Tìm hiểu về Bồ Tát Văn Thù Sư Lợi, bậc đại trí luôn đồng hành cùng Đức Phật, qua danh tính đầy đủ và ý nghĩa sâu xa của Ngài. Khám phá hành trình phát nguyện và vai trò của Ngài trong việc khai mở Chánh pháp, dẫn dắt chúng sinh trên con đường giác ngộ, tại chiasedaophat.com.
Phật và Bồ Tát là gì? Có bao nhiêu vị Phật, Bồ Tát?
Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát, còn được biết đến với tên Mạn Thù Thất Lỵ, mang ý nghĩa là “Diệu Đức” hoặc “Diệu Cát Tường”. “Diệu Đức” hàm chứa sự viên mãn trong mọi phẩm hạnh. Thuở xưa, Ngài là Thái tử Vương Chúng, con thứ ba của vua Vô Trách Nhiệm. Sau khi cúng dường Đức Phật Bảo Tạng và phát nguyện cứu độ chúng sinh, Ngài được hiệu là Văn Thù Sư Lợi. Đức Phật Bảo Tạng đã thọ ký rằng sau vô lượng kiếp, Ngài sẽ thành Phật tại thế giới thanh tịnh Vô Cấu Bảo Chi ở phương Nam, hiệu là Phật Văn Thù. Bồ Tát Văn Thù Sư Lợi xuất hiện trong hầu hết các kinh điển quan trọng của Phật giáo Đại thừa như Hoa Nghiêm, Thủ Lăng Nghiêm, Pháp Hoa, Duy Ma Cật, luôn giữ vai trò là một vị Bồ Tát thân cận nhất của Đức Phật Thích Ca.
Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát còn được gọi là Mạn Thù Thất Lỵ, mang ý nghĩa là Diệu Đức, Diệu Cát Tường, thể hiện sự tròn đầy trong mọi phẩm hạnh.
Đôi khi, Ngài thay mặt Đức Thế Tôn diễn giải Chánh pháp, hoặc đóng vai trò dẫn dắt, giới thiệu đến đại chúng một thời pháp quan trọng của Đức Bổn Sư. Với sự thấu hiểu Phật tính bao gồm ba đức Pháp thân, Bát Nhã và Giải thoát, Ngài được xem là thượng thủ trong hàng Bồ Tát. Là biểu tượng cho trí tuệ, Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát thường được miêu tả trong dáng vẻ trẻ trung, an tọa kiết già trên đóa sen. Biểu tượng đặc trưng của Ngài là lưỡi gươm trí tuệ rực lửa trên tay phải, tượng trưng cho sức mạnh chặt đứt mọi xiềng xích vô minh, phiền não, giải thoát con người khỏi vòng sinh tử luân hồi và đưa đến trí tuệ viên mãn.
Tay trái của Ngài thường cầm cuốn kinh Bát Nhã, biểu trưng cho sự tỉnh thức và giác ngộ. Đôi khi, tay trái còn cầm đóa sen xanh, thể hiện đoạn đức – dùng trí tuệ để dứt sạch mọi ô nhiễm tham ái, giống như hoa sen vươn lên từ bùn mà không nhiễm mùi bùn. Điều này cho thấy Bồ Tát không ẩn mình nơi thanh tịnh mà sống giữa đời thường, lăn lộn trong bụi trần để cứu độ chúng sinh, có thể hóa thân thành vua, quan, hay người nghèo khổ. Dù sống trong dục lạc thế gian, Bồ Tát vẫn giữ tâm thanh tịnh, không bị ô nhiễm nhờ trí tuệ đoạn trừ tham ái.
Là vị Bồ tát tiêu biểu cho trí tuệ, Văn Thù Sư Lợi Bồ tát thường được miêu tả với dáng dấp trẻ trung ngồi kiết già trên một chiếc bồ đoàn bằng hoa sen. Biểu tượng đặc thù của Ngài là trên tay phải, dương cao lên khỏi đầu, là một lưỡi gươm đang bốc lửa.
Chiếc giáp Ngài mang trên người là giáp nhẫn nhục, giúp Ngài tránh khỏi những lời thị phi, che chở tâm từ bi trước sân hận oán thù, giữ vững hạnh nguyện. Chiếc giáp này luôn đồng hành cùng Bồ Tát vì nó là nền tảng để thực hiện tâm Bồ đề. Tại Châu Á, Ngũ Đài Sơn ở Trung Quốc được xem là nơi an trú của Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát. Ngũ Đài Sơn, với năm đỉnh núi Đông, Tây, Nam, Bắc và Trung ương, nổi tiếng với cảnh quan tươi đẹp, hồ nước và sông suối trong veo, được ví như chốn bồng lai tiên cảnh.
