Từ một tú tài uyên bác, con đường khoa bảng không trọn vẹn đã dẫn dắt một bậc danh Tăng đi về hướng tâm linh. Sự kiện bất ngờ từ một món quà giản dị đã khơi mở hành trình xuất gia sâu sắc, đánh dấu một khúc ngoặt quan trọng trong cuộc đời hoằng pháp. Khám phá thêm về cuộc đời đầy ý nghĩa và sự nghiệp tu tập của Ngài tại Chiasedaophat.
Thân thế và thuở thiếu thời
Hòa thượng Thích Trí Hải, pháp danh Chơn Giám, thuộc đời thứ 40 dòng Thiền Lâm Tế chánh tông và đời thứ 7 dòng Thiền Minh Hải Pháp Bảo, tên thế danh là Nguyễn Trọng Khải. Ngài sinh ngày 16 tháng 3 năm Bính Tý (tức ngày 10 tháng 4 năm 1876) tại làng Háo Đức, phủ An Nhơn, tỉnh Bình Định (nay thuộc thôn Háo Đức, xã Nhơn An, huyện An Nhơn). Thân phụ là cụ Tú tài Nguyễn Tự, thân mẫu là bà Lâm Thị Hòa Nghị. Gia đình Ngài có nề nếp trung lưu và ảnh hưởng sâu sắc của Nho giáo. Ngay từ thuở nhỏ, Ngài đã được cha truyền dạy chữ Hán và sau đó theo học các bậc túc Nho uyên bác trong tỉnh.
Sau hai lần tham dự khoa thi Hương vào các năm 1907 và 1910 nhưng chỉ đỗ Tú tài, Hòa thượng nhận thấy duyên phận khoa bảng không thuận lợi. Ngài trở về quê nhà, mở trường dạy học, dành thời gian cho bạn bè và cộng đồng. Trong giai đoạn này, Ngài sử dụng các hiệu như Thận Thần Thị và Mai Đình.
Hành trình xuất gia và học đạo
Bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời Ngài đến vào năm 41 tuổi (Đinh Tỵ – 1917). Một ngày nọ, một người đánh cá đã tặng Ngài một pho tượng Quán Thế Âm bằng sứ trắng, chỉ còn phần từ cổ đến tòa sen. Vài tháng sau, một ngư phủ khác vớt được phần đầu của một pho tượng sứ tương tự và cũng mang tặng Ngài. Khi ghép hai phần lại, Ngài đã tạo thành một pho tượng Quán Thế Âm hoàn chỉnh. Một năm sau đó, một vị sư đã trao tặng Ngài hai quyển “Long Thơ Tịnh Độ”, một bộ sách chuyên sâu về pháp môn Tịnh Độ nhằm cầu vãng sinh về cõi Tây phương Cực Lạc. Với nền tảng Hán Nôm vững chắc, sau khi thấu hiểu tinh hoa của bộ sách, Hòa thượng bắt đầu chuyên tâm nghiên cứu sâu rộng hơn các kinh luận Phật giáo.
Động lực lớn thôi thúc Ngài đến với Phật pháp một cách nhanh chóng và sâu sắc hơn thông qua con đường tri thức chính là nhân duyên gặp gỡ Quốc sư Phước Huệ tại Tổ đình Thập Tháp. Đạo hạnh và trí tuệ của Quốc sư đã cảm hóa sâu sắc một nhà trí thức, hun đúc trong tâm trí Ngài chí nguyện xuất thế gian.
Chân dung Hòa thượng Bích Liên được tôn thờ tại chùa Vĩnh Khánh, Bình Định.
Do đó, sau khi sắp xếp ổn thỏa mọi việc gia đình và không còn ràng buộc, vào năm 1919 (khi 43 tuổi), Ngài đến chùa Thạch Sơn ở Quảng Ngãi để thụ giáo với Hòa thượng Hoằng Thạc. Tại đây, Ngài được ban pháp danh Chơn Giám, tự Đạo Quang, hiệu Trí Hải. Ngài thuộc đời thứ 40 dòng Thiền Lâm Tế chánh tông và đời thứ 7 dòng Thiền Minh Hải Pháp Bảo.
