Trong khi chúng ta quen đặt ra những kỳ vọng cho cuộc đời, thì bản chất mối quan hệ tương trợ trong xã hội xưa lại đề cao sự cho đi và nhận lại mang tính tình nghĩa. Liệu quan niệm về sự công bằng này có còn phù hợp với nhịp sống hiện đại, nơi các trao đổi ngày càng được định lượng bằng giá trị vật chất? Hãy cùng khám phá sự chuyển mình của khái niệm này tại chiasedaophat.com.
Trong cuộc sống, chúng ta thường có xu hướng phàn nàn và đặt ra những yêu cầu với cuộc đời. Tuy nhiên, hiếm khi chúng ta dừng lại để suy ngẫm về những gì cuộc đời thực sự cần ở chúng ta.
Công bằng hay sòng phẳng?
Trong xã hội nông thôn Việt Nam xưa, mối quan hệ “vần công” là một minh chứng rõ nét cho sự tương trợ và gắn kết cộng đồng. Khi một gia đình cần giúp đỡ trong mùa vụ hay sửa sang nhà cửa, hàng xóm láng giềng sẵn sàng đến tay, không đòi hỏi thù lao tức thời. Đổi lại, khi đến lượt, họ cũng nhận được sự giúp đỡ tương tự. Dù có sự quy đổi về số ngày công, nhưng cách làm này không quá khắt khe, đề cao tình nghĩa hơn là sự phân biệt năng lực cá nhân. Ngay cả khi gặp khó khăn, như ốm đau hay việc gia đình đột xuất, người ta vẫn thông cảm và châm chước. Ngược lại, nếu mùa màng thất bát, việc trả công có thể được hoãn lại hoặc miễn trừ. Điều quan trọng là sự trao đổi này mang tính tương đối, tình cảm và nghĩa tình mới là yếu tố cốt lõi, không bao giờ có thể “trả xong”.
Ảnh minh họa.
Bước sang thời đại văn minh, quan niệm về sự công bằng có sự thay đổi đáng kể. Nhiều người cho rằng, khi nhận được sự giúp đỡ tận tình, từ việc hướng dẫn nghề nghiệp đến hỗ trợ trong lúc khó khăn, chỉ cần tặng một món quà đắt tiền hoặc mời một bữa ăn sang trọng là đã xem như “trả xong”. Mối quan hệ được đo đếm bằng giá trị vật chất, không còn nợ nần. Tuy nhiên, cách nhìn nhận này có thể gây tổn thương cho những người đã giúp đỡ ta bằng cả tấm chân tình, không vụ lợi. Họ có thể cảm thấy món quà vật chất không thể sánh ngang với giá trị tinh thần mà họ đã trao đi. Món quà hay bữa ăn đó sẽ được đón nhận một cách trọn vẹn hơn nếu nó thể hiện được sự trân trọng và thái độ biết ơn thực sự. Một số người cho rằng sự trao đổi này không “sòng phẳng”, nhưng những người cho đi chân thành có thể chấp nhận, ngay cả khi không có cơ hội bù đắp. Bởi lẽ, họ không đặt nặng vấn đề trao đổi công bằng ngay từ đầu.
Khái niệm “sòng phẳng” thường bị nhầm lẫn với “công bằng”. Công bằng có thể được hiểu là sự cân bằng, “anh được một thì tôi cũng được một”, hoặc “anh cho tôi hai thì tôi cho anh hai”. Tuy nhiên, quy luật công bằng có thể biểu hiện khác nhau tùy thuộc vào xã hội và thời đại, thường được quy định bởi cảm xúc và sự thỏa thuận giữa các bên.
Đôi khi, con người tự đặt ra mức độ công bằng dựa trên sự thỏa thuận về giá trị tương xứng giữa vật trao đổi, thay vì tuân theo quy ước chung. Ví dụ, một trái bí đao có thể đổi lấy hai trái mướp đắng, một chuyến đò có thể đổi lấy sáu câu vọng cổ, hay một bức tranh có thể đổi lấy mười bầu rượu. Ngay cả một lời hứa chân tình cũng có thể được “đổi” bằng ba trăm sáu mươi lăm ngày chờ đợi. Dù sự trao đổi này được xem là công bằng, cả hai bên đều ngầm hiểu rằng tình cảm là yếu tố quan trọng, và sẽ có sự bù đắp khi có cơ hội. Ngược lại, “sòng phẳng” là việc loại bỏ ý niệm muốn bù đắp, xem như đã “đủ” và kết thúc.
Trong môi trường thương trường, sự minh bạch về giá trị vật chất là cần thiết, và hệ thống tiền tệ đã ra đời để đơn giản hóa và mở rộng giao thương. Trong bối cảnh này, sự sòng phẳng dường như trở thành một quy luật. Tuy nhiên, việc coi một bát cơm trắng tinh, được làm ra từ bao công lao vất vả, chỉ đáng giá vài đồng bạc lẻ là không thể gọi là công bằng.
