Từ một kỷ niệm tuổi thơ ở Huế, nghi thức cúng cơm cho các loài thần linh qua bài kệ cổ đã khơi gợi một hành trình tìm hiểu sâu sắc về những biểu tượng tâm linh và ý nghĩa đằng sau chúng. Khám phá những khía cạnh ít biết về tín ngưỡng dân gian và tìm về nguồn cội tri thức tại chiasedaophat.com.
Tuổi thơ tại Huế của tôi trôi qua êm đềm và trong sáng. Khoảnh khắc đáng nhớ nhất là những mùa hè được mẹ cho phép lên chùa Vạn Phước để ôn tập cho kỳ thi và trải nghiệm cuộc sống tu hành cùng các huynh đệ, tạm gác lại những mong cầu thế tục.
Thời gian lưu lại cửa chùa, tôi đã thuộc lòng một số bài kinh và nghi thức. Trong đó, nghi thức “quá đường” (1) để lại ấn tượng sâu sắc nhất. Một lần, tôi theo chú Phước Hoàn ra ngoài đài “xuất sinh” (2). Chú cất giọng cao đọc bài kệ:
大鵬金翅鳥曠野鬼神眾 羅剎鬼子母 甘露悉充滿唵 穆帝 莎訶
“Đại bàng Kim Sí ĐiểuKhoáng dã quỷ thần chúngLa sát, Quỷ Tử MẫuCam lồ tất sung mãnÁn mục đế tóa ha” (lặp lại 7 lần).
Tôi nài nỉ chú giải thích ý nghĩa, nhưng chú chỉ trả lời qua loa, có lẽ vì sợ làm mất đi sự linh thiêng: “Đó là nghi thức cúng cơm cho đại bàng, La Sát và các loài quỷ thần trong mùa an cư, không có gì lạ cả”. Chỉ bảy hạt cơm được bỏ vào một chén nước lạnh, sau đó đọc chú để mời các loài hung dữ, to lớn đến thụ hưởng. Câu chuyện này thoạt nghe có vẻ khó tin.
Dù lớn lên và không còn mặn mà với những món ăn đạm bạc như tương chao hay cơm nâu sồng, nghiệp duyên vẫn dẫn dắt tôi đến Sài Gòn để mưu cầu danh lợi, với hy vọng tìm kiếm sự sung sướng. Tuy nhiên, mỗi khi hồi tưởng về quá khứ, hình ảnh những người bạn thời thơ ấu như chú Phước Tịnh, Phước Trí, Phước Hoàn… và bài kệ “Kim Sí Điểu” nơi đài “xuất sinh” dưới gốc mai già trong sân chùa Vạn Phước lại hiện về rõ nét. Qua quá trình tìm hiểu kinh điển, tôi đã khám phá ra những thông tin sâu sắc hơn:
- Đại bàng Kim Sí Điểu (S: Garuda, phiên âm Ca-lâu-la), còn gọi là Diệu Sí Điểu, là một loài chim thần to lớn, với bộ lông vàng óng và vẻ ngoài hung dữ. Theo nghiệp báo, Kim Sí Điểu thường săn rồng để làm thức ăn. Truyền thuyết kể rằng, một lần nọ, khi bị Kim Sí Điểu truy đuổi, một con rồng đã chạy trốn và ẩn mình dưới tòa sen của Đức Phật để cầu cứu. Đức Phật đã dùng thần lực che chở cho rồng và thuyết pháp cho Kim Sí Điểu, giúp hóa giải mối oan gia nghiệp chướng giữa hai loài. Sau sự kiện này, Kim Sí Điểu đã quy y Tam Bảo và trở thành một trong tám bộ chúng hộ trì Phật pháp. Tương truyền, khi Đức Phật thuyết giảng Kinh “Diệu Pháp Liên Hoa” tại núi Linh Thứu, vô số Kim Sí Điểu đã đến tham dự và lắng nghe giáo pháp.