Trong khoảng thời gian từ năm 1919 đến 1921, Hòa thượng đã lĩnh hội trọn vẹn yếu lý của Phật pháp dưới sự chỉ dạy của Bổn sư. Điều này càng khiến Bổn sư thêm quý mến và đặt nhiều kỳ vọng vào người đệ tử trí thức trung niên này. Nhờ vốn Hán học sâu rộng, tác phong nghiêm cẩn của một nhà Nho chân chính, đạo hạnh mẫu mực và sự uyên thâm về Phật pháp, Ngài luôn được mọi người kính trọng và tôn xưng là Hòa thượng Bích Liên.
Sự nghiệp hoằng pháp và cống hiến
1. Chủ bút Tạp chí Từ Bi Âm
Năm 1927, Tổ Như Trí Khánh Hòa, trụ trì chùa Tuyên Linh (Bến Tre), đến Quy Nhơn làm Pháp sư tại trường Hương Tổ đình Long Khánh. Tại đây, Tổ Khánh Hòa đã gặp gỡ và ngưỡng mộ tài đức của Hòa thượng Bích Liên. Hai vị trở thành pháp hữu thân thiết, sau đó Hòa thượng được mời vào Nam tham gia phong trào chấn hưng Phật giáo.
Năm 1931, Tổ Khánh Hòa cùng các pháp hữu thành lập Hội Nam Kỳ Nghiên Cứu Phật Học, đặt trụ sở tại chùa Linh Sơn (Sài Gòn). Hội quyết định xuất bản tạp chí Từ Bi Âm nhằm tuyên dương Chánh pháp và làm cơ quan vận động, cổ vũ cho phong trào chấn hưng Phật giáo. Để đảm bảo chất lượng xuất bản, Tổ Khánh Hòa đã mời Hòa thượng Bích Liên về Bình Định đảm nhận trọng trách Chánh chủ bút. Sau gần 5 tháng chuẩn bị, số báo Từ Bi Âm đầu tiên được phát hành vào ngày 24 tháng 11 năm Tân Mùi (tức ngày 01 tháng 01 năm 1932). Sau ba số phát hành, Hòa thượng trở về Bình Định và mời thêm Hòa thượng Liên Tôn, một bậc Tú tài Nho học uyên bác, đến phụ trách Phó chủ bút.
Tạp chí Từ Bi Âm hoạt động trong điều kiện thuận lợi về nội dung, quy tụ nhiều cây bút lỗi lạc trong Tăng đoàn như các vị Pháp sư Giác Nhật, Thiên Dụng, Huyền Ý. Về phía cư sĩ, Hòa thượng đã mời thầy giáo Lê Kim Ba (sau này là Pháp sư Trí Độ), một người tinh thông cả Hán văn và Pháp văn, đồng thời là nhà nghiên cứu Phật học uyên thâm, cộng tác.
Dưới sự điều hành xuất sắc của Hòa thượng, tạp chí Từ Bi Âm đã liên tục phát hành trong 7 năm (1932-1938). Tạp chí không chỉ đóng góp tích cực vào công cuộc chấn hưng Phật giáo mà còn làm rạng danh nền văn hóa Phật giáo và dân tộc bằng chữ Quốc ngữ. Thành công của Từ Bi Âm không chỉ mang lại kết quả khả quan cho Phật giáo miền Nam mà còn là động lực quan trọng thúc đẩy sự ra đời của các tạp chí Phật giáo ở miền Trung và miền Bắc sau này.
2. Chủ bút Tạp chí Tam Bảo
Vào năm Kỷ Sửu (1937), Đà Thành Phật Học Hội được thành lập và cho ra mắt tạp chí Tam Bảo, với trụ sở đặt tại chùa Phổ Đà, Đà Nẵng. Hội đã cung thỉnh Hòa thượng Bích Liên từ Bình Định ra đảm nhận vai trò Chủ nhiệm tạp chí này.
Tam Bảo là tạp chí Phật học thứ hai được xuất bản tại miền Trung, sau tạp chí Viên Âm của An Nam Phật học hội (ra mắt tại Huế từ cuối năm Quý Dậu, 1933). Tạp chí này thường xuyên đề cập đến nhu cầu thống nhất các đoàn thể Phật giáo trong nước thành một tổ chức duy nhất là “Phật Giáo Liên Hiệp”.
Sự ra đời của tạp chí Tam Bảo đã khuyến khích mạnh mẽ phong trào học Phật tại Đà Nẵng và tích cực góp phần vào công cuộc chấn hưng Phật giáo. Tuy nhiên, rất tiếc, Tam Bảo chỉ xuất bản được hơn một năm thì phải đình bản do thiếu thốn tài chính.