Sự sòng phẳng càng trở nên phi lý khi ta nhận ra rằng, mọi sự trao đổi đều mang tính ước lệ, không bao giờ tuyệt đối. Con người đã sai lầm khi cho rằng sự thảnh thơi, thật thà hay nhường nhịn là những yếu tố cản trở kinh tế và cần loại bỏ. Trong quy luật vận hành tự nhiên của vũ trụ, vạn vật nương tựa lẫn nhau để tồn tại. Do đó, sự biệt lập và sòng phẳng tuyệt đối là điều không thể xảy ra, ngay cả khi con người cố gắng tạo ra nó vì lợi ích cá nhân.
Làm sao trả hết những ân tình?
Trong mối quan hệ gia đình, nhiều người con cho rằng mình đã hoàn thành bổn phận khi chu cấp đầy đủ vật chất cho cha mẹ. Khi cha mẹ cần sự quan tâm, giúp đỡ, họ có thể cảm thấy phiền hà và cho rằng mình đã làm “quá nhiều”. Câu ca dao “Cha mẹ thương con biển hồ lai láng, con nuôi cha mẹ tính tháng tính ngày” vẫn phản ánh một thực trạng đau lòng trong mọi thời đại, đặc biệt là hiện nay.
Khi con người bị cuốn vào vòng xoáy danh vọng, họ có xu hướng coi nhẹ hoặc gạt bỏ những giá trị khác mà họ cho là “bất lợi”. Tuy nhiên, việc được yêu thương và chăm sóc cha mẹ lại là một “quyền lợi” mà nhiều trẻ mồ côi ao ước. Có lẽ, chỉ khi tự mình làm cha mẹ, trải qua những hy sinh, vất vả, đặc biệt là khi con cái đau yếu hay ương bướng, chúng ta mới thực sự thấu hiểu ân tình của đấng sinh thành. Lúc đó, ý niệm “trả xong nợ nần” cho cha mẹ mới trở nên thật nông cạn và ngây ngô.
Ảnh minh họa.
Trong hôn nhân, xu hướng “sòng phẳng” cũng xuất hiện, nhằm tránh cảm giác bị lợi dụng hoặc hy sinh vô nghĩa. Các cặp đôi thường đặt ra những quy tắc ngầm: “Tôi làm việc này thì anh phải làm việc kia”, “Tôi đã trả tiền rồi, đến lượt em”, hay “Tại sao tôi phải lo nhiều thứ còn anh thì nhàn rỗi?”. Sự đổ vỡ hôn nhân khiến họ nhanh chóng trở thành người xa lạ, không còn quan tâm đến khó khăn của nhau. Từ tình yêu sâu đậm, họ có thể trở thành kẻ thù, thậm chí bôi nhọ danh dự của đối phương trên truyền thông. Điều đáng buồn nhất là khi phân chia tài sản, họ đòi hỏi sự rạch ròi, sòng phẳng, khiến bao năm tình nghĩa vợ chồng tan biến trong cuộc tranh giành lợi ích.
Những hành vi này thể hiện sự ích kỷ và hẹp hòi, chứ không phải là sự công bằng hợp lý. Tài sản có thể phân chia, nhưng ân tình thì làm sao có thể đong đếm và phân chia? Dù mối quan hệ đã kết thúc, những gì ta đã trao cho nhau vẫn sẽ đi theo ta suốt đời. Nếu ta còn nợ quá nhiều ân tình với người này, chắc chắn ta sẽ phải trả cho người khác, bởi tất cả đều nằm trong vòng nhân quả của vũ trụ mà không ai có thể thoát ra.
Chiếc lá không bao giờ nghĩ rằng nó có thể trả hết ân tình của cây, dù đã nỗ lực hấp thụ ánh nắng để nuôi cây. Nó nhận ra rằng mình chưa bao giờ ngừng tiếp nhận tình thương từ cây, ngay cả khi cây già cỗi vẫn cố gắng cắm rễ sâu để hút chất dinh dưỡng nuôi lá. Giả sử chiếc lá có thể trả ơn cây, nó cũng không thể nào đền đáp hết ân tình của mặt trời, gió, nước, khoáng chất, phân hữu cơ, côn trùng và vạn vật xung quanh. Tất cả những yếu tố này, dù dường như nằm ngoài chiếc lá, vẫn đang nuôi dưỡng nó từng giờ từng phút. Chiếc lá chỉ còn cách sống trọn vẹn kiếp sống của mình, sống thật dễ thương và làm tốt trách nhiệm của bản thân.
Chúng ta cũng không khác gì chiếc lá. Ta không bao giờ có thể trả hết những ân tình mà cuộc đời đã trao tặng, dù trực tiếp hay gián tiếp. Vậy tại sao ta cứ mãi than phiền và đòi hỏi cuộc đời, mà không bao giờ tự hỏi: “Cuộc đời cần gì nơi ta?”
Như dòng sông trôi mãi
Luôn chở nặng phù sa
Có bao giờ em hỏi
Đời cần gì nơi ta?
Cuộc sống vốn dĩ là một vòng quay trao tặng và tiếp nhận, vậy làm sao ta có thể phân định rạch ròi “công bằng” hay “sòng phẳng”, đặc biệt khi suy ngẫm về những giá trị tinh thần và ân tình trong cuộc sống? Hãy cùng khám phá sâu hơn về những triết lý này trong chuyên mục Đạo phật.