- Khoáng dã quỷ thần chúng (S: tavika, phiên âm A-thác-bạc-câu), còn được gọi là “lâm nhân” trong Hán ngữ, là một loại quỷ thần thường trú ngụ ở những nơi hoang vắng, rừng sâu, ưa thích ăn thịt và uống máu chúng sinh. Sau khi được Đức Phật cảm hóa, họ từ bỏ nghiệp ác và sống bằng thực phẩm cúng dường của các đệ tử Phật.
- La sát (S: Raksha), Hán dịch là “khả úy”, “tốc tật quỷ”, “hộ giả”, là một loài ác quỷ theo thần thoại Ấn Độ. La Sát nam có thân hình đen, tóc đỏ, mắt xanh, trong khi La Sát nữ lại sở hữu vẻ đẹp quyến rũ. Chúng có tập tính ăn thịt, uống máu, sở hữu thần thông bay lượn trên không trung và di chuyển nhanh trên mặt đất. Thuật ngữ La Sát còn ám chỉ những loài quỷ đầu trâu, ngựa chịu trách nhiệm thi hành sự trừng phạt ở địa ngục.
- Quỷ Tử Mẫu (S: Hriti, Há Lợi Đế), Hán dịch là “Ái tử mẫu”, là mẹ của 500 quỷ con và là vợ của một ác thần. Vì sân hận, bà đã thề sẽ ăn thịt trẻ sơ sinh trong thành Vương Xá, dẫn đến việc đọa thành Dược xoa (3), chuyên hại trẻ con. Để cảm hóa bà, Đức Phật đã dùng thần thông giấu đi đứa con mà Há Lợi Đế yêu quý nhất. Nỗi đau khổ và tiếng khóc than thảm thiết của quỷ mẹ khi mất con đã khiến bà đến cầu xin Đức Phật. Đức Phật đã dạy: “Bà có đến 500 người con mà nay chỉ mất đi một đứa đã đau buồn khôn xiết. Vậy những người mẹ ở thành Vương Xá mất đi con cái của họ thì phải chịu đựng nỗi đau đớn và thương tiếc đến nhường nào?”. Lời dạy của Đức Phật đã khiến Quỷ Tử Mẫu tỉnh ngộ. Bà sám hối, quyết tâm từ bỏ việc ác và phát nguyện sẽ bảo vệ sự bình an cho phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh.
- Cam lồ tất sung mãn: Cam lồ (S: Amrta, A-mật-lý-đa), nghĩa là sương ngọt, là thức ăn quý báu của chư Thiên, mang lại sự trường sinh và được gọi là thức ăn bất tử. Trong Phật pháp, cam lồ được ví như phương thuốc nuôi dưỡng tuệ mạng của chúng sinh, giúp họ vượt qua khổ đau, đạt được an lạc và giải thoát.
Những giải thích chi tiết trong kinh điển này đã giúp tôi hiểu rõ hơn về ý nghĩa sâu xa của nghi thức xuất sinh, đặc biệt là khi tôi bắt đầu thực hành pháp “quán cổ ngoạn” (4) và có cơ hội chiêm nghiệm sâu sắc hơn.
- Theo truyền thống Ấn Độ giáo (Bà-la-môn), Garuda được miêu tả là một vị thần hung dữ, với hình tượng tay cầm đầu rồng, chân đạp trên thân rồng, hoặc cưỡi trên mãng xà vương bảy đầu.
- Sau khi Phật giáo ra đời, một số ác thần, ác ma, ác quỷ, trong đó có Kim Sí Điểu (Garuda), đã được quy phục và gia nhập vào “Gia đình Phật tử”, trở thành tám bộ chúng hộ trì Tam Bảo. Tại Việt Nam, dưới triều Lý và Trần, các đề tài về rồng, Kim Sí Điểu, nhạc thần, Dược Xoa… thường được chạm khắc tinh xảo dưới chân tượng Phật hoặc trang trí trên mái chùa, tháp. Nhiều cổ vật bằng đá, đất nung, gỗ từ thời kỳ này vẫn còn tồn tại như minh chứng cho nghệ thuật điêu khắc đó.
