Nằm giữa lòng Bình Định, chùa Nhạn Sơn ẩn chứa những bí ẩn cổ xưa về hai pho tượng đá linh thiêng, Ông Đỏ và Ông Đen, có niên đại hàng thế kỷ. Nơi đây không chỉ là một di tích lịch sử mà còn là điểm giao thoa độc đáo giữa văn hóa Chăm và Việt, minh chứng cho sự hình thành và phát triển của vùng đất này qua nhiều giai đoạn lịch sử. Hãy cùng khám phá những câu chuyện huyền bí xoay quanh hai vị thần đá và tìm hiểu thêm về các giá trị tâm linh tại Chia sẻ Đạo Phật.
Chùa Nhạn Sơn: Nơi giao thoa văn hóa và huyền bí Ông Đỏ, Ông Đen
Tọa lạc tại thôn Bắc Nhạn Tháp, xã Nhơn Hậu, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định, chùa Nhạn Sơn, còn được biết đến với các tên gọi như chùa Ông Đá hay Thạch Công tự, là một di tích lịch sử mang giá trị sâu sắc. Nơi đây chứng kiến sự hòa quyện độc đáo giữa văn hóa Chăm bản địa và văn hóa Việt Nam.
Chùa Nhạn Sơn được xây dựng bởi những lớp người Việt đầu tiên di cư đến vùng đất Bình Định, nhằm đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng tâm linh. Ban đầu, đây chỉ là một ngôi chùa làng đơn sơ. Đến thế kỷ 16, dưới sự chỉ đạo trùng tu của Hòa thượng Thích Chí Mẫn, ngôi chùa đã được mở rộng và đổi tên thành chùa Nhạn Sơn, mang một diện mạo mới khang trang hơn.
Điểm nhấn độc đáo và thu hút nhất tại chùa Nhạn Sơn chính là hai bức tượng Ông Đỏ và Ông Đen uy nghiêm đặt giữa chính điện. Hai pho tượng này được tạc từ đá nguyên khối liền nhau, mỗi tượng cao 2,3 mét và nặng hàng tấn, thể hiện kỹ thuật điêu khắc tinh xảo và sinh động.
Nguồn gốc của hai pho tượng cổ này gắn liền với thời kỳ người Chăm còn sinh sống tại thành Đồ Bàn, nay thuộc địa phận xã Nhơn Hậu. Trải qua những biến động lịch sử và chiến tranh, hai pho tượng đã bị vùi lấp dưới lòng đất hàng thế kỷ. Sau này, khi người Việt đến đây sinh sống, họ đã phát hiện, khai quật và tôn thờ hai pho tượng với tên gọi Ông Đỏ và Ông Đen.
Sự hiện diện của hai pho tượng này đã sinh ra một giai thoại lịch sử đầy màu sắc, được lưu truyền qua nhiều thế hệ cư dân địa phương.
Theo đó, Ông Đỏ được cho là Huỳnh Tấn Công, người gốc Quảng Nam, còn Ông Đen là Lý Xuân Điền, quê ở Quảng Bình. Cả hai đều là những quan văn và quan võ dưới triều nhà Trần, nổi tiếng với tình bạn keo sơn, gắn bó.
Mối quan hệ của hai ông còn mở rộng đến cả vua nước Chiêm Thành (Chăm Pa) đương thời. Trong một lần đến thăm Chiêm Thành, hai ông đã gặp lúc vua nước này lâm bệnh nặng. Với kiến thức y thuật uyên bác, Huỳnh Tấn Công và Lý Xuân Điền đã thành công trong việc chữa trị, cứu sống nhà vua, tạo dựng mối quan hệ hữu hảo giữa hai quốc gia.
Không chỉ dừng lại ở đó, khi Xiêm La (nay là Thái Lan) mang quân xâm phạm biên giới Chiêm Thành, hai vị quan tài trí này đã xin vua Chiêm Thành cho phép cầm quân ra trận. Dù đã dũng cảm đánh lui quân địch, nhưng trong cuộc chiến, tướng Lý Xuân Điền – Ông Đen – không may bị quân Xiêm La bắt giữ.
Sau đó, hoàng tử Xiêm La đã cầu hôn em gái của Huỳnh Tấn Công. Để đổi lấy sự tự do cho Lý Xuân Điền, Huỳnh Tấn Công đã đồng ý dùng chính Ông Đen làm lễ vật cầu hôn. Nhờ sự sắp đặt khéo léo này, hai người bạn thân thiết đã có cơ hội đoàn tụ và cùng nhau trở về nước Đại Việt.
Để ghi nhớ công ơn và tình bạn sâu sắc của hai vị quan, vua Chiêm Thành đã cho tạc tượng để thờ phụng tại vương quốc của mình.
Giai thoại này, dù có nhiều dị bản khác nhau được ghi chép trong các tài liệu cổ, nhưng đều chung mục đích lý giải nguồn gốc và ý nghĩa của hai pho tượng đá cổ tại chùa Nhạn Sơn, phản ánh sự giao lưu văn hóa và lịch sử giữa các dân tộc trong khu vực.
Năm 1977, một đoàn khảo cổ từ Hà Nội đã tiến hành nghiên cứu và xác định niên đại của hai pho tượng đá này có nguồn gốc từ thế kỷ 13, tức là đã tồn tại hơn 700 năm.
Về mặt nghệ thuật và tôn giáo, hai pho tượng này được xác định là tượng Dvarapalla (Môn Thần), đóng vai trò là những người hộ vệ cho giáo pháp. Phong cách điêu khắc thể hiện rõ nét đặc trưng của nghệ thuật Chăm Pa trong giai đoạn thế kỷ 12-13.
Quá trình “Việt hóa” hai pho tượng Dvarapalla cổ của người Chăm đã diễn ra khi chúng được đưa về chùa Nhạn Sơn. Chúng được “Việt hóa” thông qua giai thoại về Ông Đỏ, Ông Đen, đồng thời được tô vẽ và khoác lên mình những bộ trang phục để phù hợp với không gian thờ tự của Phật giáo Việt Nam, đặt cùng với các vị Phật và Bồ tát.
Câu chuyện về sự “Việt hóa” và “Phật giáo hóa” hai pho tượng tại chùa Nhạn Sơn là minh chứng điển hình cho sự tiếp biến văn hóa Chăm – Việt, một hiện tượng phổ biến trong việc bảo tồn và phát huy giá trị của các di sản Chăm cổ còn sót lại trên lãnh thổ Việt Nam.
Năm 2001, chùa Nhạn Sơn đã vinh dự được Nhà nước công nhận là Di tích Lịch sử – Văn hóa cấp Quốc gia. Quyết định công nhận này nhấn mạnh giá trị của di tích như là “nơi lưu giữ hai pho tượng môn thần – tác phẩm điêu khắc Chăm thế kỷ 13”, khẳng định tầm quan trọng của nó trong việc bảo tồn di sản văn hóa dân tộc.
Để hiểu sâu hơn về những giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh tại ngôi chùa cổ này, mời bạn khám phá thêm trong chuyên mục Đạo phật.