Theo Kinh Hoa Nghiêm, Ngài Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát trụ trì tại núi Thanh Lương (nay là Ngũ Đài Sơn) và thuyết pháp cho chư Bồ Tát. Vào đời nhà Đường, Thiền sư Đạo Nhất đã đến Ngũ Đài Sơn hành hương và được một vị lão tăng cưỡi voi trắng báo tin sẽ gặp Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát. Vị lão tăng sau đó biến mất, khiến sư Đạo Nhất vô cùng mừng rỡ. Sáng hôm sau, sư lên núi và gặp lại vị cưỡi voi trắng, được khuyến khích tiếp tục đi lên. Trên đường đi, sư thấy một dinh thự vàng son lộng lẫy. Gặp lại lão tăng, sư nhận ra đó chính là Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát hóa hiện. Sư đã nhân cơ hội này để tham vấn Phật pháp. Sau khi chia tay, khi ngoái nhìn lại, cảnh vật đã biến mất. Sư Đạo Nhất đã tường thuật lại sự việc này với vua Đường Huyền Tôn, nhà vua đã cho xây dựng chùa Kim Cát Tự.
Ngài có lúc thì chính thức thay mặt Đức Thế Tôn diễn nói Chánh pháp, còn có lúc đóng vai người điều khiển chương trình để giới thiệu đến thính chúng một thời pháp quan trọng của Đức Bổn Sư.
Vào năm 840 sau T.L., nhà sư Nhật Bản Ennin cũng đã hành hương đến Ngũ Đài Sơn. Ông đã ghi lại cảnh tượng kỳ lạ khi một cây đèn thần xuất hiện trên bầu trời, ban đầu nhỏ như chiếc bình rồi lớn dần bằng cả ngôi nhà. Cùng với nhóm tăng chúng, ông đã quỳ xuống niệm danh hiệu Bồ Tát Văn Thù. Sau đó, một cây đèn khác xuất hiện gần hơn, hai ngọn đèn tỏa sáng rực rỡ cho đến nửa đêm rồi tan biến. Trong hồi ký của mình, Ennin cũng mô tả kiến trúc, đền đài và tượng Bồ Tát Văn Thù nổi tiếng tại chùa Hoa Nghiêm, bức tượng Ngài cưỡi trên mình con sư tử lớn, sống động như thật.
Ngài thấu hiểu Phật tính bao gồm cả ba đức: Pháp thân, Bát Nhã và Giải thoát cho nên trong hàng Bồ tát Ngài là thượng thủ.
Bức tượng sư tử này được cho là đã đúc đến lần thứ bảy mới thành công, vì những lần trước đều bị vỡ. Tương truyền, nhà điêu khắc đã thành tâm khấn nguyện và được thấy Bồ Tát Văn Thù cưỡi trên mình sư tử vàng hiện ra. Sau đó, Bồ Tát bay lên mây ngũ sắc và biến mất. Nhà điêu khắc vô cùng cảm động và hối hận vì đã diễn tả sai hình ảnh của Ngài trước đây. Con sư tử tượng trưng cho công năng của trí tuệ, giúp Bồ Tát dẹp tan mọi tà thuyết.
Vai trò của Bồ Tát Văn Thù trong việc tuyên dương Diệu Pháp được thể hiện rõ trong kinh “Văn Thù Sư Lợi nói về cảnh Giới Bất Tư Nghị của Phật”. Đây là lời tuyên ngôn về lý tưởng Bồ Tát đạo, không chỉ là vượt qua sinh tử, đạt đến Niết bàn, mà còn là hoàn thành Phật đạo để cứu độ chúng sinh.
