Nghi thức chắp tay, hay Hiệp chưởng, là một biểu tượng sâu sắc trong văn hóa Phật giáo, thể hiện sự kính trọng và hòa hợp. Hành động tưởng chừng đơn giản này ẩn chứa triết lý về sự dung hòa giữa yếu tố thanh tịnh và những gì còn vướng mắc trong tâm thức con người. Khám phá thêm về ý nghĩa ẩn sau cử chỉ này và hành trình tìm về bản tâm thanh tịnh tại Chiasedaophat.
Hỏi: Tại sao người Phật tử khi tụng kinh, lễ bái hoặc chào hỏi nhau lại chắp tay? Xin giải thích ý nghĩa của hành động này.
Đáp: Chắp tay, trong tiếng Hán Việt được gọi là Hiệp chưởng, còn trong tiếng Phạn là Ãnjali, hay còn gọi là Hiệp thập. Theo Từ Điển Phật Học Huệ Quang, tập 4, trang 2863, Hiệp chưởng được định nghĩa là hành động chắp hai bàn tay lại với nhau, tập trung tư tưởng để thể hiện sự cung kính và lễ bái. Đây là một nghi thức có nguồn gốc từ Ấn Độ cổ đại và đã được Đức Phật giáo chấp nhận và thực hành.
Chắp hai bàn tay, tập trung tư tưởng, thể hiện sự cung kính. Đây là một nghi thức có nguồn gốc từ Ấn Độ cổ đại và được Phật giáo gìn giữ.
Trong quan niệm của người Ấn Độ cổ đại, tay phải tượng trưng cho những gì thuộc về thần thánh, còn tay trái lại đại diện cho những gì ô nhiễm, bất tịnh. Tuy nhiên, khi hai bàn tay chắp lại thành một, chúng biểu trưng cho sự dung hòa, hợp nhất giữa hai phương diện thánh thiện và ô nhiễm. Do đó, hành động Hiệp chưởng được xem là sự biểu đạt chân thật nhất về bản tâm của con người, tương ứng với ý nghĩa “Bất cấu bất tịnh” (không dơ, không sạch) trong Kinh Bát Nhã Tâm.
Nhiều kinh điển Phật giáo đã ghi nhận về hành động Hiệp chưởng. Ví dụ, trong Phẩm Phương Tiện thuộc Kinh Pháp Hoa (Đại tạng kinh, tập 9, trang 9 Hạ) có chép: “Cung kính hiệp chưởng lễ”. Tương tự, Kinh Quán Vô Lượng Thọ (Đại tạng kinh, tập 12, trang 345 thượng) cũng ghi: “Hiệp chưởng chắp tay, khen ngợi chư Phật”.
Ngoài ý nghĩa biểu thị sự cung kính từ tâm, Hiệp chưởng còn mang ý nghĩa trở về với nguồn cội chân tánh, đạt đến trạng thái phi vọng tưởng, phi chấp trước, nơi mà lý trí và sự thật hòa hợp.
Hành động chắp tay thể hiện sự cung kính, tập trung tâm ý, một nét đẹp văn hóa tín ngưỡng có nguồn gốc từ Ấn Độ.
Theo ghi chép trong Đại Đường Tây Vực Ký, quyển 2, Hiệp chưởng là một trong chín cách thức hành lễ phổ biến tại Ấn Độ.
Trong Mật Giáo, hai bàn tay chắp lại còn được liên kết với Kim Cang giới và Thai Tạng giới, tượng trưng cho lý và trí, hoặc định và huệ. Mười ngón tay cũng được phối hợp với ngũ đại (đất, nước, lửa, gió, không) và Thập Ba La Mật.
Cuốn Đại Nhật Kinh Sớ, quyển 13, còn liệt kê 12 cách thức Hiệp chưởng khác nhau, mỗi cách mang một ý nghĩa sâu xa riêng biệt:
- Kiên thật tâm hiệp chưởng: Hai lòng bàn tay và các đầu ngón tay áp sát vào nhau một cách vững chắc.
- Hư tâm (không tâm) hiệp chưởng: Hai tay chắp lại, các đầu ngón tay bằng nhau, nhưng có một khoảng trống nhỏ ở giữa lòng bàn tay, tượng trưng cho tâm không bị chấp trước.
- Vị (hai) liên hiệp chưởng: Các ngón tay khép lại, lòng bàn tay hơi phình ra như hình búp hoa sen sắp nở.
- Sơ các liên hiệp chưởng: Chắp tay với hai ngón cái và hai ngón út chạm nhau, các ngón còn lại hơi mở ra, giống như đóa hoa sen hé cười.
- Hiển lộ hiệp chưởng: Hai bàn tay chạm vào nhau ở phần đầu ngón tay, lòng bàn tay hướng lên trên.
- Trì thủy hiệp chưởng: Hai bàn tay cũng hướng lên trên và hơi khum lại, giống như tư thế đang múc nước.
Ngoài việc thể hiện sự cung kính, chắp tay còn mang ý nghĩa hướng về cội nguồn, hòa hợp giữa thực tại và chân lý.
- Quy mạng (Kim cang) hiệp chưởng: Đặt các ngón tay của bàn tay phải lên trên các ngón tay của bàn tay trái.
- Phản xoa hiệp chưởng: Hai bàn tay chắp lại theo chiều ngược nhau, với bàn tay phải đặt lên trên bàn tay trái.
- Phản tịch (bối) hổ tương trước hiệp chưởng: Hai lưng bàn tay úp vào nhau, với lưng bàn tay phải đặt trên lưng bàn tay trái.
- Hoành trụ chi hiệp chưởng: Hai bàn tay ngửa lên, đầu hai ngón trỏ chạm nhau.
- Phúc thử hướng hạ hiệp chưởng: Hai bàn tay úp xuống, đầu hai ngón trỏ chạm nhau.
- Phúc thủ hiệp chưởng: Hai bàn tay úp xuống, hai ngón cái chạm nhau.
Mỗi một trong số 12 cách thức Hiệp chưởng này đều chứa đựng những tầng ý nghĩa sâu sắc trong giáo lý Phật Đà.
Để hiểu sâu hơn về các nghi thức và ý nghĩa trong Đạo phật, mời quý vị tiếp tục khám phá những nội dung phong phú khác trong chuyên mục.