3. Hoạt động hoằng pháp và giáo dục
Năm Giáp Tuất (1934), Hòa thượng trở về quê hương Bình Định để kiến tạo Bích Liên Tự và bắt đầu thu nhận đệ tử.
Năm 1935, Hòa thượng Thị Chí Phúc Hộ, trụ trì chùa Từ Quang (Phú Yên), đã mời Hòa thượng Bích Liên hợp tác tổ chức và khai giảng Phật học đường tại chùa Tây Thiên (Phú Yên) nhằm đào tạo Tăng tài. Mặc dù cùng chung sức xây dựng trường lớp, nhưng do bận rộn với công việc tại Tòa soạn Từ Bi Âm, Hòa thượng chỉ có thể thỉnh thoảng về giảng dạy tại đây.
Năm 1939, Hòa thượng Trừng Chấn Chánh Nhơn, trụ trì Tổ đình Long Khánh (Quy Nhơn), đã thành lập Phật học đường Long Khánh. Hòa thượng Chánh Nhơn đã mời Hòa thượng Bích Liên về đảm nhận vai trò Chủ giảng trong suốt hai năm học (1939-1941). Đây là lớp học mà Hòa thượng đã để lại những ấn tượng sâu sắc và tình cảm quý báu nhất cho các thế hệ Tăng Ni sinh Bình Định lúc bấy giờ. Tất cả chư vị Tăng Ni thời đó đều ghi nhớ thâm ân và bày tỏ lòng kính phục, tự hào khi được theo học dưới sự giáo dưỡng tận tụy và tràn đầy tình thương của Hòa thượng. Giữa năm Tân Tỵ (1941), Hòa thượng trở về chùa Bích Liên và dành toàn bộ thời gian cho việc trước tác và dịch thuật.
4. Nhiếp hóa đồ chúng và truyền thừa
Trong sự nghiệp hoằng hóa và nhiếp hóa đồ chúng, Hòa thượng đã khai sơn chùa Bích Liên để lập trú xứ, truyền dạy Chánh pháp và thu nhận đông đảo đệ tử cả xuất gia lẫn tại gia. Ngài có trên 30 vị đệ tử xuất gia, luôn được Hòa thượng chăm sóc và giáo dưỡng tận tình, với kỳ vọng đào tạo nên những bậc Tỳ kheo thực học, thực tu, đủ sức và vững vàng trên con đường hoằng hóa. Nhiều vị đệ tử xuất gia và cầu pháp của Ngài đã đạt được những thành tựu lớn lao cho Phật giáo, tiêu biểu như các vị Hòa thượng Liên Tôn, Trí Độ, Huyền Quang, Huyền Dung, Huyền Ấn, Giải An, Ngọc Lộ, Sư bà Thích Nữ Tịnh Viên…
Hòa thượng là vị Bổn sư hội đủ trí tuệ, đức độ và tài năng, là tấm gương sáng ngời không chỉ cho hàng đệ tử noi theo mà còn cho các thế hệ Tăng Ni và Phật tử thừa hưởng.
5. Hoạt động trước tác và dịch thuật
Là một học giả uyên thâm Phật pháp, tinh thông Hán học và giỏi Hán Nôm, các trước tác và bản dịch của Hòa thượng đã đóng góp những giá trị to lớn cho nền văn hóa Phật giáo và dân tộc, không chỉ về mặt tư tưởng mà còn cả về ngôn ngữ và thi ca.
Trước khi tham gia Tạp chí Từ Bi Âm, Hòa thượng đã sáng tác nhiều tác phẩm bằng Hán Nôm, được ngài Chí Tâm sao chép lại.
Trong giai đoạn đầu phụ trách Từ Bi Âm, các trước tác của Ngài chủ yếu là diễn Nôm các bài kinh sám phổ thông, đặc biệt là thể văn vần. Về sau, Ngài cho đăng tải các bài nghiên cứu mang tính luận giải, cùng với các bản dịch và chú giải kinh luật quy mô hơn.
Ngoài ra, Ngài còn sáng tác nhiều cặp liễn đối đặc sắc cho nhiều tổ đình và ngôi chùa tại Bình Định. Mỗi cặp đối của Ngài là một tác phẩm tư tưởng Phật học uyên thâm và có giá trị nghệ thuật thư pháp kiệt xuất.
