cột kinh. Tuy nhiên, chỉ có một cột còn giữ được đầy đủ 6 bộ phận, số còn lại đều thiếu ít nhất một phần. Do thời gian dài nằm sâu dưới lòng đất, phần lớn các hiện vật đã bị bào mòn, hư hại, khiến văn tự khắc trên bề mặt bị mờ hoặc mất hẳn.
Phần quan trọng nhất của mỗi cột kinh là thân cột, nơi khắc chìm các văn tự chữ Hán. Mỗi cột kinh có thể chứa khoảng 545-563 chữ. Trong số các cột kinh đang được lưu giữ tại Bảo tàng Ninh Bình, có bốn thân cột mà thông tin khắc trên đó vẫn đọc được tương đối đầy đủ.
Nội dung được khắc trên các cột kinh nhìn chung có sự tương đồng, bao gồm hai phần chính: kinh Phật và lạc khoản. Phần kinh Phật thường chứa bài chú được phiên âm từ tiếng Phạn, cụ thể là kinh Phật Đỉnh Tôn Thắng Đà La Ni (còn gọi là Phật Đỉnh Tối Thắng Đà La Ni hay Tối Thắng Phật Đỉnh Đà La Ni Tĩnh Trừ Nghiệp Chướng Chú Kinh). Phần lạc khoản cung cấp thông tin về danh tính, chức vụ, lý do và niên đại của người đã cho dựng cột kinh.
Ý nghĩa và Bối cảnh Lịch sử của việc Lập Cột kinh Phật thời Đinh
Dựa trên các nguồn sử liệu và văn tự khắc trên hiện vật, các nhà nghiên cứu xác định rằng những cột kinh Phật này tại cố đô Hoa Lư được Nam Việt vương Đinh Khuông Liễn cho dựng trong khoảng thời gian từ năm 973 đến 979.
Bản dịch nghĩa của cột kinh có ký hiệu 667 cho biết lý do Đinh Liễn cho dựng “bảo tràng nhất bách tọa” (100 tòa kinh báu) là để cầu siêu cho người em trai của mình là Đinh Noa Tăng Noa. Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Đinh Noa Tăng Noa chính là Thái tử Đinh Hạng Lang, con trai thứ hai của vua Đinh Tiên Hoàng.
Văn tự trên cột kinh ghi lại lời nguyện của Đinh Liễn: “Đệ tử là… Nam Việt vương Đinh Khuông Liễn, vì vong đệ là Đại đức Đính Noa Tăng Noa không làm điều trung hiếu, không thờ anh và cha, lại có lòng ác, trái với sự yêu thương và khoan dung, anh không thể bỏ qua, nên đã làm tổn hại đến tính mệnh của Đại đức Đính Noa Tăng Noa… Nay nguyện làm 100 cột kinh để cúng cho vong đệ. Trước là chúc cho Đại Thắng Minh Hoàng đế (Đinh Tiên Hoàng) mãi mãi trấn giữ trời Nam, vững vàng ngôi báu, thứ đến Khuông Liễn tôi cũng được giữ trọn tước lộc, quyền vị”.
Nguyên nhân dẫn đến việc Nam Việt Vương Đinh Liễn sát hại Thái tử Hạng Lang là một sự kiện phức tạp trong lịch sử triều Đinh. Đinh Liễn, với tư cách là con trai trưởng của vua Đinh Tiên Hoàng, đã cùng cha tham gia nhiều trận mạc quan trọng. Sau khi vua Đinh Tiên Hoàng lên ngôi Hoàng đế, đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt và định đô ở Hoa Lư vào năm 969, Đinh Liễn được phong làm Nam Việt Vương.
Trong các năm tiếp theo, Đinh Liễn được cử đi sứ sang nhà Tống và nhận được nhiều chức vụ, tước vị từ triều đình phương Bắc, cho thấy sự tín nhiệm và vai trò quan trọng của ông trong việc đối ngoại. Vua Đinh Tiên Hoàng cũng dần ủy thác cho Đinh Liễn mọi công việc liên quan đến giao tiếp với sứ giả Trung Quốc. Điều này củng cố vị thế và quyền kế vị ngôi vị của Đinh Liễn.
Tuy nhiên, cục diện thay đổi vào đầu năm 978, khi vua Đinh Tiên Hoàng bất ngờ quyết định lập người con trai còn nhỏ là Đinh Hạng Lang làm Thái tử, và Đinh Toàn làm Vệ Vương. Sự kiện này đã tước bỏ quyền kế vị của Đinh Liễn, châm ngòi cho cơn thịnh nộ của ông.
Đại Việt Sử Ký Toàn Thư ghi lại: “Mùa xuân (năm Kỷ Mão, 979), Nam Việt Vương (là Đinh Liễn) giết chết Hoàng Thái tử Hạng Lang. Đinh Liễn là con trưởng của Nhà vua, thuở hàn vi từng chịu đựng gian khổ, khi thiên hạ được thái bình, ý Vua cũng muốn truyền ngôi cho, bèn phong làm Nam Việt Vương. Đinh Liễn lại cũng từng chịu mệnh và nhận tước vị của nhà Tống ban cho. Nhưng về sau, vua sinh được người con trai nhỏ là Hạng Lang, rất mực yêu quý, bèn lập Hạng Lang làm Thái tử. Đinh Liễn bất bình, liền sai người lập mưu giết đi”.
Lời bàn của sử thần Ngô Sĩ Liên về sự kiện này trong Đại Việt Sử Ký Toàn Thư mang ý nghĩa sâu sắc: “Truyền ngôi cho con trưởng là đạo thường của muôn đời, bỏ đạo ấy mà không có biến loạn thì quả là chưa bao giờ nghe vậy. Cũng có khi nhân thời loạn mà lập Thái Tử, nhưng trước hết phải chọn người có công, nếu con trưởng ác đức thì phải phế bỏ đi rồi sau mới lập con thứ. Thế là xử việc lúc biến mà vẫn được đúng, người xưa cũng từng làm. Nam Việt Vương Đinh Liễn là con trưởng, từng có công lao, chưa thấy có lỗi. Đinh Tiên Hoàng vì yêu con thứ mà quên con trưởng, tưởng thế là thỏa tình yêu quý, nào có biết đâu như thế là làm hại con. Còn như Đinh Liễn giết em, nhẫn tâm đến thế thì rõ là thiên đạo và nhân luân đều mất hết, tức là tự chuốc họa thiệt thân, lại còn liên lụy đến cha nữa (chỉ việc về sau, hai cha con Đinh Tiên Hoàng và Đinh Liễn bị giết hại), há chẳng rùng rợn lắm sao? Nếu không như vậy thì tội đại ác của Đỗ Thích (kẻ giết Đinh Tiên Hoàng và Đinh Liễn) vì đâu mà có, đúng như lời sấm truyền?”.
Những dấu tích văn hóa và tín ngưỡng nghìn năm này còn ẩn chứa nhiều điều thú vị, mời bạn khám phá sâu hơn về Đạo phật trong chuyên mục của chúng tôi.
