Hạnh phúc hay khổ đau trong đời không phụ thuộc vào ngoại cảnh hay sự ban ơn, mà hoàn toàn do chính chúng ta kiến tạo qua từng suy nghĩ, lời nói và hành động. Bài viết sẽ hé mở một góc nhìn độc đáo về cách phân loại con người dựa trên hành trình chuyển hóa nội tâm, một chủ đề được Đức Phật khai thác sâu sắc trong các cuộc đối thoại với vua Ba Tư Nặc, mời bạn cùng khám phá tại Website Chia sẻ Đạo Phật.
Theo lời dạy của Đức Thế Tôn, hạnh phúc và sự thánh thiện trong cuộc sống không đến từ việc cầu xin, van vái hay nương tựa vào một thế lực siêu nhiên nào. Thay vào đó, tất cả đều phụ thuộc vào sự tu tập và chuyển hóa nghiệp ác thành nghiệp thiện của mỗi cá nhân.
Mỗi người khi sinh ra đều có những trải nghiệm khác nhau về hạnh phúc và khổ đau. Điều này có mối liên hệ mật thiết với suy nghĩ, lời nói và hành động của chính họ. Thực hành những điều thiện lành sẽ mang lại cuộc sống an lạc, trong khi làm những việc bất thiện sẽ dẫn đến khổ đau. Do đó, cuộc sống của chúng ta là do chính mình tạo nên, không phụ thuộc vào bất kỳ ai khác. Lời dạy minh triết của Đức Phật, được ghi lại trong kinh Tạp A Hàm qua cuộc đối thoại với vua Ba Tư Nặc, đã minh chứng rõ điều này.
Trong một lần Đức Thế Tôn trú tại Kỳ viên Tịnh Xá, vua Ba Tư Nặc đã đến hỏi về sự tái sinh của các vị Bà-la-môn sau khi chết. Để giải đáp thắc mắc này, Đức Phật đã phân tích về bốn hạng người trong đời, dựa trên sự chuyển hóa từ “bóng tối” sang “ánh sáng” hoặc ngược lại.
Bốn Hạng Người Trong Đời
1. Hạng người từ bóng tối đi vào bóng tối
Đây là những người sinh ra trong hoàn cảnh khó khăn, thuộc các tầng lớp thấp kém trong xã hội. Họ sống cuộc đời nghèo khó, đoản mệnh, mang hình hài tiều tụy và thường bị người khác sai khiến. Quan trọng hơn, họ lại tiếp tục làm những việc ác, nói lời ác và suy nghĩ điều ác. Sau khi chết, họ sẽ đọa lạc vào các cảnh giới khổ đau như địa ngục. Giống như người từ nhà xí bước vào nhà xí, họ tự chuốc lấy những điều tồi tệ hơn.
2. Hạng người từ bóng tối đi ra ánh sáng
Những người này cũng sinh ra trong hoàn cảnh khó khăn, nhưng họ biết làm việc lành, nói lời lành và suy nghĩ điều lành. Chính nhờ những hành động thiện lành này, sau khi qua đời, họ sẽ được tái sinh vào những cảnh giới tốt đẹp hơn, có thể là cõi trời. Điều này ví như việc từ đi kiệu tiến lên cưỡi ngựa, rồi cưỡi voi – một sự thăng tiến.
3. Hạng người từ ánh sáng đi vào bóng tối
Ngược lại, những người này sinh ra trong gia đình giàu sang, có địa vị cao quý, sở hữu nhiều tài sản và có cuộc sống sung túc. Tuy nhiên, họ lại sa đọa vào các hành động, lời nói và suy nghĩ ác. Do đó, sau khi chết, họ sẽ phải chịu quả báo trong các cảnh giới khổ đau. Hình ảnh ví von là từ lầu cao xuống đất, rồi rơi xuống hầm hố, thể hiện sự sa đọa từ địa vị cao xuống cảnh giới thấp kém.
4. Hạng người từ ánh sáng đi vào ánh sáng
Đây là những người sinh ra trong hoàn cảnh thuận lợi, có đầy đủ điều kiện tốt đẹp. Họ không chỉ giữ gìn những điều kiện đó mà còn luôn làm việc lành, nói lời lành và suy nghĩ điều lành. Nhờ vậy, sau khi mãn kiếp, họ sẽ được tái sinh vào những cõi lành, hưởng hạnh phúc an vui. Điều này giống như việc tiếp tục đi từ nơi tốt đẹp này đến nơi tốt đẹp khác, duy trì và phát huy những điều tích cực.
Qua những lời dạy này, chúng ta có thể tự nhận thức về con đường mình đang đi – liệu đó là con đường tăm tối hay con đường ánh sáng. Cuộc sống hiện tại và tương lai của mỗi người đều do chính nghiệp (hành động có chủ ý) của họ tạo ra. Như kinh điển đã dạy: “Các loài hữu tình vừa là chủ nhân của nghiệp, vừa là kế thừa nghiệp, nghiệp là thai tạng từ đó họ sinh ra, họ là quyến thuộc của nghiệp, vừa là cư trú trong nghiệp của mình. Nghiệp phân chia các loài hữu tình thành các hạng hạ liệt và ưu thắng”.
Trong Phật giáo, ý thức đóng vai trò then chốt trong việc khởi tạo hành động và lời nói. Vì vậy, việc thanh lọc tâm thức, loại bỏ những suy nghĩ tiêu cực và vun bồi những hạt giống thiện lành là vô cùng quan trọng để mang lại hạnh phúc ngay trong đời sống này.
Đức Phật cũng chỉ rõ rằng, hạnh phúc và sự thánh thiện không phụ thuộc vào việc cầu nguyện hay dựa dẫm vào bất kỳ thế lực bên ngoài nào. Hạnh phúc đích thực đến từ sự tu tập, chuyển hóa nghiệp ác thành nghiệp thiện của chính bản thân mỗi người. Nghiệp không chỉ quyết định vận mệnh hiện tại mà còn định hình tương lai. Sự cao quý hay hạ tiện của một con người không phải do dòng dõi sinh ra mà do hành động có chủ ý của họ.
Quan điểm này cho thấy một cái nhìn sâu sắc về con người và giá trị của sự hướng thượng. Con đường hướng thượng chính là con đường tu tập, chuyển hóa những nguyên nhân bất thiện để đoạn tận khổ đau và đạt đến giải thoát. Trên con đường này, mỗi người chính là chủ nhân của chính mình và phải tự mình bước đi.
Thích Thiện Siêu
Hiểu rõ về bốn hạng người này giúp chúng ta nhìn nhận sâu sắc hơn về con đường mình đang đi và những hệ quả nghiệp báo. Để khám phá thêm những giáo lý sâu sắc về cách chuyển hóa nghiệp và tìm kiếm an lạc, mời bạn đọc tìm hiểu thêm trong chuyên mục Đạo phật.