Thư tịch của Hòa thượng tính đến thời điểm hiện nay bao gồm:
Tác phẩm chữ Hán:
- Liên Tôn yếu lãm toàn tập
- Tịnh độ huyền cảnh
- Tây song ký
- Tích lạc văn
- Tọa thiền chỉ quán hợp biên
- Trùng tu Thập Tháp tự
Tác phẩm chữ Nôm:
- Mông sơn thí thực khoa diễn quốc âm
- Tịnh độ văn diễn âm/Tịnh nghiệp văn diễn âm
- Kinh văn diễn âm toàn tập
- Huệ Hương am, Vĩnh Khánh ca vịnh tập
- Trì tụng nghi thức
- Đại thừa duy thức luận tập
- Tiên Phật vấn đáp
- Cổ thi từ văn diễn âm
- Nguyên nhân thế giới bất bình tập
- Thăng tòa thuyết pháp tiên thân pháp ngữ quốc âm văn
Tác phẩm chữ Quốc Ngữ:
- Chứng đạo ca diễn âm
- Pháp trường kỳ thọ giới
- Bàn về lý Tịnh độ
- Luận duy thức
- Kinh Thủ lăng nghiêm
- Luật sa di diễn nghĩa
- Phật giáo nước Tàu, Phật giáo Tây Tạng
- Tu hành sự lý vấn đáp/Phật học vấn đáp
- Nguyên nhân bất bình của hiện tượng thế giới
- Tam bảo ca
Các bài viết khác trên báo:
- Tiểu thuyết sám hối sanh về thiên đường
- Phê bình
- Pháp tịnh độ nay có hiện chứng
- Tân thinh diễn tích Phật
- Phật có pháp dễ tu dễ thành
- Luận về sự đăng luật
- Giải đáp hai điều khuyết nghi của ông Tâm Trai
- Phúc biện cái hồn
- Tại sao phải ăn chay
- Luận mười hai pháp nhơn duyên.
Thời kỳ viên tịch
Sau nhiều năm cống hiến cho phong trào chấn hưng Phật giáo ở cả hai miền Trung và Nam, miệt mài biên soạn, trước tác, dịch thuật các tác phẩm Phật học để xây dựng và xiển dương nền Phật học đương thời, đến giữa năm Tân Tỵ (1941), Hòa thượng đã trở về hành đạo tại quê nhà.
Trong gần 10 năm tiếp theo, kể từ khi trở về chùa Bích Liên, Hòa thượng đã dành trọn thời gian cho việc trước tác, dịch thuật và chăm nom, giáo dưỡng Tăng chúng.
Bảo tháp Hòa thượng Bích Liên tại chùa Bích Liên, Bình Định.
Đến giữa mùa An Cư kiết hạ, năm Phật lịch 2513, ngày 03 tháng 06 năm Canh Dần (tức ngày 07 tháng 07 năm 1950), Hòa thượng đã an nhiên thị tịch tại Sắc tứ Tổ đình Bích Liên.
Hòa thượng đã trở về cõi tịch tĩnh an nhiên, nhưng đạo nghiệp to lớn của Ngài vẫn còn khắc sâu trong tâm khảm nhiều thế hệ Tăng Ni và Phật tử Việt Nam. Ngài đã để lại bài kệ truyền thừa:
Chơn ngọc hồng sơn chiếu
Trừng châu bích hải viên
Lý minh tri tánh diệu
Trí mật ngộ tâm huyền
Tịch duyên hoài túy liễu
Lạc quốc ngự kim liên
Thánh cảnh quy lai nhật
Tông phong chấn cổ truyền.
Quả thật, Hòa thượng là một vị Cao Tăng thời hiện đại, một bậc Long Tượng mô phạm đã tích cực đóng góp nhiều công sức cho phong trào chấn hưng Phật giáo trên phương diện học thuật và văn hóa vào nửa đầu thế kỷ XX. Ngài đã làm rạng rỡ tông môn, tiếp nối xứng đáng mạch truyền thừa của các bậc Tổ sư Phật giáo Việt Nam.
Nguồn: BAN KIẾN ĐÀN – ĐẠI GIỚI ĐÀN TRÍ HẢI – BÍCH LIÊN
Hình ảnh: Thư Viện Huệ Quang cung cấp
Cuộc đời và đạo nghiệp sâu sắc của Hòa thượng Bích Liên – Thích Trí Hải là một hành trình đầy ý nghĩa, góp phần tô điểm cho trang sử vàng của Đạo phật Việt Nam.
