Trong bối cảnh các quan niệm về chánh niệm ngày càng phổ biến, đôi khi chúng ta bắt gặp những cách diễn giải còn thiếu sót, làm sai lệch đi ý nghĩa cốt lõi. Bài viết này sẽ làm rõ những hiểu lầm thường gặp, giúp bạn tiếp cận chánh niệm một cách chính xác và hiệu quả nhất. Khám phá hành trình làm chủ tâm trí cùng chiasedaophat.com.
Kiến thức về chánh niệm đã được chia sẻ rộng rãi qua nhiều kênh, từ sách báo, băng giảng cho đến các bậc thiền sư và nhà nghiên cứu. Tuy nhiên, cách hiểu và diễn đạt về chánh niệm đôi khi còn chưa nhất quán, dẫn đến những cách diễn giải khác nhau và có thể gây nhầm lẫn.
Những Quan Niệm Chưa Chính Xác Về Chánh Niệm
Nhiều quan điểm hiện nay về chánh niệm còn tồn tại những điểm chưa hoàn toàn phù hợp với ý nghĩa cốt lõi. Dưới đây là một số cách hiểu thường gặp và những phân tích để làm rõ:
1. Chánh niệm đồng nghĩa với tỉnh thức
Có ý kiến cho rằng chánh niệm là sự tỉnh thức trong giây phút hiện tại. Tuy nhiên, nếu niệm (sati) liên tục và gắn kết chặt chẽ, nó sẽ dẫn đến định (samādhi). Định thuộc về phạm trù thiền định, trong khi tỉnh thức (sampajañña) lại là chức năng của tuệ (paññā). Do đó, việc đồng nhất chánh niệm với tỉnh thức là một sự nhầm lẫn.
Chánh niệm là ghi nhận, là chú tâm đúng, trọn vẹn, toàn diện, chân xác đối tượng, bất kể đối tượng ấy đẹp hay xấu, thiện hay ác.
2. Chánh niệm là biết rõ hơi thở
Một quan điểm khác cho rằng chánh niệm là biết rõ hơi thở vào ra, dài ngắn như thế nào. Cách hiểu này lại khiến chánh niệm trở nên đồng nghĩa với tuệ tri (vippassanā) – khả năng thấy rõ, biết rõ mọi sự. Đây là một sự nhầm lẫn khác.
3. Chánh niệm là sự tỉnh giác trọn vẹn
Khi cho rằng chánh niệm là sự tỉnh giác, không quên niệm, biết rõ các pháp một cách trọn vẹn, thì chánh niệm lại trở thành biết rõ – tức là tỉnh giác hay tuệ tri. Điều này cũng không hoàn toàn chính xác.
4. Chánh niệm đồng nghĩa với quán chiếu
Một số người diễn giải chánh niệm là quán thân, thọ, tâm, pháp. Tuy nhiên, quán chiếu (vipassanā) là chức năng của tuệ, của minh sát, chứ không hoàn toàn là chánh niệm.
5. Chánh niệm giúp kết nối với mọi người
Quan điểm chánh niệm giúp kết nối với người xung quanh có vẻ hợp lý nhưng lại thiếu cơ sở. Sự kết nối thường bắt nguồn từ một tâm khởi đi và tạo duyên sinh. Việc chánh niệm có vai trò trực tiếp trong việc tạo ra sự kết nối này cần được xem xét kỹ lưỡng hơn.
6. Chánh niệm nhận diện và chuyển hóa khổ đau
Cho rằng chánh niệm giúp nhận diện, nổi khổ và chuyển hóa chúng là một cách hiểu còn nhiều thiếu sót. Nhận diện là chức năng của chánh tư duy và chánh kiến. Chánh niệm chỉ đơn thuần là ghi nhận, chưa có nhiệm vụ “chuyển hóa”. Chuyển hóa khổ đau thực sự đến từ việc thấy rõ như thực nguyên nhân của khổ đau thông qua tuệ giác, giúp khổ đau tự diệt, tương tự như ánh sáng xua tan bóng tối.
Chánh niệm được dịch từ sammā sati. Sati là niệm. Niệm, chữ Hán viết, ở trên là bộ kim, ở dưới là chữ tâm. Kim là hiện tại; vậy, niệm là (tâm) ghi nhớ những gì đang xảy ra trong hiện tại.
Hiểu Đúng Ngữ Nghĩa Của Chánh Niệm
Để có cái nhìn chính xác về chánh niệm, chúng ta cần quay về với ngữ nghĩa gốc của từ này.
Nguồn gốc từ ngữ
Chánh niệm được dịch từ thuật ngữ Pāḷi là “sammā sati”. Trong đó, “sati” có nghĩa là niệm, sự nhớ, ghi nhớ, hoặc ghi nhận. Chữ Hán “niệm” (念) bao gồm bộ “kim” (金 – kim loại, chỉ sự bền vững, hiện tại) và bộ “tâm” (心 – trái tim, tâm trí). Do đó, “niệm” có thể hiểu là tâm ghi nhớ những gì đang diễn ra trong hiện tại.
Ý nghĩa của “Sammā”
Thuật ngữ “sammā” thường được dịch là “chánh”, “chơn”, “đúng”. Tuy nhiên, “sammā” còn mang nhiều nghĩa sâu sắc hơn như “đúng đắn”, “một cách đúng đắn”, “thích hợp”, “hoàn toàn”, “toàn diện”, “trọn vẹn”.