Qua bài kệ “xuất sinh”, chúng ta có thể thấy rõ tinh thần cốt lõi của đạo Phật: chỉ có lòng từ bi (5) mới có thể hóa giải oán thù và chuyển hóa những người lầm đường lạc lối. Đức Phật không tiêu diệt Kim Sí Điểu vì thương rồng, cũng không tàn hại Quỷ Tử Mẫu vì yêu quý trẻ thơ. Bằng tuệ giác siêu việt, Ngài thấu suốt quy luật nhân quả do nghiệp ác tạo nên. Để diệt trừ tận gốc rễ của oán thù, không thể đứng về một phía. Chỉ có lòng từ bi vô lượng, vô biên mới có thể đánh thức “oan gia, trái chủ”, khiến họ nhận ra lỗi lầm, sám hối và quay về con đường chính đạo.
Để đảm bảo các loài Kim Sí Điểu, quỷ thần, La Sát, Quỷ Tử Mẫu sau khi từ bỏ tà pháp không bị đói khát thúc đẩy quay lại con đường ác, duy trì được chánh mạng, Đức Phật đã chế định Luật cho Tăng Ni. Trước khi dùng bữa ngọ, các vị phải nâng bát lên cúng dường chư Phật. Sau đó, trích lấy bảy hạt cơm, bỏ vào chén nước nhỏ, dùng tâm từ bi kiết ấn cam lồ và thành tâm chú nguyện để bố thí cho chúng sinh:
法力不思議慈悲無障礙七粒遍十方 普施周沙界鬼子母曠野神金翅鳥王悉靈皆飽滿唵度利益莎訶
“Pháp lực bất tư nghìTừ bi vô chướng ngạiBảy hạt biến mười phươngCho khắp vô lượng cõiQuỷ Tử Mẫu, ma quáiThần điểu Kim Sí vươngHết thảy đều no đủ.“Án độ lợi ích tóa ha”.
Giờ đây, tôi không còn thắc mắc về ý nghĩa của bảy hạt cơm nữa. Bởi lẽ, Phật pháp nhiệm mầu được khai mở chính nhờ vào lòng từ bi. Khi đạt đến tâm từ bi bình đẳng, mọi chướng ngại sẽ không còn tồn tại.
Cư sĩ Trần Đình Sơn-Chú thích:(1). Quá đường: Còn gọi là thượng đường, phó đường. Đây là nơi chư Tăng, Ni tập trung để thực hiện nghi thức ngọ trai trong mùa an cư kiết hạ. Trong quá trình thọ thực, hành giả cần quán chiếu để bớt lòng tham ái, phát triển tâm vị tha, do đó gọi là quá đường.(2). Xuất sinh: Tức “xuất chúng sinh thực”. Trước khi dùng bữa ngọ, chư Tăng sẽ trích một phần cơm trong bát, chú nguyện và sau đó đem bố thí cho các loài quỷ thần, Kim Sí Điểu, Quỷ Tử Mẫu…(3). Dược xoa (S: yaksa, Dược xoa, Dạ xoa): Hán dịch là “từ tế quỷ”, “tiệp tật quỷ”. Đây là loài quỷ trú ngụ trên mặt đất hoặc trong hư không, dùng oai thế để não hại chúng sinh. Sau khi quy y Phật, họ trở thành một trong tám bộ chúng hộ trì Chính pháp.(4). Quán cổ ngoạn: Với sở thích sưu tầm cổ vật, tôi thường dành nhiều thời gian để nghiên cứu và chiêm nghiệm chúng. Đôi khi, tôi cảm thấy như đang trò chuyện với những câu chuyện của quá khứ thông qua những món đồ cổ, từ đó nghiệm ra nhiều điều lý thú.(5). Từ bi: “Từ” là tình thương yêu đối với chúng sinh, mang lại cho họ niềm an vui đích thực. “Bi” là sự cảm thông sâu sắc trước nỗi khổ đau của chúng sinh, phát khởi lòng cứu độ.