Đặc biệt, vai trò này càng được thể hiện rõ nét trong kinh “Duy Ma Cật”. Trưởng giả Duy Ma Cật, một cư sĩ tại gia nhưng tu hành chứng đắc, có mật hạnh viên thông, hơn cả các đại đệ tử của Phật. Ngài thị hiện ở thành Tỳ Da Ly để độ sinh, dùng tài sản nhiếp độ người nghèo, giữ giới hạnh nhiếp độ kẻ phá giới, dùng nhẫn nhục nhiếp độ kẻ sân hận, tinh tấn nhiếp độ kẻ biếng nhác, và thiền tịch nhiếp độ…
Biểu tượng đặc thù của Ngài là trên tay phải, dương cao lên khỏi đầu, là một lưỡi gươm đang bốc lửa
Dù hiện thân bạch y nhưng giữ giới hạnh thanh tịnh của Sa Môn, dù tại gia nhưng không đắm nhiễm đời, có vợ con mà tu hạnh thanh tịnh, mặc đồ quý báu nhưng dùng tướng tốt trang nghiêm, ăn uống theo đời mà lấy thiền duyệt làm vị, đến nơi cờ bạc, xướng hát vẫn tùy cơ độ người. Mọi người gặp Ngài đều cung kính cúng dường. Một hôm, vì muốn tạo duyên hoằng pháp, Ngài giả bệnh để giảng giải giáo lý. Đức Phật biết rõ nên lần lượt yêu cầu các đại đệ tử đi thăm bệnh Ngài. Tuy nhiên, tất cả các đại đệ tử, sau khi bị Trưởng giả Duy Ma Cật chất vấn về tâm pháp và sở học, đều không thể trả lời trôi chảy trước kiến thức Phật pháp uyên thâm và biện tài vô ngại của ông, nên đều sợ hãi từ chối.
Một ví dụ điển hình là khi A Nan cầm bát đi xin sữa cho Đức Phật. Duy Ma Cật hỏi A Nan về việc này và giải thích rằng thân Như Lai là thân Kim Cương, đã dứt sạch ác, viên mãn thiện, không còn bệnh tật hay khổ não. A Nan sau đó đã im lặng lui về.
Thủa xưa, Ngài là con thứ ba của vua Vô Trách Nhiệm có tên là Thái tử Vương Chúng.
Một lần khác, Duy Ma Cật gặp La Hầu La và hỏi về lợi ích của việc xuất gia. La Hầu La trả lời rằng đó là sự lợi ích đúng pháp. Duy Ma Cật phản biện rằng vô lợi ích, vô công đức mới là xuất gia, vì xuất gia là pháp vô vi, không có lợi ích hay công đức theo pháp hữu vi. Ngài giải thích thêm về ý nghĩa chân chính của xuất gia là lìa xa mọi chấp trước, ở nơi Niết Bàn, hàng phục ma chúng, độ ngũ đạo, tịnh ngũ nhãn, đắc ngũ lực, lập ngũ căn, không làm phiền não người khác, dẹp các ngoại đạo, siêu việt giả danh, ra khỏi bùn lầy thế gian, không bị dính mắc, vô ngã và ngã sở, tâm không nhiễu loạn, hộ niệm chúng sinh, tùy thuận thiền định, lìa mọi tội lỗi.
Cuối cùng, chỉ có Văn Thù Sư Lợi thay mặt Đức Phật đến thăm bệnh Trưởng giả Duy Ma Cật, cùng với 8000 Bồ Tát, 500 Thanh văn và hàng nghìn Thiên nhân. Trong cuộc đối thoại về Phật pháp, Duy Ma Cật hỏi: “Thế nào là hạt giống Như Lai?”. Văn Thù Sư Lợi trả lời: “Có thân là hạt giống Như Lai, vô minh, ái dục là giống, tham sân si là giống, tứ điên đảo là giống, lục nhập là giống, thất thức xứ là giống, bát tà pháp là giống, cửu não là giống, thập bát thiện đạo là giống. Nói tóm lại, sáu mươi hai kiến chấp và tất cả phiền não đều là hạt giống Phật.”
Khi Duy Ma Cật hỏi tại sao, Văn Thù đáp: “Nếu kẻ thấy vô vi vào chánh vị thì không thể phát tâm Vô thượng Bồ đề nữa. Ví như nơi gò cao không thể sanh hoa sen, mà nơi bùn lầy ẩm thấp hoa sen mới sanh được. Cũng thế, kẻ thấy pháp vô vi vào chánh vị thì chẳng còn có thể sanh khởi Phật pháp, trong bùn lầy phiền não mới có chúng sinh sanh khởi Phật pháp thôi. Nên biết tất cả phiền não là hạt giống Như Lai, ví như chẳng xuống biển cả thì chẳng được bửu châu vô giá. Cũng thế, chẳng vào biển phiền não thì chẳng thể nào được ngọc báu Nhất Thiết Trí vậy.”