Hiểu theo nghĩa “hoàn toàn”, “toàn diện”, “trọn vẹn” có nghĩa là ghi nhận đối tượng như chính nó đang là, không chia chẻ, không phân tích, không đưa cảm tính hay tư duy chủ quan vào. Vậy, có thể định nghĩa chánh niệm một cách tương đối đầy đủ như sau:
Chánh niệm là sự ghi nhận, là chú tâm đúng đắn, trọn vẹn, toàn diện, chân xác đối tượng, bất kể đối tượng ấy là gì, dù tốt hay xấu, đẹp hay xấu, thiện hay ác.
Khi có chánh niệm – chánh niệm trọn vẹn – thì tức khắc, chánh kiến khởi sanh. Đây là chỗ mà tôi gọi là “chánh niệm rốt ráo” vì nó có luôn cả chánh kiến.
Minh Họa Thực Tiễn Về Chánh Niệm
Để hiểu rõ hơn về chánh niệm, chúng ta có thể sử dụng các ví dụ cụ thể:
1. Người canh cửa
Hãy hình dung chánh niệm như người đứng canh cửa. Nhiệm vụ của người này là ghi nhớ, ghi nhận mọi thứ đi vào hoặc đi ra khỏi thân tâm. Người canh cửa chỉ đứng đó, chú tâm trọn vẹn vào việc ghi nhận, mà không cần “thấy rõ, biết rõ” hay “phân biệt”. Việc “thấy rõ, biết rõ” là chức năng của chánh kiến, còn “phân biệt” là của chánh tư duy. Mỗi vai trò có nhiệm vụ riêng, không nên lẫn lộn.
2. Tấm gương soi mặt
Một ví dụ khác là dùng tấm gương để soi mặt. Để thấy rõ hình ảnh của mình, tấm gương phải được giữ vững vàng, không nghiêng chao. Sự vững vàng, không nghiêng chao này là phần việc của chánh niệm (vì niệm đưa đến định). Khả năng phản chiếu hình ảnh chân xác chính là của chánh kiến.
Chánh niệm rốt ráo là thả cái thân tâm xuống như nó là … Chánh niệm là trở lại với thân tâm, là an lập (đặt yên xuống) thực tại thân-thọ-tâm-pháp.
Chánh Niệm Rốt Ráo và Sự Khởi Sanh Của Chánh Kiến
Khi chánh niệm được thực hành một cách trọn vẹn, chánh kiến sẽ tự động khởi sanh. Đây chính là “chánh niệm rốt ráo”, bao gồm cả chánh kiến.
Chánh niệm rốt ráo là buông xả thân tâm, chấp nhận chúng như chúng đang là. Đó là sự trở về với thân tâm, là an lập (đặt yên) thực tại thân-thọ-tâm-pháp.
“Tâm địa nhược không, tuệ nhật tự chiếu”
Điều này gợi nhớ đến yếu chỉ thiền của Bách Trượng Hoài Hải: “Tâm địa nhược không, tuệ nhật tự chiếu”. Khi tâm thân được để yên, không còn các tác động của tham, sân, si (hoặc vô tham, vô sân, vô si), thì trạng thái “không” này cho phép tuệ giác tự chiếu sáng. Không có gì rõ ràng hơn thế.
Thấy biết như thực
Khi các đối tượng thân, thọ, tâm, pháp được chánh niệm an lập, chánh kiến sẽ xuất hiện, nhìn ngắm và thấy biết mọi sự như thực (yathābhūta ñāṇadassana). Đây còn được gọi là “kiến tánh” trong thiền tông. Khi nhận ra mọi thứ là thực tánh pháp (paramattha-dhamma), bản chất của Không Tánh, thì những khái niệm về tốt xấu, thiện ác, thương ghét sẽ dần tan biến, chỉ còn là ảo ảnh, giấc mộng.
Trong Bát Chánh Đạo, khi ta có Ngữ, Nghiệp, Mạng tương đối “đàng hoàng” rồi, ta chỉ cần sử dụng tinh tấn, chánh niệm và tỉnh giác để lên đường thôi. Vì chánh niệm đại biểu cho nhóm tâm (niệm, định), và tỉnh giác đại biểu cho nhóm trí (kiến, tư duy).
Vị Trí Của Chánh Niệm Trong Bát Chánh Đạo
Trong Bát Chánh Đạo, khi các yếu tố Ngữ, Nghiệp, Mạng đã tương đối vững vàng, chúng ta cần sử dụng tinh tấn, chánh niệm và tỉnh giác để tiến bước trên con đường giải thoát.
- Chánh niệm đại biểu cho nhóm tâm (niệm, định).
- Tỉnh giác đại biểu cho nhóm trí (kiến, tư duy).
Đôi khi, Đức Phật không cần nhấn mạnh yếu tố tinh tấn vì trong chánh niệm và tỉnh giác đã hàm chứa sự “liễu liễu thường tri” (biết rõ ràng luôn luôn), như lời Tổ Huệ Khả nói, đã có sự tinh cần rồi.
Do đó, chánh niệm và tỉnh giác đủ sức đại biểu cho Đạo Đế – sự thật về con đường diệt khổ. Chúng là hành trang, là tư lương thiết yếu để chúng ta trở về với bản nguyên thanh tịnh của mình.
Trích: Minh Đức Triều Tâm Ảnh (Sīlaguṇa-Mahāthera), NHẶT LÁ RỪNG XƯA, Tủ sách Huyền Không Sơn Thượng, Huế (Phật lịch 2558 – 2015)
Mong rằng những chia sẻ này đã giúp bạn hiểu rõ hơn về chánh niệm, để áp dụng vào cuộc sống và khám phá sâu hơn về giáo lý Đạo phật.