Chủ điểm của kinh Duy Ma Cật là khai triển nhận thức về thực tại trên cơ sở nguyên lý bất nhị, tức là tư tưởng tánh Không của Bát nhã. Nguyên lý bất nhị hướng dẫn nhận thức khởi đi từ những thực tại sai biệt để khám phá ra thực tại tối hậu, nhận thấy bản thể chân thật ngay trong các thực tại sai biệt ấy. Để nhận thức được thực tại chân thật này, Bồ Tát cần đi qua cánh cửa bất nhị, là cánh cửa giao thông giữa Niết bàn và sinh tử.
Tượng Văn Thù Bồ Tát trong nghệ thuật Phật giáo Tây Tạng.
Duy Ma Cật hỏi các Bồ Tát: “Làm sao nhập pháp môn bất nhị?”. Sau khi 32 vị Bồ Tát lần lượt trả lời nhưng không làm Duy Ma Cật hài lòng, đến lượt Văn Thù Sư Lợi đáp: “Theo ý tôi, nơi tất cả vô ngôn, vô thuyết, vô thị, vô thức, lìa nơi vấn đáp. Ấy là nhập pháp môn vô nhị.”
Khi Văn Thù hỏi lại Duy Ma Cật, ông im lặng. Văn Thù tán thán: “Lành thay! Lành thay! Cho đến chẳng có văn tự, lời nói mới là chân nhập pháp môn bất nhị.” Bất nhị là cảnh giới của “đại trí tuệ bình đẳng”, nghĩa là không có 2, cũng không có 3. Nhập pháp môn bất nhị đòi hỏi phải lìa xa ngôn thuyết, ở cảnh giới vong ngôn, tuyệt tự. Không thể dùng ngôn thuyết để hiểu rõ, chỉ bảo hay biết được, không thể hỏi và trả lời được, đó mới là “pháp môn bất nhị”.
Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát còn liên hệ mật thiết với núi Ghandhamana, “ngọn núi tỏa thơm mùi hương báu”. Trong bộ kinh “Văn Thù Sư Lợi Nhập Diệt”, Ngài được mô tả đã đến dãy Hy Mã Lạp Sơn để chuyển hóa 500 vị đại tiên cư trú tại đây trở về với Phật giáo. Sau đó, kinh này cũng mô tả cảnh Ngài nhập diệt, dùng lửa tam muội tự thiêu thân. Xá lợi của Ngài được đưa về đỉnh núi Hương Sơn, nơi vô số Thiên, Long, quỷ, thần tu tập để tôn kính Ngài. Núi Hương Sơn này đã được nhà học giả Pháp Lamotte xác định là Gandhamana.
Sau khi Phật Bảo Tạng thọ ký cho Ngài phải trải vô lượng hằng hà sa số kiếp về sau, thì Ngài sẽ thành Phật ở thế giới thanh tịnh Vô Cấu Bảo Chi thuộc về bên phương Nam, hiệu là Phật Văn Thù.
Việc thờ phụng Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát là để hướng về trí tuệ sẵn có của chúng ta. Vô minh, ái dục khiến chúng ta lặn hụp trong vòng sinh tử luân hồi, chịu vô vàn khổ đau. Chúng ta hãy thức tỉnh, quay về với trí tuệ nội tại và dùng thanh gươm trí tuệ chặt đứt lưới tham ái để vượt thoát bể khổ. Chỉ có trí tuệ mới đủ sức cứu chúng ta ra khỏi vòng luân hồi nghiệp báo. Hơn nữa, Bồ Tát là tấm gương sáng về lợi tha, chúng ta cần dùng lưỡi kiếm trí tuệ này để cứu thoát mọi người khỏi kẻ thù phiền não, con rắn độc tham sân si. Thực hành được như vậy mới xứng đáng đảnh lễ đức Văn Thù Sư Lợi, vị tay cầm kiếm, mình mặc giáp, ngồi trên lưng sư tử.
Công đức chân thật nằm trong tự tánh, không phải từ bố thí, cúng dường mà có. Do đó, phước không bằng công đức, bố thí không bằng trì kinh.
Hy vọng những thông tin trên đã giúp bạn hiểu rõ hơn về Bồ Tát Văn Thù Sư Lợi. Để tiếp tục hành trình khám phá sâu sắc hơn về Phật pháp, bạn có thể tìm đọc thêm các bài viết hữu ích khác trong chuyên mục Đạo phật.
